Solidarnie

przeciw biedzie

Socjologiczno-pedagogiczny

przyczynek do nowych

rozwiązań starego problemu

Marcin Boryczko,

Krzysztof Frysztacki,

Anna Kotlarska-Michalska,

Maria Mendel

Solidarnie

przeciw biedzie

Socjologiczno-pedagogiczny

przyczynek do nowych

rozwiązań starego problemu

Marcin Boryczko, Krzysztof Frysztacki,

Anna Kotlarska-Michalska, Maria Mendel

europejskie

centrum

Gdańsk 2016

Bieda: problem społeczno-pedagogiczny ............ 9

Potrzeba rekonstrukcjonizmu społecznego ........... 10

Spis

Perspektywa teorii przecięć ......................................... 11

treści

Ubogacanie – ubiednianie, miejsca

i kontrmiejsca biedy ....................................................... 12

Solidarnie przeciw biedzie ............................................ 15

ROZDZIAŁ 1

Bieda jako problem społeczny

1.1. Sięgając do pierwiastków

konceptualno-teoretycznych ...................................... 21

1.2. Społeczne problemy i bieda jako

„problem główny” ............................................................ 24

1.3. Przejawy i właściwości biedy w wybranych

wariantach problemowych ........................................... 25

1.4. Pewien szczególny kontekst i wymiar

badań oraz zastosowań: miasto ................................ 31

1.5. Bieda: zjawiska – wyobrażenia – problemy .... 38

ROZDZIAŁ 2

Bieda: społeczna konstrukcja, narracja, następstwa

2.1. Nurt konstrukcjonistyczny ................................... 45

2.2. Mechanizmy, przejawy i funkcje narracji ......... 48

2.3. Dyskursy ubóstwa (i wykluczenia

społecznego) .................................................................... 50

2.4. „Neo-narracja”: wymowa zaangażowania

autorskiego ....................................................................... 54

2.5. Od dyskursów do działań ...................................... 57

ROZDZIAŁ 3

Znaczenia i charakterystyki ubóstwa

3.1. Biedni, ubodzy, żyjący w niedostatku,

prekariusze i zbywatele ................................................. 63

3.2. Specyficzne cechy polskiego ubóstwa ............. 76

3.3. Proces ubożenia marginalizowanych

i dotkliwość bycia zmarginalizowanym .................... 89

3

3.4. Ubóstwo jako źródło cierpień, poczucia

osamotnienia i niepewności ........................................

99

3.5. Polskie doświadczenia w rozwiązywaniu

problemu ubóstwa.......................................................... 112

ROZDZIAŁ 4

Konstruowanie biednego a społeczna

produktywność logiki daru

4.1. Bieda, nierówności i wykluczenie

a społeczeństwo daru ................................................... 128

4.2. Odtradycyjnienie i dyscyplinowanie ................... 140

4.3. Próby odzyskania utraconej więzi ...................... 144

ROZDZIAŁ 5

Edukacja przeciw biedzie i ku solidarności

5.1. O potrzebie wiedzy, która (de)maskuje,

i globalnej edukacji przywracającej odruch

solidarności ...................................................................... 157

5.2. Produkcja cierpienia i możliwości jego

edukacyjnej alokacji ....................................................... 161

5.2.1. O społecznym wytwarzaniu

i wykorzystywaniu cierpienia .......................................

5.2.2. Edukacja jako umiejscowienie w strukturze

i alokacja cierpienia ....................................................... 166

5.3. Przestrzeń obywatelskiej partycypacji i edukacja

wrażliwa na miejsca, które wykluczają ..................... 173

Perspektywa zamiast zakończenia ........................

181

Biogramy .................................................................... 184

Bibliografia ................................................................. 187

O serii Raport .............................................................

215

Wstęp

Bieda: problem

społeczno-

-pedagogiczny

pr

Bieda: problem

społeczno-pedagogiczny

zedmo

wa

Jako autorzy tego szkicu umówiliśmy się kiedyś, że sporo uwagi będziemy poświęcać środkom wyrazu naszych myśli, czyli słowom, które dzię-

ki określonemu sposobowi składania ich w tekście mogą rzeczywiście realizować nasz cel, prowadząc czytelnika do nowych rozwiązań starego problemu – problemu biedy. Z jednej strony ważny jest zatem nasz język.

Skoro adresatami książki chcielibyśmy uczynić środowisko akademickie (badaczy społecznych, studentów, doktorantów), ale – obok niego – również polityków, w szczególności polityków społecznych (także lokalnych), animatorów, pracowników socjalnych i rozmaicie w przestrzeni publicznej rozlokowanych działaczy społecznych, to oczywiste, że język musi być zrozumiały zarówno dla akademików, jak i praktyków. Z drugiej jednak strony chodzi o formułowanie konkluzji, które – aby stanowić impuls do sugerowanego w tytule działania – muszą być prospektywne, nieść pewne wizje rozwiązań zasygnalizowanych w tekście problemów i stwarzać grunt do działania nakierowanego na zmianę rzeczywistości, w której b i e d a ma się znakomicie, rosnąc na pożywce społecznych nierówności.

Z tego wynika, że w trosce o odpowiednie układanie słów kieruje nami idea budowania społeczeństwa egalitarnego. Nie rozumiemy go jako wolnego od nierówności, ale raczej jako świadomie pracujące na ich niwelowanie i tworzenie warunków, w których ich rozwój byłby utrudniony i przez to skutecznie hamowany. Nie budujemy tej książki na wierze w świat bez nierówności, lecz świat, który mając ich świadomość, konsekwentnie je zwalcza i nie pozwala na petryfikację niesprawiedliwych społecznie porządków.

Z tej perspektywy dość spójnie traktujemy biedę. Podobnie też podchodzimy do niej (niezależnie od różniących nas dyscyplin naukowych) jako do problemu społecznego, w którego powstawaniu – i w którego rozwią-

zywaniu zarazem – istotna jest edukacja. Dlatego rozumiemy biedę jako problem społeczno-pedagogiczny. Problem nie tylko aktualnie gorący, kiedy świat podzielony według kryterium biedy i bogactwa jaskrawo staje nam przed oczami w miejskich pejzażach z wysokimi płotami grodzonych osiedli czy w powszedniejących i coraz mniej już wstrząsających obrazach z Lampedusy. Jego temperatura nie była niższa i dawniej, w warunkach wojennych kryzysów, i bardzo dawno, w świecie feudalnych zależności czy niewolnictwa. Pytanie o to, czy i jeżeli tak – to czego nauczyliśmy się z doświadczania biedy, mocno poszerza edukacyjną sferę tego spo-9

Bieda: problem społeczno-pedagogiczn

łeczno-pedagogicznego problemu. Jednak kwestie wynikające z analizy z niej refleksji, która nadawałaby kierunek zmianie, i wreszcie na działal-procesów społecznych i – w szczególności – zagadnienia socjalizacji (do) ności o charakterze politycznym, jako strategicznym tej zmiany osiąganiu biedy nie stają się przez to bardziej wąsko zakrojone czy słabsze. Dlatego

– oczywiście opierając się na sile, jaką stanowi edukacja.

też wiążemy w tej książce dwie perspektywy, pedagogiczną i socjologiczną, przy założeniu, że możliwości, jakie daje owo połączenie, mogą się stać Prowadząc nasze rozważania i korzystając z wielu źródeł zastanych, kie-podstawą świadomego i permanentnego modyfikowania sytemu spo-

rujemy się między innymi pewną zasadą dwoistości. Z jednej strony zwra-

łeczno-kulturowego życia człowieka w upowszechniającej się – jak mamy camy się ku naszej polskiej rzeczywistości i rozmaitym pracom, które ją nadzieję, także dzięki tej książce – postawie niezgody na biedę.

odzwierciedlają. Z drugiej strony, jak w wielu innych przypadkach, odwo-

łujemy się do pozycji zagranicznych, wśród których – z racji naszych wcześniejszych doświadczeń badawczych – sporo miejsca zajmują te, POTRZEBA REKONSTRUKCJONIZMU SPOŁECZNEGO

które pojawiły się w obu Amerykach i dotyczą ich rzeczywistości (choć nie tylko, jako że międzynarodowa, wręcz globalna wymowa tamtejszych, Postawa ta pozwala włączać nas w nurt współczesnego rekonstrukcjoni-analizowanych przez nas publikacji jest znamienna i również ważna zmu społecznego, głównie z uwagi na łatwo rozpoznawalne pokrewień-

dla przyjętego przez nas ujęcia). Dążąc między innymi do perspektywy stwo z myślą klasyka działającego w tym obszarze, Theodore’a Bramelda, porównawczej, sądzimy, że takie skądinąd bardzo ograniczone wykorzy-który edukację – w kontekście diagnozy o kryzysie kultury i społeczeństwa stanie owych zewnętrznych źródeł dobrze służy budowaniu szerszego y

dotyczącym drugiej połowy XX wieku – nazwał siłą (1965/2014). Brameld, obrazu, o bardziej informacyjnej oraz interpretacyjnej wymowie. Można zainteresowany konstruowaniem ładu społecznego, dla którego podstawą sobie oczywiście wyobrazić wiele takich swoistych rzędnych, ale zarówno byłoby demokratyczne uzgadnianie wspólnych wartości, wierzy w spraw-koncepcje, jak i ujęcia empiryczne i aplikacyjne zachodzące na linii, po czą, energetyzującą moc nie tyle wiedzy (jak u Francisa Bacona), ile jej biegunowych stronach której stoją obie Ameryki oraz Polska, wydają się niezmiennie kontekstowego kształtowania, innymi słowy – aktywności szczególnie pouczające.

poznawczej, mającej kluczowe znaczenie w procesach podmiotowej auto-kreacji, społecznie podzielanego nauczania-uczenia się, które w sprawach takich jak bieda pozwalałoby na możliwie powszechny konsensus PERSPEKTYWA TEORII PRZECIĘĆ

i przy tym w y ł a n i a n i e s i ę n o w e j w i ę k s z o ś c i z d o l n e j d o p r z e k s z t a ł c a n i a s p o ł e c z e ń s t w a (Kostyło 2014, s. 20).

Wiąże się z tym dyskusyjna kwestia podejścia interdyscyplinarnego.

Podobne podejście akcentują zwolennicy p r z e s t r z e n n y c h wersji Pomijając już ów kontekst amerykański, z jego liniami badawczymi sku-demokracji, sprawiedliwości i równości społecznej, dla których konstru-pionymi – na przykład – wokół public policy czy policy studies, zwraca-owanie wspólnego świata w nieustannym odwoływaniu się do nieredu-my uwagę na uwarunkowania i podejścia właściwe naszemu zespołowi.

kowalnych, demokratycznych wartości jest współtworzeniem przestrzeni Jesteśmy zakorzenieni w pedagogice (społecznej) i socjologii, zarazem agonistycznego pluralizmu, w której nieustannie ścierają się na argumen-wszyscy skupieni wokół pracy socjalnej, ocieramy się o powiązane z tym ty przeciwnicy, nie zaś wrogowie – jak u Chantal Mouffe (2005). Z kolei aspekty polityki społecznej. Najłatwiej to oczywiście skomentować za u Doreen Massey (2005) czy Edwarda Soja (2011) założenie o w i e -

pomocą kategorii wielodyscyplinarności, ale to nas nie satysfakcjonu-l o r a k o ś c i m i e j s c pozwala widzieć demokrację jako pracę jej war-je i dążymy – w ślad za wielu innymi przypadkami – do czegoś bardziej tości w warunkach trialektycznego przenikania się walorów przestrzeni zintegrowanego, zdając sobie sprawę z płynących z tego korzyści, ale fizycznej, symbolicznej i emocjonalnej, co – rzecz jasna – przeredagowuje i zagrożeń.

konwencjonalne podejścia i skłania do myślenia o p r z e s t r z e n n e j s p r a w i e d l i w o ś c i s p o ł e c z n e j , równości itd. Każdy akt sprawie-To „coś”, zwykle definiowane jako podejście interdyscyplinarne, w naszym dliwości czy też niesprawiedliwości społecznej ma bowiem swoje miejsce.

wydaniu bardziej pewnie przypomina intersectionality, podejście „przeci-Może to stanowić grunt dla prezentowanego przez nas poglądu, że prze-nające” i „krzyżujące” elementy znormalizowanych jako jednowymiarowe, kształcanie rzeczywistości w orientacji p r z e c i w b i e d z i e powinno a wieloaspektowych i złożonych kategorii i problemów, a także idące niesię koncentrować na wnikliwej obserwacji tych miejsc (w szczególności jako „w poprzek” dyscyplin i ich tradycyjnych metodologii. „Przecinanie się”

praktyk społeczno-edukacyjnych w nich zachodzących) i na wynikającej jest także nośną metaforą pozwalającą wyrazić wielorakie relacje w spo-11

Bieda: problem społeczno-pedagogiczn

sób wcześniej nie tylko mało znany, ale i mało wyobrażalny (Zwier i Grant Struktura ta może pozostawać zasadniczo dwuelementowa, wynika

2. A 1. 2014, s. 4–8)1. Skłaniamy się w tę stronę i – intersekcyjnie, „przecina-bowiem z przyjętego przez nas założenia o dwubiegunowym charakte-Intersectionality to szyld

jąc” wiedzę, stanowiącą wkład poszczególnych autorów i reprezentowa-rze praktyk społecznych, które – w odniesieniu do biedy – niezmiennie wprowadzony przez

nych przez nich doświadczeń oraz tradycji dyscyplinowych – prowadzimy zapośredniczone są przez edukację, negocjującą w nich i je profilującą, Kimberle Crenshaw

Czytelnika szlakiem naszych przekrojowych dzięki temu podejściu analiz.

dosłownie: ubiedniającą albo ubogacającą, oczywiście w sprzężeniu z wie-

(1989) dla teorii i meto-

lorakimi uwarunkowaniami, wśród nich ekonomicznymi. To urządzenia, dologicznych podejść,

Zgodnie z tym, jak definiuje się „teorie przecięć”2 (intersectionality the-które w związku z biedą i wokół niej produkują lub petryfikują określone początkowo użytkowa-ories i intersectionally-informed methodologies), są one dzisiaj bardziej kategorie tożsamościowe, podmiotowości i polityki reprezentacji. Wydaje nych jedynie w perspek-paradygmatem w prowadzeniu studiów i badań niż konkretną metodolo-się, że jedynie w przyjętej przez nas perspektywie teori przecięć będzie-tywie myśli feministycz-

gią (tamże, s. 11–12). Dążąc do wyjaśniania, krytykowania i przekształ-

my w stanie identyfikować „przecinające się” czynniki tworzące podmiot nej, aktualnie szeroko

cania relacji różnicy, intersekcyjne podejście jest zachowywaniem świa-naszych analiz i dzięki temu szkicować prospektywne rozwiązania.

stosowanych również

domości dyskursywnego charakteru rzeczywistości, w której panowanie poza nią, w szczególności

odbywa się za pomocą płynnych, kontekstowo specyficznych, społecznie Tabela nr 1 obrazuje złożenie elementów kontekstowo współgrających w badaniach społecznych

konstruowanych kategorii tożsamości (tamże, s. 10–11). „Nasze różne w problemie biedy. W związku z tym, że to problem o charakterze prze-dotyczących problemu

społeczne umiejscowienia i hierarchie przekazują informacje przecina-strzennym (jak przestrzenna jest sprawiedliwość społeczna czy demo-wykluczenia. Zob. także:

jące się i złożone w sposób niełatwy do rozdzielenia. Ludzie nie istnieją kracja), wśród tych elementów widzimy zarówno praktyki społeczne, jak Crenshaw 2010; oraz

jako kobiety, mężczyźni, biali, robotnicy itd., w próżni pozbawionej innych i ich miejsca, a także k o n t r m i e j s c a. Te drugie wynikają z krytycznego y

Grant i Zwier 2014.

uwzorcowionych relacji społecznych” (Hooks i in. 2009). Bieda je współ-

dystansu wobec miejsc i aktywnie je przekształcają, zmieniając dotych-kreuje i operacjonalizuje tak rozumiane kategorie tożsamości. Tym, co czasowe do nich podejście, sposób myślenia o nich i reagowania na nie.

dla nas pewnie najbardziej intrygujące, jest wyraz, jaki bieda daje w toku W tym świetle tworzenie (w szczególności edukacyjne) warunków do 1. A 2. tych operacjonalizacji strategicznym zespołom zjawisk społecznych, two-powstawania kontrmiejsc wydaje się warunkiem sine qua non solidarności, Tak w jednym z szeroko

rzącym w związku z nią specyficzne urządzenia wiedzy i władzy – dys-którą postulujemy w tej książce.

dostępnych tłumaczeń na

pozytywy albo urządzenia, jak pisał o nich Michel Foucault (2000, s. 93).

język polski przedstawione

Zainteresowani kontekstowo rozpatrywanym, zanurzonym w rozmaitych Ubiednianie i ubogacanie:

zostały intersectionality

relacjach „biednym”, w naszych analizach zatem gdzieniegdzie – inter-przykładowe kategorie praktyk, miejsc, kontrmiejsc

theories, opisane w eseju

sekcyjnie – urządzenia te rozmontowujemy (przecinamy), gdzie indziej na Bell Hooks, Dericka

nowo, z perspektywy potrzeby solidarności, próbujemy je budować, jako Shannona i J. Rogue

dyspozytywy sprzyjające rozwiązywaniu problemu biedy. Innymi słowy, UBIEDNIANIE / UBOGACANIE

(2009), dostępnym na

konstruujemy wiedzę na przecięciach wielorakich elementów tworzących stronie: http://cia.media.

tożsamościowe kategorie wokół biedy. Idziemy w tym „w poprzek” proble-PRAKTYKI

MIEJSCA

KONTRMIEJSCA

pl/odmawiajac_czekania_

mu i nieustająco „na krzyż” składamy swoje kontrybucje, pisząc tę książkę anarchizm_i_teoria_

jako czwórka autorów – dwóch socjologów i dwóch pedagogów, spotykając akt niesprawiedli-miejsce niesprawiedli-

heterotopia niesprawie-

przeciec (data dostępu:

się we wspólnym zainteresowaniu solidarnym działaniem przeciw biedzie.

wości, ugruntowa-

wości – reprezentacja

dliwości – reprezentacja

1.11.2015).

ny w społecznych

działania społecznych

działania społecznych

nierównościach

nierówności

nierówności i zarazem

UBOGACANIE – UBIEDNIANIE, MIEJSCA I KONTRMIEJSCA BIEDY

wyraz krytycznej wobec

nich postawy, skutkują-

W świetle przedstawionej perspektywy teoretycznej i przyjętej przez nas cej przemianą dotych-postawy badawczej, wyłania się rodzaj rusztowania, struktury pozwalają-

czasowego myślenia

cej rozwijać myśli tak, by każda kolejna była osiąganiem kolejnych pięter naszej budowli, w której wznoszeniu – jak to zapowiedzieliśmy – chodzi nam o zbliżenie się do rozwiązań problemu biedy, jako przyczynku o socjologiczno-pedagogicznej proweniencji.

Źródło: opracowanie własne.

13

Bieda: problem społeczno-pedagogiczn

Nasze u b i e d n i a n i e i u b o g a c a n i e są jak dwie strony meda-pierwszych. Według Foucaulta takie właśnie lustrzane odbicie to kultu-lu. W dyskursywnej rzeczywistości każde ubiednianie jest ubogacaniem, rowe k o n t r m i e j s c e – tu niezmiernie znaczący synonim krzyżującej i odwrotnie. To niemożliwe do rozerwania, współbieżne w czasie i prze-spojrzenia, krytycznej i niosącej nadzieję na zmianę heterotopii. W naszej strzeni praktyki społeczne, które dalej ujmujemy także jako „konstruowa-książce Czytelnik znajdzie bowiem miejsca i kontrmiejsca biedy, repre-nie biedy/biednego”, nierozłączne wobec konstruowania opozycyjnego zentacje i zarazem krytyczne wyrazy oporu i walki z biedą, prowadzące do statusu, albo „produkcję biedy”, która ciągnie za sobą produkcję rozma-inwersji zachodzącej w społecznej mentalności, a polegającej na odwró-

itych profitów, jako bogactwa. Istotną w nich rolę – semiotycznie, jako ceniu dotychczasowego myślenia i ładu społecznego zarazem – ładu, z n a c z ą c e – odgrywają ich edukacyjne elementy (na przykład perma-w którym nie tylko istnieją, ale i dobrze działają urządzenia blokujące roz-nentnie nauczamy i uczymy się podporządkowywać – zarówno „sobie”, wój nierówności leżących u podstaw biedy.

jak „się”). W związku z tym w semiozie tej jako z n a c z o n e pozostają przestrzenne (umiejscowione w przestrzeni, mające w niej swoje miejsce) Treść naszej książki układa się zatem – zasadniczo – jako opis i towanierówności społeczne, zarówno pojedyncze, jak i układające się w syste-rzysząca mu refleksja, która tworzy się „na przecięciu” i poświęcona jest mowo powiązane urządzenia, akty społecznej (nie)sprawiedliwości. Można praktykom polegającym na współgraniu edukacyjnie nasyconych proce-uznać je za wspomniane dyspozytywy, strategiczne zespoły zjawisk sposów ubiedniania i ubogacania. Produkują one miejsca, ale i kontrmiejsca łecznych tworzące – tu w związku z współzależnością bogactwo/bieda biedy. Te drugie są naszą nadzieją, wokół której staramy się budować pro-

– specyficzne urządzenia wiedzy i władzy (tamże, s. 93).

spektywne konkluzje i – również w ten sposób – solidarnie występować y

przeciw biedzie.

Nasz konstrukt ma ostatecznie trójdzielną postać. Przestrzennie przez nas pojmowane praktyki ubiedniania i ubogacania miewają swoje heterotopiczne wymiary. Jak pisał Foucault: „Są też, prawdopodobnie w każ-

SOLIDARNIE PRZECIW BIEDZIE

dej kulturze, w każdej cywilizacji, miejsca (lieux) rzeczywiste – miejsca, które wyznaczane są wraz z tworzeniem się społeczeństwa, które są Badacze zainteresowani społecznymi skutkami polskiej transformacji czymś w rodzaju kontr-miejsc (contre-emplacements), rodzajem efek-ustrojowej niejednokrotnie piszą o nich w nawiązaniu do pojęcia soli-tywnie odgrywanej utopii, w której wszystkie inne rzeczywiste miejsca darności i w języku wartości, jaką stanowi zbudowane na niej życie spo-

(emplacements), jakie można znaleźć w ramach kultury, są jednocześnie łeczne (Bauman 2005; Sałustowicz 2006; Mendel i Rymsza 2012 i in.).

reprezentowane, kontestowane i odwracane” (2005, s. 123). To hetero-Można to wiązać z kontekstem, jaki stanowi w Polsce istnienie ruchu topie, jeden z możliwych wyrazów intersekcyjnego podejścia; to „miejsca Solidarność i – splatające się z jego historią – umacnianie się neoliberal-miejsc” z wpisanym w ich istotę dystansem, miejsca krytyczne, „inne, róż-

nego paradygmatu. Gorzkie stwierdzenie znanego działacza tego ruchu, ne”, powstające na przecięciu spojrzeń, jak w doświadczeniu z lustrem Wiktora Osiatyńskiego, że „konkurencja wyparła solidarność”, wydaje (tamże). Ich cechy, możliwe do ogarnięcia takim jednym s p o j r z e -

się trafnie nazywać paradoks, z którym mamy w Polsce do czynienia.

n i e m w l u s t r o, czyli reprezentacja, kontestacja i odwrócenie (inwer-Solidarnościowe ideały – choć stale występują na ustach Polaków – prze-sja) sprowokowały Foucaulta do sformułowania metodologii pozwalającej padły bowiem z kretesem, zaangażowane w tworzenie porządku opartego analizować heterotopie („heterotopologia”). Dla nas ten trzyelementowy na rynkowych zasadach i wynikającej z nich wszechobecnej rywalizacji sposób ogarniania miejsc stał się teoretycznie najogólniejszą strukturą, (2004, s. 31).

konceptualną podstawą naszej książki, mającej stanowić przyczynek do –

w naszym odczuciu nowych – rozwiązań starego problemu biedy.

Problem jest aktualny i wykracza poza polskie realia. Teoretyzując na Na kolejnych stronach analizować będziemy rozmaite, przestrzennie jego temat, możemy dostrzec prawidłowości – interesujące w związku rozlokowane praktyki społeczno-edukacyjne, dające wyraz grze ubied-z zagadnieniem biedy podjętym w tej książce – leżące u podstaw soli-niania z ubogacaniem. Nie kończąc jednak na takiej ich opisowej dia-darnej społecznej samoorganizacji. Jedna z kluczowych koncepcji w tym gnozie, pokażemy także heterotopiczne wersje ubiedniania i ubogacania, zakresie odnosi się do warunków produkcji „ludzi zbędnych”, funkcjonują-

czyli praktyki społeczno-edukacyjne, które stanowią – zarówno aktualnie cych „w służbie przemocy” (Czarnowski 2006, pierwotnie 1935). Jej autor, obserwowane, jak i przez nas postulowane i projektowane – lustro tych wybitny polski socjolog Stefan Czarnowski, zwracał uwagę na konse-15

Bieda: problem społeczno-pedagogiczn

kwencje utraty więzi, opartej na wzajemnej wrażliwości wobec potrzeb Konstruowanie biednego w warunkach tej głębokiej społecznej dysfunk-poszczególnych członków wspólnoty (tamże). Zalicza się do nich reifi-cji, jaką jest utrata odruchu solidarności, skutkuje określonymi tenden-kacja, jako odpodmiotowienie i urzeczowienie ludzi, którzy – zgodnie cjami w rozwiązywaniu problemów społecznych. Sałustowicz, analizując z aktualnymi kierunkami gier polityczno-gospodarczych – jako funk-biednego, „ubranego” w role obywatela, petenta i konsumenta, zauważa cjonalny margines mają zasilać kontenery rozmaitych zasobów i wypeł-

– w istniejących na początku XXI wieku warunkach – skłonność do rozwią-

niać różnorodne rezerwy. Margines ten rośnie i można dzisiaj mówić zywania problemów przez zamienianie roli petenta na rolę konsumen-o – wprzęgniętych we współczesne postaci służby przemocy – masach ta usług socjalnych (2003). Tendencja ta trwa, o czym piszemy dalej na ludzi zbędnych, których „życia na przemiał” opisał Zygmunt Bauman stronicach tej książki, chociaż wyraźnie nie rozwiązuje problemów, wobec (2007a). Niezwykle celnie ujął on też zapętlenie w dominującym forma-których na co dzień stają ludzie żyjący w biedzie i – z jej powodu – w świecie myślenia społecznego, w wyniku którego „[l]udzie zbyteczni znajdują cie cierpienia, które nie może być ukojone konsumpcją usług socjalnych, się w sytuacji bez wyjścia. Jeżeli próbują się dostosować do aprobowa-nawet przy założeniu, że ich wachlarz stale się powiększa i indywidualizuje.

nych społecznie sposobów życia, oskarża się ich natychmiast o kary-Ewidentnie potrzebna jest zmiana paradygmatu. Wołamy w tych warun-godną arogancję, dzikie pretensje i czelność sięgania po nieprzynależne kach o kulturowe kontrmiejsca, myślenie społeczne, które rozwijałoby im prawa, a nawet o zamiary przestępcze. Jeżeli zaś z jawną niechęcią się na skutecznie przywróconym w społeczeństwie odruchu solidarności.

odmawiają przestrzegania reguł, które są miodem dla bogatych, lecz Jakkolwiek idealistycznie to brzmi, widzimy dzisiaj jako niezbędne, by nie trucizną dla biednych, niezwłocznie uznaje się to za potwierdzenie tego, tylko kształtować to myślenie i towarzyszącą mu solidarną postawę, lecz y

co «opinia publiczna» (ustami swoich wybranych lub samozwańczych również by własnym działaniem myślenie to i postawę tę upowszechniać.

rzeczników) «mówiła od dawna»: że ludzie zbyteczni nie są jedynie Chcemy, by nasza książka pomogła w realizacji tego celu.

obcym ciałem, lecz rakowatą naroślą niszczącą zdrowe tkanki społeczeństwa, zaprzysięgłymi wrogami «naszego modelu życia» i «wyzna-Dodajmy tutaj, że solidarność, będąca dla nas szczególnie znamiennym wanych przez nas wartości»” (tamże, s. 69). Ludzie zbędni to zatem punktem odniesienia i szczególnie istotnym kierunkiem wyobraźni, jest tkwiący w ślepym zaułku biedni, konstruowani w relacji z nie-biednymi, oczywiście wartością ogólną, jedną z najważniejszych w kształtowaniu widzącymi ich jako kulturowych odszczepieńców lub/i ustawiczne, wie-wspólnego ludzkiego losu. Może być jednocześnie, wręcz powinna być lowymiarowe zagrożenie. Konstrukty te rosną na pożywce braku kon-poddawana swoistej analitycznej operacjonalizacji. Powiedzmy, że powin-taktu pomiędzy światami jednych i drugich, na niewiedzy i obojętności.

na być interpretowana oraz „uprawiana” w przypadkach poszczególnych okoliczności, miejsc, problemów. Przybiera konkretne postaci – i tak Akcentując warunki indyferentyzmu, w których przebiegają „życia na (również tak) powinna być uwzględniana, w ślad za tym zaś praktycznie przemiał” biednych, Piotr Sałustowicz, za Baumanem, stawia diagnozę rozwijana.

utraty odruchu solidarności (2006). W odpowiedzi na pytanie, czy można zachować go dzisiaj i być solidarnym z kimś, kto jest zbędny, przedstawia mechanizmy „odsolidaryzowania” ze „zbędnymi” (tamże, s. 174–176).

Pokrótce je przedstawiając – po pierwsze, trudno solidaryzować się z ludźmi, o których myślimy, że wyciągają nam z kieszeni ciężko zarobione pieniądze – podatki, uczciwie odprowadzone do budżetu. Po drugie, nie sposób być solidarnym z tymi, którzy jako „wrogowie publiczni” zagrażają względnemu spokojowi, w którym żyjemy. Po trzecie, wykluczamy solidarność z ludźmi spoza elementarnego standardu cywilizacyjnego, „dziku-sami”, dla których szkoda uwagi. Wydaje się, że utraciwszy odruch solidarności, napędzający inne myślenie, wyraźnie oduczyliśmy się go przez lata wybujałego konsumpcjonizmu, kultury płynności i – może przede wszystkim – w ramach długotrwałego neoliberalnego treningu.

17

Bieda jako

problem

społeczny

ROZDZIAŁ 1

Bieda jako

problem

społeczny

Bieda jak

ROZDZIAŁ 1

Bieda jako

o problem społeczn

problem społeczny

1.1. SIĘGAJĄC DO PIERWIASTKÓW

KONCEPTUALNO-TEORETYCZNYCH

y

Zwróćmy najpierw uwagę na znamienną i kluczową dwoistość nauk spo-

łecznych. Z jednej strony – i w socjologii, i w pedagogice, które w naszym podejściu stanowią konstytutywne punkty odniesienia i są tej dwoistości doskonałym, ale oczywiście nie jedynym przykładem – mamy do czynienia z głównymi liniami rozwoju, które są zdefiniowane oraz nasycone szeroko rozumianą teorią. Z drugiej strony ugruntowująca je wiedza o człowieku i społeczeństwie jest naturalnie empiryczna i aplikacyjna w dążeniu do uchwycenia oraz konkretyzacji faktów, realiów, jak też do przynajmniej potencjalnego pozytywnego wpływania na te realia, poprawiania ich.

Ograniczając to stwierdzenie do najdalej posuniętego minimum, posłużmy się jednak kilkoma przykładami. W jednej ze szczególnie bogatych prezentacji wachlarza teorii społecznej (społecznych, by tą liczbą mnogą podkreślić właściwą jej różnorodność i wielorakość), poświęconych wykorzystaniu tejże (Lemert 2010), mamy do czynienia zarówno z historycznym, chronologicznym ujęciem minionego teoretycznego dwustulecia, jak i ze wskazaniem takich podstawowych idei, jak modernizm i postmodernizm, mechanizmy konfliktu, znaczenie dominujących koncepcji i związane z nimi wątpliwości, dynamika związana z zachwianiem tego, co można określić mianem centrum, nowe myślenie itd. Łatwo sobie wyobrazić właściwą temu obrazowi złożoność – którą uzupełnijmy uwagami, jakimi posłużył się Bryan Turner w swoim skądinąd szybko spolszczonym podręczniku teorii społecznej. Zgodnie z nim teorię można uznać albo za ramę aranżującą i porządkującą badania, albo za zbiór pojęć ogólnych, użytecznych w kierunkowaniu zainteresowań badawczych, albo wreszcie za konkretną orientację, która prowadzi badaczy ku dobrze znanym problemom i zagadnieniom – ale w każdym razie można wnosić, że teoria społeczna ma się najlepiej wówczas, gdy jest zaangażowana w badania 21

Bieda jak

empiryczne i wiąże się z kwestiami społecznymi (Turner 2003, s. 11, 13).

społecznych – realizowane są niejako wobec innych, ów teoretyczno-

Łatwo sobie wyobrazić, że ta ostatnia uwaga jest z naszego punktu widze-

-aplikacyjny splot wymaga też rozwoju umiejętności w mowie i w piśmie, nia szczególnie przekonująca, tym bardziej że w samych rozlicznych teo-ułatwiających ogólniejszą komunikację. Wskażmy też na wyróżniającą się, retycznych orientacjach niejako wyjściowo są zakorzenione poszczególne wręcz konieczną funkcję określaną (znów po angielsku) jako policy-rele-społeczne zjawiska i kwestie, w tym te, które stanowią przedmiot naszego vant research – owa aplikacyjność winna oznaczać dążenie do wkompo-szczególnego zainteresowania. Stąd tylko jeden umowny krok do funkcji nowywania wyników do ogólniejszych programów działania na rzecz pla-o problem społeczn

praktycznych.

nowanej zmiany. Jest to przy tym obiecująca perspektywa dla młodych absolwentów opuszczających uniwersytety i wchodzących na rynek pracy.

Wykonywanie tego kroku nie obywa się jednak bez trudności. Zagadnienie to zasługuje na odrębną dyskusję, ale w tym miejscu ograniczmy się do Rozszerzając ten obraz, przypomnijmy też, że takie aplikacyjne działa-dwóch aspektów, choć ściśle połączonych znowu nieco metaforycznie nia mieszczą się w różnych uzupełniających się modelach. Ta najbardziej użytą ideą naukowej wolności. Po pierwsze, obie te strony odznaczają się wybiegająca w przyszłość w związku z ową zamierzoną zmianą to inżynie-autonomicznymi funkcjami poznania, intelektualnego ujęcia, dochodzenia ria społeczna, głównie zorientowana na nowe rozwiązania, czy to w formie y

do względnie specyficznych, właściwych im konkluzji; w obu przypadkach instytucji, czy wariantów polityki społecznej oraz polityk publicznych, czy oznacza to wierność własnej specyfice, nawet jeśli (a jest tak z pewno-programów działania osadzonych lokalnie, regionalnie, w szerzej zdefi-

ścią) mają sobie nawzajem coś ważnego do zaoferowania. Oznacza to niowanych środowiskach. Z kolei udziałem „praktycznych” przedstawicieli wolność idei, nawet bezkompromisową, ale też podobnie bezkompromiso-nauk społecznych jest tak zwane działanie kliniczne, będące zasadniczo we podejście do faktów. Po drugie, badania naukowe nie następują w próż-

doradztwem i interwencją w istniejących już warunkach profesjonalne-ni. Te ściśle teoretyczne przebiegają zwykle w zgodzie ze standardami go funkcjonowania, zapewne z większym udziałem tych sytuacji, które i oczekiwaniami podstawowych akademickich nauk społecznych. Te bar-mają charakter mikrospołeczny. Wreszcie, ci sami społeczni profesjona-dziej aplikacyjne – zapewne równie często w odpowiedzi na praktycznie liści powinni mieć i mają w zakresie swej aktywności funkcję określaną zdefiniowane (oraz finansowane) zamówienia zewnętrzne. Czy oznacza mianem oświecającej, w dążeniu do podniesienia zbiorowej wyobraźni, to trudności nie do przezwyciężenia? Zdecydowanie nie – współwystępo-a nawet wrażliwości.

wanie teorii i praktyki zostało oczywiście potwierdzone, jest z pewnością nadal pożądane i możliwe. Istotą rzeczy jest dążenie do uszczegółowio-Jeśli tak, to dokonajmy pewnej konkluzji, tym razem odwołując się do jednych zasad w tym zakresie.

nej ze znacznie nowszych książek w owym bardziej praktycznym obszarze, tym bardziej charakterystycznej, że wspólnie napisanej przez wybitnego Owe dążenia są wyraźną cechą w obrębie nauk społecznych, w tym tych, socjologa i równie wybitnego przedstawiciela najwyższych kręgów świata z którymi się identyfikujemy. Niech dokumentującym sygnałem będą dwie ekonomicznego (Smelser i Reed 2012). Dzieło to zasługuje na dokład-prace, jedna nieco starsza i zasługująca na miano klasycznej, oraz druga, niejszą refleksję, ale w tym miejscu ograniczmy się do podkreślenia jej ze znamiennymi właściwościami ukazującymi najnowsze tendencje.

analitycznego podejścia ze względu na społeczną różnorodność korespondujących warunków, by wymienić grupy, zespoły, sieci, czynniki zaufa-Korzystając z tej pierwszej (Freeman i in. 1983), wskażmy na kontekst nia, szerzej kształtującego się kapitału społecznego itd. Zadali sobie oni pozycji i ról społecznych odgrywanych przez aplikacyjnie zorientowanych niejako finalne pytanie: jakie są podstawowe ramy owego użytecznościo-badaczy oraz na różnice w oczekiwaniach płynących ze strony peers oraz wego obrazu nauk społecznych? W odpowiedzi znalazły się dwa główne tych, którzy są klientami – co w konsekwencji może prowadzić do tak zwa-wątki, które, jak sądzimy, również w tym miejscu nie wzbudzą zdziwienia: nej luki teoretycznej, chociaż – co z pewnością zasługuje na podkreślenie identyfikowanie problemów społecznych i budowanie („produkowanie”,

– istnieje wiele znaczących przykładów integracji teorii oraz działania prak-by powtórzyć ich sformułowanie) potrzebnej, odpowiadającej temu wie-tycznego. Drogą do tego jest między innymi łączenie tego, co określono dzy. Brzmi to prosto, ale nie musimy podkreślać, że jest czymś bardzo mianem wiedzy rodzajowej, ogólnej dla danej dyscypliny, oraz powiąza-wymagającym.

nych z oczekiwaniami klientów specjalistycznych kompetencji. Ponieważ socjologia i pedagogika – oczywiście podobnie jak inne dyscypliny nauk 23

Bieda jak

1.2. SPOŁECZNE PROBLEMY I BIEDA JAKO „PROBLEM GŁÓWNY”

Motyw przezwyciężenia problemów jest w głównym nurcie dyskusji badawczo-interpretacyjnej argumentem znajdującym powszechną akceptację, a jednocześnie trudno sobie wyobrazić coś konkretniejszego i bardziej Społeczne problemy. Za tą kategorią pojęciową kryje się oczywiście nad-praktycznego. Tak też niejako zakreślamy umowne koło i zamykamy owo zwyczaj bogaty obszar zagadnień – założeń konceptualnych, korelatów połączenie idei, koncepcji, teorii oraz empiryczno-praktycznego toku aksjologicznych, problemowo zorientowanej metodologii, wyodrębniają-

spraw przyjmujących postać problemową.

o problem społeczn

cych się i w badaniach wyodrębnianych empirycznych desygnatów, kierunków oraz sposobów działań, a ściśle mówiąc – przeciwproblemowych Wszystko, co wiemy o ujęciach i przejawach biedy, pozwala, wręcz naka-oddziaływań. Kryje się również, co zrozumiałe samo przez się, nadzwy-zuje nam podkreślić, że w szczególności współcześnie, we wręcz niemoż-

czaj bogata literatura przedmiotu, co było w przeszłości przedmiotem liwych do ogarnięcia, zróżnicowanych okolicznościach staje się ona – jest również naszych bardziej zaawansowanych poszukiwań (por. Frysztacki

– problemem społecznym. Jest być może „problemem głównym”, jako że 2009). Teraz nie sądzimy, by owa rozbudowana problematyka powinna być może wysuwa się na czoło, gdy bierzemy pod uwagę owe skompli-być podobnie podnoszona, jako że bylibyśmy skazani na skrajnie skróto-kowane przejawy poglądów, komentarzy, proponowanych oraz podejmo-y

wą formę. Minimalnie jednak do niej sięgając, posłużmy się jedną znaną wanych przedsięwzięć składających się na przestrzeń debaty publicznej.

definicją oraz krótkim wynikającym z niej komentarzem.

Jak się zdaje, mamy też w tej mierze do czynienia z bezprecedensowym wzrostem emocjonalnego nastawienia, stanowisk przedstawianych z wiel-Zatem również w tej wypowiedzi skorzystajmy z następującego, jak ką emfazą, z manifestowaniem związanego z biedą niepokoju i sprzeciwu sądzimy, celnego i reprezentatywnego dla szerszego nurtu określenia: w dokumentach, sytuacjach, ramach organizacyjnych, w których dawnej

„Problemy społeczne mogą być zdefiniowane jako ogólne wzory zacho-nie spodziewano by się tego. Nie ulega też wątpliwości, że mamy do czy-wania ludzkiego lub warunków społecznych, które są postrzegane jako nienia z ostrymi konfrontacjami ideologicznymi, dotyczącymi tego, co zagrożenia dla społeczeństwa przez znaczącą liczbę ludności, przez silne w związku z nieakceptowalnym poziomem biedy (gdyż w tym zakresie grupy bądź przez charyzmatyczne jednostki oraz które mogą być rozwią-

dominuje – jak mamy prawo rzec – przeważająca zgoda) jest najlepszym zane czy też którym można jakoś zaradzić” (Maris 1988, s. 6). Od razu też remedium, by tylko wyrywkowo wskazać na argumenty formułowane

skorzystajmy z idącego w ślad za nim uzupełniającego komentarza. Maris przez zwolenników uzdrawiającego charakteru możliwie nieskrępowa-

(tamże, s. 6–11) sprowadził go do czterech założeń.

nej gospodarki wolnorynkowej oraz tych, którzy uważają, że potrzebne są regulacje, przede wszystkim państwowe; takoż między zwolennikami Położył nacisk na względnie utrwalone wzory, co oznacza określone sytu-

„państwa socjalnego” (socjalno-pomocowego) oraz przedstawicielami acje strukturalne, w postaci występowania (współwystępowania) sytuacji myślenia w tym względzie znacznie bardziej sceptycznego. Te konfron-problemowych oraz nieproblemowych; te pierwsze są możliwe do zro-tacje są i powinny być przedmiotem analiz. My, nie pomijając tej perspek-zumienia, ponieważ są również te drugie, będące swoistym porównaw-tywy, koncentrujemy się w nieuchronnym skrócie na tym, co jak sądzimy, czym punktem odniesienia. Z kolei istotę społecznego zagrożenia można jest najważniejsze z punktu widzenia naszych nauk społecznych i naszej sprowadzić przede wszystkim do zderzenia z zasadniczymi wartościami społecznej rzeczywistości.

i z pochodzącym z nich podstawowym ładem społecznym, który opiera się na normach pochodzących od tych wartości. Następnym czynnikiem są społeczne podmioty – zróżnicowane, co już zawarto w samej definicji 1.3. PRZEJAWY I WŁAŚCIWOŚCI BIEDY

– dzięki którym i ze względu na wpływ których inni zaczynają uświadamiać W WYBRANYCH WARIANTACH PROBLEMOWYCH

sobie występowanie problemów, pojmować ich znaczenie i siłę. Wreszcie ostatnim jest to, co w społecznych realiach przybiera postać najszer-Problematyka biedy wymaga przemyśleń oraz co najmniej warunkowych szą, najbardziej złożoną, czyli te przejawy aktywności, które mają na celu rozstrzygnięć o wymowie definicyjnej. „Warunkowych”, gdyż, co skądinąd przeciwdziałanie poszczególnym problemom społecznym, a w radykal-

łatwe do przewidzenia, kierunki takich rozstrzygnięć są zróżnicowane nym ujęciu ich rozwiązanie. Będąc częścią naszej rzeczywistości, działania i nie sposób wskazać na takie, które byłoby obowiązujące. Ściślejsza te są jednocześnie czynnikiem społecznej zmiany, w istocie nieuchron-analiza tego zróżnicowania nie jest celem niniejszej pracy. Niemniej nej, nawet do pewnego stopnia niezależnie od empirycznych rezultatów.

jednak zasygnalizujmy pewne sposoby myślenia i w jego następstwie 25

Bieda jak

empirycznej analizy. Są to w szczególności dwie orientacje i wynikające Niech przykładem będą trybuny i agencje Organizacji Narodów Zjed-z nich punkty widzenia.

noczonych, prowadzone tam prace sięgające do krajów trzeciego świata (Grinspun i in. 2001), z położeniem nacisku na fakt, że bieda to po prostu Pierwszą z nich określmy mianem genetyczno-historycznej. Jest ona konkretni biedni ludzie, mnogość tychże dotkniętych niejednokrotnie nad-spleciona z procesem dziejowym i historycznie kształtującymi się spe-zwyczaj dotkliwymi trudnościami, by nie rzec dramatami, także Europejski cyficznymi zdarzeniami oraz wynikającymi z nich stanowiskami dotyczą-

Rok Walki z Ubóstwem i Wykluczeniem Społecznym 2010 oraz jego pol-o problem społeczn

cymi, powiedzmy, życia stosownego do oczekiwanego ładu społecznego.

skie odzwierciedlenie (Kubiak 2012).

Posłużmy się tym składnikiem, jakim stał się i nadal pozostaje problem ubóstwa epoki przemysłowej, powiązana z tym kwestia robotnicza, nego-Tak dochodzimy do przejawów i właściwości biedy w naszym kraju.

cjowanie i podnoszenie wynagrodzenia za wykonywaną pracę, uzyskiwanie Empiryczne kierunki badań poświęcone polskiej biedzie odznaczają się dzięki temu możliwości życiowych otwierających większe możliwości kon-już bogactwem, tematyczną wielością oraz różnorodnością. Być może sumpcyjne. Wyróżnijmy też pierwiastki najnowsze, skorelowane z ponow innym dziele jego autor lub autorzy doprowadzą do syntezy tego, co woczesnością i późną nowoczesnością, nasycone ambiwalencją sytuacji o tym problemie naszej rzeczywistości wiemy (a wiemy bardzo dużo) oraz y

i wyobrażeń, a jednocześnie niepokojem oraz egzystencjalną niepewnością.

jak na to patrzymy. W tym miejscu przywołajmy tylko nieliczne, ale wskaź-

nikowo znamienne studia. Biorąc pod uwagę ich wyrywkowość i odmien-Druga orientacja jest zdecydowanie bardziej wskaźnikowa, z położe-ność treści, zastosujmy jedną i dość swobodnie traktowaną zasadę, poru-niem nacisku na czynniki definiujące biedę i ubóstwo ze względu na ich szając się niejako od poziomu ogólnego do przypadków mających bardziej poszczególne właściwości. Nie wchodząc w bardziej rozwinięte rozważania, ograniczony terytorialny i społeczny charakter. Powiedzmy tak: od całej zasygnalizujmy, że ma to również swoją pouczającą tradycję, jak na przy-Polski do jej miejsc.

kład w Anglii, w związku z możliwością zarobkowania powiązaną z ceną chleba. To jednak jeden z dawnych przyczynków. W wieku XX rozwinięte Za ów najogólniejszy punkt wyjścia potraktujmy wczesne i wówczas zostały pod tym względem dokładniejsze stanowiska, które nadal mają zapewne decydujące prace, które ukazały się z inicjatywy Stanisławy diagnostyczne i praktyczne znaczenie. Takim wskaźnikiem jest reguła, Golinowskiej (1996; 1997). Przede wszystkim za sprawą tych studiów której autorką stała się Mollie Orshansky, przygotowana dla amerykań-

doszło do swoistego połączenia wspomnianych międzynarodowych sta-skiej Social Security Administration, zgodnie z którą czynnikiem definiu-nowisk definicyjnych z polskim punktem odniesienia, naszymi realiami, jącym biedę jest dietetycznie adekwatny koszyk żywnościowy – wydatki z wykorzystaniem możliwości statystycznych i aspektów (ocen) ściśle na ten koszyk przekraczające jedną trzecią dochodów oznaczają już przy-społecznych. Z kolei z udziałem tych prac doprowadzono do wyróżnienia należność do strefy ubóstwa. Nieco bardziej kontekstowe są stanowiska oraz analizy czynników składowych tej polskiej biedy. Traktując owe studia porównawcze, z uwzględnieniem społecznego otoczenia; na przykład takie, jako całość (co oznacza, że już nie wskazujemy imiennie na poszczególne zgodnie z którym granicą między ubóstwem a pozostawaniem poza nim rozdziały i ich autorów) i przywołując owe znajdujące się tam składniki, jest połowa mediany dochodów w gospodarstwach domowych. Jeszcze

tutaj wymieńmy zaledwie trzy.

bardziej kontekstualna jest zasada względnie subiektywnego oznaczania tego, co „godne” i zgodne z pożądanymi normami społecznymi, a co bywa Pierwszym jest charakterystyczny i mający w polskich naukach społecz-określane w żywiołowym procesie kształtowania się potocznych poglądów nych ciekawą tradycję wątek minimum socjalnego. Składa się nań analiza społecznych, ale też z udziałem bardziej wyspecjalizowanych ekspertów podstawowych potrzeb i wynikającego z nich koszyka życia codziennego, i aktywistów społecznych.

łączenie w związku z tym składających się na takie minimum dóbr oraz usług, korelowanie z ogólniejszymi możliwościami i warunkami ekono-Całość tej konceptualnej problematyki, w tym o definicyjnej wymowie, micznymi, jak z jednej strony zdolność do uzyskiwania dochodów, a z dru-zasługuje oczywiście na dalszą dyskusję i raczej nie ulega wątpliwości, giej – zmieniające się realia cenowe na rynku podaży tego, co uznamy że będzie ona prowadziła do kolejnych ustaleń. Bieda była i jest badana za niezbędne, minimalne – by raz jeszcze posłużyć się tym określeniem oraz interpretowana w różnych kierunkach. Jest ona również bardziej

– konteksty norm społecznych określających wyobrażalne poziomy życia, międzynarodowa niż kiedykolwiek wcześniej i globalna (powrócimy do powstające w związku z tym reguły, które pozwalają określać swoiste tego wątku).

miejsce w toku rozmaitych starań o określenie właściwości ludzkich 27

Bieda jak

losów. Tak jak w całym projekcie dotyczącym ówczesnej polskiej biedy, się od razu zdaje, oczywistego i decydującego – bezrobocia (Miś, Nóżka w tym przypadku mamy do czynienia z koniecznym i bardzo pożytecz-i Smagacz-Poziemska 2011). Znowu zrezygnujemy ze szczegółowych

nym, wówczas i po dzień dzisiejszy, dążeniem do uchwycenia realiów danych, odsyłając do oryginału, ale odwołujemy się do pewnych aspek-osadzonych w danych. Tego z oczywistych względów nie możemy tutaj tów prowadzonej charakterystyki – w tym przypadku do czynników oce-odzwierciedlić. Ogólna linia rozumowania zdecydowanie zasługuje jedny danych sytuacji i ich problemowej wymowy, społecznych wyobrażeń nak na przypomnienie.

i napięć, oczywistych w związku z tym debat oraz wręcz konfrontacji.

o problem społeczn

Oznacza to ciekawe i znowu przekonujące potwierdzenie, że obiektywne To samo powiemy, już tylko w formie sygnalnej, o tych fragmentach problemy biedy i bezrobocia mają swoją drugą stronę – systemów wartości, całego obrazu, jakimi były dane i komentarze dotyczące ubóstwa

ich swoistego „uspołecznienia” w kierunkach ideologicznych, poszukiwa-w tamtej (czy również obecnej?) Polsce w dwóch podsumowujących

nia rozwiązań, które tym różnym wartościom i ideologiom odpowiadają.

wariantach: badań i analiz z udziałem Banku Światowego, a zatem przez Zasady pracy i odpowiedzialności, walki z ubóstwem, mechanizmów wolno-pryzmat najogólniejszej perspektywy o wymowie międzynarodowej, oraz rynkowych, ale również państwowo-interwencyjnych, dyskutowalna kwestia w postaci syntezy dostępnych krajowych badań. Powiedzmy, że pierw-sprawiedliwości społecznej czynią poszczególne kraje – oczywiście również y

szy nurt okazał się nieco bardziej metodologiczny, a drugi odnosił się Polskę – niszami nieuchronnej subiektywnej refleksji, społecznie realizo-

ściśle do specyficznej rzeczywistości naszego kraju, jego do pewnego wanego namysłu nad tym, co się dzieje i co ewentualnie można uczynić.

stopnia niepowtarzalnej transformacji, z uwzględnieniem między innymi takich przejawów, jak ubóstwo wśród bezrobotnych, ubóstwo w rodzi-Wróćmy do aspektów terytorialnych. Na wybranym przykładzie Pod-

nach chłopskich, ubóstwo w rodzinach wielodzietnych, a także w związ-karpacia (Malikowski 2005; Długosz 2008) po raz kolejny możemy podku ze zróżnicowanym wykształceniem. I przy całej skrótowości naszego kreślić, że ów kontekst miejsca przyjmuje specyficzny uspołeczniony obecnego komentarza powtórzmy tamtejsze stwierdzenie w odpowiedzi wymiar, że toczące się tam ludzkie życie w kręgach rodzinnych, w połą-

na pytanie o głębokość ubóstwa: „Trudno jeszcze o jednoznaczną inter-czeniu z dostępnymi (lub nie) możliwościami pracy i zarobkowania, regio-pretację uzyskanych wyników. Wydaje się jednak, że przy utrzymaniu się nalnie realizowanymi politykami społecznymi, w tym pomocową, zasługują wzrostu dochodów i wzrostu nierówności dochodowych, luka docho-na miano specyfiki regionalnej. Również po raz kolejny możemy przesunąć dowa będzie się konsekwentnie powiększać i ubóstwo w Polsce stanie punkt nacisku z pierwiastków obiektywnych i wskaźników ilościowych na się zjawiskiem prawdopodobnie zakresowo mniejszym, ale jednocześnie subiektywne – a bardzo znamiennym polskim przejawem tego przesu-głębszym” (Golinowska 2007, s. 320). Czy nie jest tak, że teraz mogliby-nięcia jest koncepcja traumy będącej następstwem radykalnej społecznej śmy te słowa potwierdzić?

zmiany. Jeśli w tym kontekście znajdujemy takich mieszkańców, których badacz zinterpretował w kategoriach „wygranych, przegranych, skołowa-Dodajmy od razu, że kilkanaście lat później Golinowska i druga autorka nych”, to mamy prawo skomentować to tak, iż owe dobitne pojęcia kryją (Golinowska i Kocot 2013) przeprowadziły diagnozę również względnie za sobą subiektywnie przeżywane sytuacje i problemy życiowe. Każda bie-całościowo traktowanej polskiej rzeczywistości społecznej – w isto-da i każdy sposób rozwiązywania jej, jako problemu społecznego w danym cie bardziej całościowej, jako że skupionej na wewnętrznie złożo-miejscu, są zatem jednostkowe (indywidualni ludzie, określona gmina, nych zasobach kraju, wachlarzu działań, efektach będących pokło-dany region). Jednak, jak zwróciliśmy na to uwagę, są one zarazem glo-siem czynników wpływających na społeczeństwo, w siatce podziałów balne, ponieważ nikt i nic w aktualnej rzeczywistości nie uchyla się przed i zróżnicowania regionalnego. W szczególności dotknięte wskaźnikami działaniem czynników o charakterze globalnym: „Nasze obecne niedole ubóstwa województwo świętokrzyskie stanowi przyczynek do analizy i problemy we wszystkich swoich odmianach i odcieniach mają g l o b a l -

zmieniających się stanów społecznych w naszym kraju wzdłuż rzędnej n e k o r z e n i e i wymagają g l o b a l n y c h r o z w i ą z a ń” (Bauman wyznaczonej biegunami spójności oraz tych właściwości zmian spo-2007, s. 236). Dlatego każdy wymiar interesującego nas problemu biedy łecznych, które owej spójności są przeciwne (jeszcze do tego regio-postrzegany jest przez nas nie w sposób binarny, oparty na biegunowej nalnego wymiaru wrócimy).

opozycji: jednostkowe–społeczne, lokalne–globalne, lecz w perspektywie dialektycznego przenikania się tych elementów w zglobalizowanym Zanim jednak podejmiemy ten wątek, zwróćmy uwagę na studium ciągle świecie.

ogólnopolskie, ale skoncentrowane na splocie biedy oraz korelatu, jak 29

Bieda jak

Koncentrując się w tym miejscu na drodze od poziomu całego kraju do Jeśli zaś wykorzystujemy kontekst terytorialno-przestrzenny jako czynnik jego lokalnych składników, zajmijmy się teraz przykładem niejako o jeden powiązany ze zjawiskami – i problemami – społecznymi per se, podkreśl-szczebel niższym na umownej drabinie społeczno-terytorialnej organi-my ten znowu nadzwyczaj wnikliwie zbadany, dający w sensie poznaw-zacji. Tym zaś, co w naszych polskich warunkach stało się zjawiskiem czym wyjątkowo wyraziste perspektywy poznawcze i aplikacyjne aspekt, i problemem szczególnie manifestowanym, były i do pewnego stopnia jakim jest miasto.

nadal pozostają realia społeczne w zbiorowościach byłych pegeerów o problem społeczn

(Kawczyńska-Butrym 2001). Jeśli wracamy do minionych procesów

transformacyjnych, to o mało której gałęzi gospodarki moglibyśmy powie-1.4. PEWIEN SZCZEGÓLNY KONTEKST I WYMIAR BADAŃ

dzieć, że stała się przedmiotem takiego oddziaływania zewnętrznych ORAZ ZASTOSOWAŃ: MIASTO

czynników politycznych, finansowych, handlowych, z wszelkimi kosztami do zapłacenia w rezultacie. Ich los stał się bezpośrednią konsekwencją Dążąc więc do wskazania siłą rzeczy wyselekcjonowanych, ale jedno-potężnych sił, na które nie miały wpływu i z którymi nie mogły się mierzyć.

cześnie szczególnie znamiennych uwarunkowań i kontekstów biedy,

Co za tym idzie, moglibyśmy rzec, że zwracając uwagę na pegeerowską wyodrębnijmy teraz to, co działo się i dzieje w mieście – a w kontekście y

biedę, mieliśmy i mamy do czynienia z obiektywnym, makrospołecznie zglobalizowanego świata i empirycznie rzecz ujmując, oznacza to nie-osadzonym mechanizmem. Jednakże te i inne badania pokazały zna-

zliczone miasta świata. Miasta zarówno w sensie przedmiotowym, jako czenie takich aspektów, jak zdolność do radzenia sobie w życiu rodzin-przestrzenno-społeczne środowiska życia ludzkiego, jak i w sensie atry-no-codziennym, aspiracje dotyczące samych siebie i być może jeszcze butywnym odznaczają się specyficznymi właściwościami, odciskającymi bardziej swoich dzieci, chwiejne relacje między własnym zaangażowaniem się na sposobach i stylach życia, ukazują nadzwyczajne bogactwo w tym, i spodziewanym wsparciem pochodzącym przede wszystkim od instytucji co w naszych losach indywidualne i zbiorowe. Nie musimy podkreślać, że pomocowych itd. Jak się zatem okazało, wewnętrzne cechy życia, współ-

dotyczy to między innymi podnoszonych tutaj zagadnień, by chociaż-

życia i ewentualnego społecznego współdziałania, cechy, o których tym by zasygnalizować przejawy wewnętrznej struktury odznaczającej się razem powiemy, że są osadzone lokalnie, stanowią znaczący odpowiednik odmiennością, podziałami na dzielnice zamożniejsze i uboższe, „lepsze”

tego, co makrostrukturalne.

i „gorsze” czy wzory życia bardziej zorientowane na pracę i związaną z nią indywidualną pomyślność lub takie, w których przeważają inne warianty, Przejdźmy więc do wymiaru ściśle lokalnego, do tych procesów oraz zjawisk łącznie z tymi, którym przypisuje się atrybuty dewiacyjne. Nic dziwnego, określających biedę, które dzieją się w poszczególnych społecznościach że problemat miasta stał się jednym z najbardziej wpływowych czynni-lokalnych, odznaczających się własnymi przejawami organizacji i więzi, ków kształtujących wyspecjalizowane subdyscypliny badawcze w ramach ich słabnięciem, specyficznymi przejawami tego, co owym społecznoś-

dyscyplin podstawowych, a jednocześnie konstytuuje interdyscyplinarne ciom właściwe. Jeśli jednak właściwe, to nie znaczy, że niezmienne, jak studia miejskie. My w niniejszych uwagach znajdujemy się niejako po obu to pokazano w pracy, na którą się na koniec tej sekwencji powołujemy stronach tych badawczych oraz interpretacyjnych możliwości.

(Korzeniewska i Tarkowska 2002). Tą zaś z szeregu cech charakteryzują-

cych wskazane studium, którą wyróżnimy, jest społeczno-kulturowy par-Pozostając w obrębie porównań i konfrontacji amerykańsko-polskich, tykularyzm owej Polski lokalnej, zarówno w obrazach dotyczących prze-zacznijmy od przywołania studium, które zasłużenie cieszy się sławą praszłości, jak i przede wszystkim teraźniejszości. Posługując się przykładami cy o klasycznym znaczeniu i takim samym wpływie. William Julius Wilson brzegowymi, wskażmy na dawne realia dotyczące ówczesnych parobków (2012) w sposób sugestywny powtórnie przedstawił oraz uaktualnił prze-oraz współczesne wśród polskich Romów. Pośrodku znajduje się to, co jawy i konteksty miejskiej underclass, realnego w związku z tym, ale nie bardziej typowe, a jednocześnie lokalne, raz jeszcze wśród członków bied-jedynego znaczenia tego zasadniczego czynnika w miastach amerykań-

nej społeczności popegeerowskiej, a także wśród dotkniętych trudnościa-skich i w ich strukturze, którym są podziały rasowe i ich konsekwencje mi emerytów, wśród tych, którzy ocierają się o miejskie wykluczenie, czy w obszarze biedy, ale również inne miejskie konteksty biedy. Jeśli zaś z uwzględnieniem działań lokalnych ośrodków pomocy społecznej. Ujawnia o ogólniejszy obraz chodzi, ramami materialnego i w konsekwencji spo-się znaczenie takich czynników, jak wiek, płeć, przynależność społeczna łeczno-problemowego ubóstwa są tak zwane miasta wewnętrzne, obszary

– ale ujawnia się i przyjmuje specyficzną postać w warunkach lokalnych, wewnątrzmiejskie, gdzie dochodzi do ilościowego oraz relatywnego roz-i tak to należy interpretować.

woju tego zjawiska w stosunku do otaczających miejsc zewnętrznych. Nie 31

Bieda jak

pomińmy tego cennego składnika wskazanej książki, jakim jest Urban Zanim jednak przejdziemy do tego ostatniego aspektu, wyróżnijmy w ślad za Poverty: A State-of-the-Art Review of the Literature. Z naszego punktu tym projektem mechanizmy marginalizacji oraz wykluczenia społecznego widzenia decydujący jest kierunek poszukiwań zorientowany na prze-

(Warzywoda-Kruszyńska 1999). W tym przypadku charakterystyczną linią strzenno-społeczne zróżnicowanie miejskiej całości, na identyfikowanie kontynuowanej analizy stały się, jak to nazwano, doświadczenia biogra-stref, w których przejawy biedy oraz czynniki z nią skorelowane podlegają ficzne, z zasługującym na specjalne wyróżnienie wątkiem życia kobiet oraz szczególnej koncentracji, na to, mówiąc najprościej, co się w tych fragmężczyzn. Bieda staje się – pozwólmy sobie na taką przenośnię – paraso-o problem społeczn

mentach miast dzieje.

lem, pod którym toczą się ludzkie losy, zarówno z czynnikami obiektywnymi

– konteksty rodzinne i oczywiście, chciałoby się dodać, występujące w nich Możemy z przekonaniem stwierdzić, że polskie doświadczenia badaw-kryzysy, zabiegi zarobkowe i związane z nimi załamania itd. – jak i z czyn-cze odznaczają się pod tym względem ważnymi wynikami i możliwym

nikami subiektywnymi, czego głównym odzwierciedleniem są inne kryzysy, do zastosowania potencjałem – od razu też podkreślając wyróżniające takie jak zatracanie sensu życia i tożsamości, poczucie degradacji. Jakie są się badania prowadzone w Łodzi, zasługujące na miano łódzkiej szko-tego następstwa? Między innymi przemoc w kręgach, które pod tym wzglę-

ły badań nad biedą i pomocą społeczną. Konsekwentnie kierowane od dem zdają się być najłatwiejsze, czyli w rodzinach, co dodatkowo wzmacnia y

wielu lat przez Wielisławę Warzywodę-Kruszyńską studia zaowocowały sytuacyjną marginalizację oraz trwalsze wykluczenie. Raz jeszcze pojawia wyjątkowo szerokim wachlarzem materiałów oraz analiz ukazujących się wniosek, że w takich okolicznościach wymagane są specyficzne cechy znamienny, pouczający obraz zjawisk zachodzących w mieście, które jak reakcji społeczno-socjalnej.

możemy sądzić, jest bardzo dobrym przykładem naszej rzeczywistości oraz naszych problemów. Fragmentarycznie skorzystajmy również tutaj Kolejnym splotem tego, co indywidualne, środowiskowe, miejskie i natural-z tego utrwalonego przedsięwzięcia, które zaowocowało licznymi publika-nie naznaczone biedą, stały się losy i przypadki życiowe dzieci (Warzywoda-cjami, biorąc pod uwagę dwa aspekty – chronologicznego porządku tego

-Kruszyńska 2012), ich trudności i zagrożenia. Znamiennym, a nawet projektu oraz czynników składających się na ten obraz, od konkretniej-do pewnego stopnia zaskakującym przejawem tego problemu jest jego szych do bardziej ogólnych i mających wymowę komentarza.

wewnętrzna złożoność – wielorakość sytuacji, w których dzieci się znajdują, którym muszą sprostać w rodzinie, w szkole, na ulicy, w kręgach dotkliwej Zacznijmy zatem od studium, w którym przede wszystkim zawarte

dezorganizacji, w powiązaniu, ale i w zderzeniu z oficjalnym systemem były wyniki badawcze i wnioski składające się na „łódzki klimat”, a tak-interwencyjnym (by wskazać dalece niejednoznaczną kwestię ewentu-

że wyróżnienie poszczególnych enklaw biedy, przejawów ich nasycenia alnego odbierania dzieci ich naturalnym rodzicom). Znowu mamy tu do właściwościami materialnymi, demograficznymi oraz społecznej (dez) czynienia z tym, co obiektywne, a co często sprowadza się do elementar-organizacji (Warzywoda-Kruszyńska 1998). Z naciskiem i konsekwentnie nych sytuacji życiowych braków i zaniedbania, oraz z tym, co subiektywne.

przeprowadzono konceptualizację miejskiej biedy w kategoriach wspo-Pytania o to, co jest dobrem dziecka na tle dobra rodziny, szerzej rozumia-mnianej podklasy, „umieszczenia” jej w lokalnej strukturze społecznej. Co nego ładu społecznego, coraz bardziej uszczegóławianych ram prawnych, za tym idzie, ujawnia się swoista dwoistość owego aspektu miejskiej rze-sposobów działania służb społecznych, to znowu obszar trudnych dyskusji, czywistości. Z jednej strony możliwe jest, by tak rzec, ogarnięcie wymiaru konfrontacji, dochodzenia do rozwiązań, o których możemy rzec, że są oraz biedy w całym mieście, na przykład takim jak Łódź, o której rzeczywiście będą kwestionowane z innych punktów widzenia.

możemy powiedzieć, że okazała się miejscem bardzo dobrze służącym przeprowadzaniu owych poszukiwań. Z drugiej strony jednak występuje Tak też dochodzimy do studium, które nadal odznaczając się właściwo-zróżnicowanie w obrębie tego miejskiego wymiaru, odmienność poszcze-

ściami analitycznymi, prowadzi do względnie całościowego, syntetyzu-gólnych enklaw, a co za tym idzie – potrzeba podejścia analitycznego, tym jącego ujęcia wielkomiejskiej biedy (Grotowska-Leder 2002). Jak łatwo bardziej że skądinąd nieco odmiennym czynnikom „zastanym”, demogra-sobie wyobrazić, realizacja takiego zamiaru musi pozostawać w pewnym ficzno-przestrzennym, odpowiadają również zróżnicowane sposoby życia konflikcie z rozmiarami pojedynczego dzieła, nawet obszernego. W tym codziennego czy przejawy tego, co ogólnie określimy mianem zachowań studium mamy do czynienia z niekwestionowanym obrazem zarówno kon-patologicznych. W konsekwencji – to ostatnia w tym fragmencie uwaga ceptualnym, jak i empirycznym, który odznacza się daleko posuniętym

– pojawia się konieczność stosowania również względnie zróżnicowanych rezultatem w tym zakresie. Wskażmy na kilka wybranych tutaj atrybutów metod i działań socjalno-pomocowych.

tego zabiegu.

33

Bieda jak

Jest nim położenie nacisku na konieczność ujmowania biedy w katego-gromadzenia badań statystyka publiczna gromadziła dane (fragmenta-riach zarówno społecznych, co przede wszystkim oznacza odwołanie się ryczne) odnoszące się tylko do miasta jako całości bez możliwości usta-do rzeczywistości strukturalnej ludzkiego bycia razem, współżycia, spo-lenia danych dla poszczególnych jednostek przestrzennych. Brak było łecznego położenia, jak i kulturowych, zgodnie z którą to perspektywą na oczywiście informacji o dochodach mieszkańców i rozmieszczeniu lud-czoło wysuwają się przekonania, powiązane z nimi normatywnie określone ności o różnych dochodach. Dlatego zdecydowaliśmy, żeby podobnie jak wzory zachowań, wynikające z tego bardziej „migotliwe” style życia. Obie w badaniach poprzednich, biedę zdefiniować jako sytuację, kiedy jednost-o problem społeczn

te perspektywy odciskają się na życiu ludzi po prostu biednych, a co za ka lub rodzina nie jest w stanie samodzielnie sfinansować zaspokojenia tym idzie – ze wzmożonym poziomem prawdopodobieństwa przypisanym podstawowych potrzeb i występuje o zasiłek z pomocy społecznej. Zatem do szerszych obszarów społeczno-kulturowej całości. Zgodnie z autorką za populację ludzi biednych uznaliśmy członków gospodarstw domowych to przypisywanie jest procesem, w którym początkowo mogą pojawiać korzystających z pomocy społecznej. Za takim rozstrzygnięciem dodat-się pewne przypadki, epizody, co może prowadzić do tej zakorzenionej kowo przemawiał fakt, że taka definicja dawała możliwość zlokalizowa-sytuacji, która konsekwentnie określana jest właśnie jako underclass.

nia ludności biednej w przestrzeni miasta, ponieważ ludzie korzystający Kategorie statyki i dynamiki społecznej brzmią obecnie już nieco ana-z pomocy społecznej, żeby dostać zasiłek, musieli być zarejestrowani y

chronicznie, ale ich istota może być w tym kontekście zastosowana.

w ośrodku pomocy społecznej, podając adres zamieszkania. Rejestracja była prowadzona w każdej dzielnicy osobno. Na podstawie wywiadów śro-Bieda z jednej strony jest „w ogóle”, jest ponadjednostkową częścią i prze-dowiskowych, stanowiących podstawę przyznania zasiłku, można było jawem społeczeństwa miejskiego, ale z drugiej strony jest aż nazbyt kon-uzyskać informacje wykraczające poza sytuację materialną danej rodziny.

kretną właściwością życia poszczególnych ludzi, istnieje i staje się realna Przede wszystkim można było ustalić skład rodziny i wiek poszczegól-w ich losach. W tych poszczególnych losach są niepowtarzalne, ale też nych członków, aktywność zawodową dorosłych domowników i sytuację oczywiście następuje zjawisko upodabniania się ich, powstawania typów, szkolną dzieci, powody ubiegania się o pomoc (zgodnie z kategoryzacją w których poszczególne sytuacje są do siebie zbliżone. W warunkach zawartą w ustawie o pomocy społecznej). Fakt, że miejscami prowadze-miejskich, w wachlarzu tej miejskiej społecznej gęstości, wydaje się to nia szczegółowych informacji o świadczeniobiorcach pomocy społecznej wyjątkowo uwidocznione. Zdaniem autorki należy wyróżnić następujące były punkty pracy socjalnej, sprawił, że rozważane były przede wszystkim jej typy: bieda przelotna – bieda okazjonalna – bieda uporczywa – bieda takie jednostki terytorialne, z którymi pokrywały się rejony punktów pra-chroniczna – bieda permanentna. Siła tej typologizacji i w ogóle siła takie-cy socjalnej. We współpracy z geografami zdecydowaliśmy się na wybór go teoretyczno-metodologicznego postępowania polega między innymi kwartału ulic (obszar między czterema przecinającymi się ulicami), jako na tym, że łączy bardzo realne historie życiowe, życiorysy danych osób najmniejszej jednostki analizy przestrzennej, i dla każdego kwartału ulic i ich rodzin z tym, co w społecznym podejściu konieczne, a mianowicie obliczony został przy wykorzystaniu rejestrów pomocy społecznej oraz z uogólniającą perspektywą w dążeniu do uchwycenia prawidłowości spo-danych z bazy PESEL współczynnik pauperyzacji (stopa biedy), czyli udział

łecznych (a następnie między innymi rozwinięcia również uogólnionych ludności w gospodarstwach domowych otrzymujących pomoc społeczną modeli interwencyjnych).

wśród mieszkańców danego kwartału ulic. Wyodrębniono 804 kwartały ulic na terenie Łodzi)”.

Dochodząc zaś do finalnego składnika owej wykorzystywanej przez nas szkoły łódzkiej, wyjątkowej i bardzo wartościowej, przywołajmy krótkie sło-Wreszcie, konsekwentnie pozostając w zgodzie z linią zorientowaną na wa jej głównej przedstawicielki, dotyczące uwarunkowań ekologicznych poszukiwania rozwiązań, odwołajmy się do charakterystycznej amery-oraz procesów dziedziczenia biedy w wielkim mieście, słowa dokumen-kańskiej książki, która tym bardziej służy naszemu punktowi widzenia, że tujące zarówno założenia, jak i wnikliwe zaangażowanie w badania i ich jest zdefiniowana daleko posuniętą teoretyczną, metodyczną i aplika-przebieg. Ponieważ te rozważania są pokłosiem specjalnego poświęco-cyjną kompletnością (Phillips i Straussner 2002). Jest to studium tym nego temu wykładu, posłużmy się cytatem (Warzywoda-Kruszyńska 2011, bardziej korespondujące z ujęciami autorów niniejszej pracy, że dobrze s. 12–13):

– i korzystnie – kładące nacisk na zintegrowany, w tym interdyscyplinarny sposób rozpoznawania miejskich zjawisk i zagadnień oraz reagowania na

„Miasto Łódź jest podzielone na różne jednostki administracyjne: na nie. Może być potraktowane jako podsumowanie tej części prowadzonej dzielnice, jednostki urbanistyczne, osiedla, rejony spisowe, ale w czasie przez nas dyskusji. Jeśli swoistym kręgosłupem tego podejścia jest miej-35

Bieda jak

ska praca socjalna, to składają się na nią wzajemnie uzupełniające się Owo sformułowanie „miedzy innymi” ma jednak oznaczać, że obok tego czynniki, takie jak diagnozowanie danych problemów, kształtowanie się wymiaru oficjalnego jest też drugi – społeczny, ochotniczy, filantropijny, socjalno-pomocowego systemu instytucjonalnego, zaangażowanie wła-pozarządowy, nonprofitowy, by zasygnalizować szczególnie popularne ściwe szerzej definiowanej polityce społecznej, rozwój wyspecjalizowanej określenia – oznaczający coś równie kluczowego i rosnącego, coś, co jest praktyki w zakresie pracy socjalnej w takich wyróżniających się miejskich w postaci welfare society. Po prostu nie tylko oficjalne instytucje, ale rów-

(wielkomiejskich) warunkach, służące temu działania pedagogiczne itd.

nież siły społeczne ujawniają się na scenie miejskiego współżycia i współ-

o problem społeczn

Zwróćmy uwagę na niektóre szczegóły.

działania – i dotyczy to problemu biedy.

Takim zasadniczym czynnikiem, będącym podłożem tego, co w konse-

Podkreślamy też, że z niezwykłą wręcz siłą rozwinęła się edukacja oraz kwencji zachodzi, są kluczowe historyczne mechanizmy rozwoju tych praktyka w zakresie ściślej rozumianej miejskiej pracy socjalnej. Ponad miast, które znamy i badamy po dzień dzisiejszy, mechanizmy, które sto lat historii tego splotu czynników oznacza tok inicjatyw, indywidual-w wymiarze empirycznym naturalnie zmieniają się, nawet w sposób rady-nej i grupowej energii, gotowości do przekraczania dosłownie oraz meta-kalny, ale ogólne prawidłowości – ruchy migracyjne, ekspansja ekono-forycznie rozumianych granic właściwych miejskiemu światu. Nie jest y

miczna, kiedyś w klasycznej wersji industrializacyjnej, urbanizacja mate-naszym celem i zadaniem dokładniejsza analiza tego złożonego feno-rialno-przestrzenna i społeczno-kulturowa – pozostają. Wraz z nimi zaś menu, ale czy możemy pominąć chociażby przypomnienie Jane Addams zachodzą trudne do oszacowania procesy społecznego zróżnicowania, i zadziwiającego w tamtym pierwszym okresie zjawiska, jakim był chica-nierówności, między innymi miejskiej biedy. Ta ostatnia jest jednym z naj-gowski Hull-House z przełomów XIX i XX wieku, to szczególne miejskie ważniejszych znaków na plakacie o nazwie „Współczesne miasta świata”.

siedlisko tak różnych ludzi, zdolnych jednak do kształtowania aktywnej Załączmy tylko jeden prosty cytat, dotyczący przecież kraju o największej wspólnoty pod tak niezwykłym przywództwem (skorzystajmy ze znacznie gospodarce globu: „Ekonomiczne i społeczne zmiany wywołane przez rozpóźniejszego dokumentu wydawniczego, jakim jest Addams 1990)? Czy wój globalnej ekonomii opartej na postępie technologicznym doprowadziły nie warto też choćby tylko przypomnieć New York School of Philanthropy, do nowego poziomu pomyślności dla wielu, ale również do nowych proble-znowu z końca XIX stulecia, o której na podstawie istotnych argumentów mów społecznych. Mimo tej pomyślności bieda rośnie jako problem miej-możemy powiedzieć, że stała się czołowym przejawem owego najwcześ-

ski. Jak w przeszłości, bieda jest powiązana z wachlarzem innych proble-niejszego szkolnictwa socjalnego, a fakt, że dzisiaj, po wszystkich zmia-mów, takich jak niewystarczające warunki mieszkaniowe lub bezdomność, nach, nadal działa jako prestiżowa Columbia University School of Social bezrobocie bądź tylko częściowe zatrudnienie, głód, narkotyki i przemoc.

Work, dowodzi trwałości owego wyjątkowego metropolitarnego kontekstu?

Największe miasta kraju są miejscem nieproporcjonalnie wysokiej liczby Czy fundamentalna książka Mary Richmond, raz jeszcze bardzo wczes-ubogich […]. Koncentracja ubogiej ludności w wielkich miastach nadal na (Richmond 1917), poświęcona metodom i procedurom rozpoznawa-wzrasta” (tamże, s. 107).

nia spraw społecznych, by następnie w sposób korespondujący działać w związku z płynącymi z nich wyzwaniami, byłaby możliwa, gdyby nie Jeśli zaś po części planistycznym, po części żywiołowym kierunkiem potrzeby pracy socjalnej w wielkomiejskim środowisku? Tak, również my oddziaływania stała się dynamiczna rozbudowa dwóch sektorów aktyw-podkreślamy, że owe fundamentalne wydarzenia pozostają naszą „włas-ności. Pierwszy zdefiniowany jest uniwersalną kategorią pojęciową welfare, nością”, wpływają na naszą tożsamość w kręgu polskiego rozwoju socjal-co przede wszystkim oznacza wprowadzanie instytucji funkcjonujących nego, pozwalają myśleć w sposób bardziej zaawansowany o współczesnej w zgodzie z zasadą socjalnej odpowiedzialności i zaangażowania – insty-miejskiej pracy socjalnej i stosować ją w praktyce.

tucji należących do formalno-publicznego obszaru organizacji społecznej.

Miasta są między innymi instytucjami oficjalnymi i w taki sposób funkcjo-Co za tym idzie, wróćmy po raz ostatni do książki ukazującej ową współ-

nującymi, a w tych ramach składowa specjalizacja socjalno-pomocowa czesną rzeczywistość (Phillips i Straussner 2002). Wskażmy na kilka stała się mechanizmem o dobitnie zaznaczającej się roli w ramach całego atrybutów w szczególności powiązanych z problemem biedy i prowa-systemu miejskiego. Dodajmy od razu, że aczkolwiek jest to chociażby dzących do tego, co w konsekwencji może oraz powinno się dziać.

z prawnego punktu widzenia część szerszej publicznej rzeczywistości i jej cech ustrojowych, tego, co znamy jako welfare state, miasta uzyskują niePo pierwsze, jest to rozwiązywanie wyzwań i dylematów o charakterze kwestionowanie coraz silniejszą rolę i stają się coraz bardziej samoistne.

aksjologiczno-normatywnym. Pracownicy socjalni – jak również inni 37

Bieda jak

przedstawiciele profesji pomocowych – muszą dostosowywać się do

lane na drodze profesjonalnego podejścia, ale również niejednokrotnie zasadniczych zmian prowadzących do tego, że ich klienci (pozostańmy trudnych społecznych uzgodnień.

przy tym określeniu) odznaczają się rosnącym poczuciem niezależności i samodeterminacji, w tym dotyczącej swych wartości, jak również prawa Nie musimy przy tym podkreślać, że owe wyobrażenia kładące nacisk na do prywatności, także w sytuacji interwencji socjalnej. Po drugie, wielo-ogólną pomyślność, przeważającą zdolność do zaspokajania potrzeb, rakość i zmienność środowisk społecznych bezpośrednio splecionych marginalizujące kwestię biedy czy odmawiające jej statusu znaczące-o problem społeczn

z tokiem życia tych, na rzecz których podejmowane są działania praktycz-go problemu społecznego, mogą mieć szersze społeczno-polityczne

ne, wymaga uwzględnienia różnorodnych wzorów postępowania; zindywi-konsekwencje.

dualizowane stosunki społeczne, realia rodzinne, uwikłanie w poszczegól-ne grupy społeczne, a także instytucje, szersze, organizacyjnie być może Co za tym idzie, zrozumienie biedy wymaga uwzględnienia tego, co bardziej „miękkie”, ale identyfikowalne (pod)społeczności, to te punkty w ślad za inną publikacją określimy mianem obramowania (Payne 2005).

odniesienia, ze względu na które ów klient może się odznaczać odmien-Postępując za tą autorką, zwróćmy w szczególności uwagę na potrze-nymi właściwościami podmiotowości i realizowania celów, jakiekolwiek one bę docierania do tego, co ukryte, ujawniania związków między samym y

są. Po trzecie, środowiskowej złożoności klienta odpowiada inna złożo-czynnikiem biedy oraz takimi składnikami oraz przejawami życia ludz-ność – tych szeroko rozumianych zasobów, które ewentualnie mogą być kiego i sytuacji społecznych, jak wzory prywatnego życia codziennego, dla niego wykorzystane. Tymi zasobami może być oczywiście i w realnych sytuacje w pracy (jeśli jest ona wykonywana), zróżnicowania ze względu rozwiązaniach jest przede wszystkim rynek pracy, ale również możliwo-na przynależność do różnych środowisk, w tym klasowych, swoiste stra-

ści edukacyjno-treningowe podnoszące perspektywy życiowe, pomoc

tegie przetrwania itd. Dążąc do zrozumienia tego, co oczywiste – biedy w dążeniu do poprawy warunków zdrowotnych, weryfikowanie i zapew-jako takiej – powinniśmy, musimy rozpoznawać i pojmować inne, mniej nianie należnego wsparcia materialnego, ogólnie mówiąc – zwiększenie lub bardziej powiązane realia i oczywiście ich znaczenie; są tego różne szansy na lepszą jakość życia.

przyczynki, czasami pozornie drobne i odległe od samej biedy, jak obecność i zdolność/niezdolność udziału w przestrzeni publicznej, w zderze-W finalnym zdaniu powiedzmy tak: miasto oraz jego wręcz niemożliwa niu z tymi, którzy są w sensie realiów ekonomicznych po drugiej stronie do ogarnięcia wielorakość to wyzwanie, ale i szansa, co – podkreślając (Górniak 2014). Bieda nie odznacza się społeczną samotnością, chociaż z przekonaniem – dotyczy też problemu biedy.

mogłoby się tak wydawać.

Zrozumieć zaś – to znaczy zrozumieć biednego, konkretnych ludzi

1.5. BIEDA: ZJAWISKA – WYOBRAŻENIA – PROBLEMY

w sytuacjach ich życiowego kryzysu, braku wyjścia z sytuacji, zagubie-nia i pogmatwania – ale i dążeń, by jakoś sobie z tym radzić (Tarkowska W pracach poświęconych problematyce biedy często pojawia się równie 2000); nieuchronne zderzenie tych dwóch biegunów i udział tych innych, czytelna co zobowiązująca kategoria pojęciowa: zrozumieć – postępu-z pracownikami socjalno-pomocowymi na czele.

jąc poznawczo i właśnie rozumiejąco w różnych kierunkach, przełamując bariery jednostronności i w rezultacie szukając porozumienia, nawet nieco Wcześniej stwierdziliśmy po raz kolejny, w ślad za trudną do ogarnięcia ulotnego i ograniczonego.

ilością wypowiedzi o różnym charakterze, że bieda jest problemem spo-

łecznym; teraz dodamy, że to stwierdzenie zdaje się aż nazbyt oczywi-Jest tak już na wspomnianym etapie definicyjnym (May 2001]. Zasygna-ste, wręcz elementarne. Jest jednak fundamentalnym problemem i jako lizowane podejścia, które odzwierciedliły bardzo szeroki wachlarz defini-taki powinna być ujmowana. Podkreślamy jednocześnie, że staje się nim cyjno-konceptualny, nie tylko mogą prowadzić do różnych wyników o cha-w toku określonych procesów oraz warunków, że punktem wyjścia prowa-rakterze wskaźnikowym, ale też do różnych wyobrażeń na temat tego, jak dzącym do owych obiektywno-subiektywnych problemowych realiów jest bieda jest obecna w poszczególnych społeczeństwach czy jak może być splot zróżnicowanych zjawisk. Bieda, używając niemalże prowokacyjnie konfrontowana ze wskaźnikami co najmniej akceptowalnych warunków najprostszego sformułowania, była, jest i będzie. To, czy i jak staje się życiowych. Kategorie życiowych braków, niemożności, pozostawania poni-problemem, zależy przede wszystkim od – skądinąd bardzo zróżnicowa-

żej linii tak czy inaczej określonej biedy są – w istocie muszą być – usta-nych – społecznych odpowiedzi. Ich kierunki odzwierciedlają, powtarzając 39

Bieda jak

to znowu najprościej i najogólniej, zmieniające się przejawy świadomo-

ści społecznej, w tym takie przejawy, które skłaniają do przeciwdziałania.

Zatem jak ta świadomość jest kształtowana, przekazywana, jak się zmienia, jakie aspekty oraz atrybuty są korelatami tych świadomościowych procesów, dotyczących wyobrażeń o problemie biedy, co w konsekwencji może i powinno następować, to linia zainteresowań, której poświęcamy o problem społeczn

kolejne uwagi.

y

41

ROZDZIAŁ 2

Bieda:

społeczna

konstrukcja,

narracja,

następstwa

Bieda: społeczna k

ROZDZIAŁ 2

Bieda: społeczna

konstrukcja,

ons

narracja,

tr

uk

c

następstwa

ja, narr

2.1. NURT KONSTRUKCJONISTYCZNY

ac

ja, nas

Zacznijmy od zagadnienia, które już zostało stosunkowo dobitnie wskazane, ale do którego teraz powinniśmy wrócić w sposób bardziej szczegóło-tęps

wy. Jedną z elementarnych, a jednocześnie fundamentalnych kwestii, jakie możemy i musimy stawiać w związku ze światem społecznym, jest pytanie tw

a

o to, ze względu na jakie konstytutywne prawidłowości oraz czynniki ów świat istnieje i się zmienia. Z jednej strony kluczowym, definiującym poję-

ciem i ideą jest obiektywność – realność świata społecznego i jego przejawów, istnienie społeczeństwa i jego składników oraz zjawisk jako takich.

Z drugiej strony znajduje się subiektywność – położenie nacisku na to, co uświadamiane, wyobrażane, istniejące ze względu na to, czy i jak jest postrzegane. Nie musimy podkreślać wagi tego zagadnienia w podstawowych wariantach teorii społecznej, by przypomnieć Durkheimowską koncepcję faktu społecznego czy Mertonowską frazę, że problemy społeczne są obiektywnymi stanami spraw i jednocześnie subiektywnymi stanami umysłu. Nie wahamy się zasygnalizować, że usprawiedliwione zdaje się ostrożne, pośrednie stanowisko. Z trudem pozostawalibyśmy w zgodzie z jakimś radykalnym społecznym solipsyzmem, ale jednak utożsamiamy się z poglądem, że strona świadomościowa odznacza się autonomicznymi właściwościami, że jej rozpoznanie jest kluczem do zbadania, jak powstają, trwają, zmieniają się dane zjawiska, jak wkomponowane są w społeczną całość, w jej właściwości i funkcjonowanie. Tak też podchodzimy do pochodzącej z tego stanowiska problematyki biedy, która oczywiście istnieje, co niezmiennie podkreślamy, ale „my” – ludzie nią dotknięci, inni z nimi współżyjący, w związku z nimi prowadzący badania i działania –

musimy wiedzieć, że istnieje, musimy być świadomi tej obiektywnej strony zjawiska i zdolni do oceniania, co w konsekwencji jest naturalnie subiektywne, jak to zjawisko rozumieć.

45

Pozostając przy tych wstępnych, ogólnych uwagach, skierujmy uwagę ku Nie musimy podkreślać, że takie podejście może być i jest rozwijane kierunkowi konstrukcjonistycznemu. Ściślej mówiąc, w teorii i w badaw różnych bardziej wyspecjalizowanych kierunkach. Ograniczmy się do niach niejako współwystępują dwa pojęcia: konstrukcjonizm oraz kon-jednego, określonego jako interpretacja krytyczna (Heiner 2002). Linię Bieda: społeczna k

struktywizm – ale tym rozróżnieniem nie będziemy się tutaj zajmowali.

przewodnią wyznacza założenie, że możliwe i owocne jest połączenie Pozostańmy przy tym pierwszym pojęciu i w skrótowy sposób wskażmy teorii konfliktu oraz interakcjonizmu (symbolicznego). W konsekwencji na cechy tego podejścia, gdy myślimy o korzyściach służących naszym powinniśmy być w szczególności wrażliwi na to, jak w owych prowadzą-

zainteresowaniom. Tenże kierunek, kładący właśnie nacisk na subiekty-cych do konstrukcji społecznej interakcjach zawierają się czynniki nie-wistyczną interpretację problemów społecznych, jest perspektywą, którą równości, jednostronnej kontroli, nadużycia władzy. Pojawia się pytanie, w szczególności warto traktować jako założenie leżące u podłoża badań na ile za poszczególnymi roszczeniami oraz kontrroszczeniami i przebie-oraz pozwalające na wysuwanie wniosków.

giem interakcji kryją się mechanizmy faworyzujące bardziej obiektywne ons

(tym razem bez cudzysłowu) interesy grup, klas społecznych o de facto tr

Literatura poświęcona tej tematyce jest bogata, zróżnicowana i przewija uprzywilejowanym charakterze, na ile te interesy mają oparcie w swoistej uk

się na łamach wielu publikacji; możemy wręcz zaryzykować uwagę, że grze świadomościowej polegającej na tworzeniu subiektywnego obrazu cja, narr

jest to tematyka stosunkowo popularna i warto ją śledzić. W tym miejscu o symbolicznej wymowie, zgodnie z którym takie przejawy nierówności dokonujemy po raz kolejny radykalnie ograniczonego wyboru, wskazując są słuszne, korzystne, jak w związku z tym dochodzi do kształtowania na klasyczne dzieło autorów amerykańskich, na dwie z wielu uzupełnia-się postaw drugiej strony. Zauważmy, że linia konfliktu osłabia radykal-jących się prac pochodzących z tamtego obszaru rozważań, oraz niejako ny, w punkcie wyjścia subiektywistyczny charakter konstrukcjonizmu, ale ac

odpowiadając im z pewną polską książką w ręku.

w ten sposób czyni go bardziej skorelowanym z potocznym doświadcze-ja, nas

niem empirycznym.

Tą pierwszą pracą jest bezsprzecznie dzieło autorstwa Malcolma Spectora i Johna Kitsuse’a (1977 – sami odwołujemy się do kolejnego wydania Przechodząc zatem do owego konkretniejszego wymiaru empirycznego, tęps

z roku 1987), w którym wyróżnione zostały dwie decydujące cechy będące powiedzmy, że w całym tym nurcie mamy w szczególności do czynienia tw

warunkami brzegowymi, gdy mówimy o pojawianiu się problemów społecz-z przejawami i korelatami tego, co składa się na ludzkie przemyślenia, a

nych. Po pierwsze, problemy kształtują się w następstwie tej specyficznej przekonania, przejawy argumentacji – i na związane z tym sposoby eks-aktywności jednostek i przede wszystkim grup, które polegają na manife-presji, polegające chociażby na zdolności do wypowiedzenia swych poglą-

stowaniu roszczeń (kluczowy termin: claims) w odniesieniu do warunków, dów, dotarcia z przekonującym, pozytywnym posłaniem do tych, którzy o których sądzi się, że istnieją. Co za tym idzie, pojawianie się problemów są życzliwymi partnerami, nie mówiąc już o tych nastawionych bardziej społecznych jest następstwem szczególnej organizacji działań, które kła-opozycyjnie. Minimalnie wzbogacając przykłady bibliograficzne, a także po dą nacisk na zmianę tych negatywnych w mniemaniu warunków. Same

raz kolejny wzmacniając znaczenie pierwiastka praktyki społecznej, wza-warunki nie są najważniejsze, wręcz nie są istotne – istotne jest konstru-jemnego oddziaływania w warunkach mających prowadzić do nazwania owanie czynności roszczeniowych, a z punktu widzenia badacza teorii tych danego problemu w celu uzyskania zrozumienia, a w rezultacie wsparcia, czynności nie chodzi o to, czy stwierdzenia w postaci roszczeń są trafne, wskażmy na stosunkowo dawno już zakorzenioną konstrukcjonistyczną czy usprawiedliwione; są „obiektywne”, ponieważ zostały sformułowane obecność w pracy socjalnej (Holstein i Miller 1993). Całą tę tematykę i za takie uznane. Po drugie, takie „czynienie” roszczeń przyjmuje zawsze przesuńmy jednocześnie w polskim kierunku.

postać interakcji, jest żądaniem jednej strony wobec drugiej i następujące dochodzenie do zdefiniowania problemów społecznych musi uwzględniać Przywołanym odzwierciedleniem jest książka, w której perspektywa kon-perspektywy myślenia, stanowiska tych, którzy roszczenia przedstawiają, strukcjonistyczna została zastosowana po pierwsze do polskiej rzeczy-oraz tych, którzy na nie reagują. Wracając do roli i zadań samego badacza wistości, a po drugie do takiego z oczywistych powodów bliskiego nam takich interakcji, też dochodzi on do aspektów subiektywnych, pewnego problemu, jakim jest bezrobocie (Miś 2007). Wydaje się to tym bardziej domniemania, co jest roszczeniem, a co nie ma takiej wymowy. Całość istotne, że bezrobocie jest oczywiście przede wszystkim korelowa-tej orientacji nasycona jest decydującym podejściem opierającym się na ne z obiektywnymi warunkami ekonomicznymi, opisywane za pomocą

wrażeniach, odczuciach, przekonaniach, sposobach ich manifestowania.

wskaźników ilościowych, które, jak się zakłada, ukazują obiektywną rze-47

czywistość, wreszcie jest, by tak rzec, czymś bardzo konkretnym – bez-Pisząc zaś o narracji, podkreślmy, że jej realizacja nie obywa się bez robotnym się jest lub nie. Jak się jednak okazuje, to, kto i jak komunikuje zasadniczych przeszkód, przezwyciężenie których jest trudniejsze, niż o bezrobociu lub rezygnuje z tego społecznie nośnego komunikatu, ma można by sądzić, począwszy od najprostszego wyzwania, jakim jest zdol-Bieda: społeczna k

zasadnicze znaczenie w procesie konstruowania problemu bezrobocia ność do mówienia o sobie, o swoich niejednokrotnie bardzo osobistych i jego korelatów, z wyobrażanymi (lub nie) przejawami biedy. Na przykład sprawach, a skończywszy na tym, że otaczające warunki mogą odzna-czynniki, które są tak oczywiste w naszym życiu codziennym, że jesteśmy czać się nadzwyczaj skuteczną siłą blokującą. Z jednej strony może to skłonni je traktować jako coś stałego, bezdyskusyjnego, jak potok przeka-po prostu być zakłopotanie, wręcz wstyd, także nieumiejętność wypo-zów medialnych, mogą mieć różnicujący i zmienny wpływ na domniemania wiedzi, niepewność, jakimi słowami opisać takie czy inne realne wyda-dotyczące „obiektywnie” tego samego.

rzenia i okoliczności. Z drugiej strony te mechanizmy kontroli społecznej (a wraz z nimi sankcji społecznych), które niejako pozwalają lub raczej nie ons

Słowa, sentencje, zawierająca się w nich symbolika, specyfika i siła tego, pozwalają mówić o pewnych kwestiach, hamują ich potencjalną proble-tr

co retoryczne w stosunkach społecznych, okazują się wyodrębniającym mową wymowę, chociażby dlatego, że w ogólniejszym toku wymiany idei uk

się, autonomicznym przejawem danych problemów – i od razu podkreś-

mogą dominować i być traktowane jako niemalże bezdyskusyjne poglądy c

lamy, że dotyczy to również problemu biedy, a może ubóstwa, a może swoistej „nadrzędnej”, „ważniejszej” metanarracji, narzucającej określo-ja, narr

nędzy, by to uszczegółowić przez pryzmat tego językowego kontekstu.

ne punkty widzenia i marginalizującej czy wykluczającej inne. Co za tym Takie zaś konstruowanie zjawisk i w konsekwencji ogólniejszego obrazu idzie, wprowadźmy również kategorię „nie-narracji”, która z kolei oznacza naszego ludzkiego świata odbywa się zawsze w okolicznościach spo-niemożność, niezdolność przedstawiania tych własnych, osobistych histo-ac

łecznych, dochodzenia do takich czy innych rezultatów przez komuni-rii, a co najmniej odczuwalne ograniczenie tej zdolności, pozostawanie ja, nas

kację i służącą jej wymianę. Kontynuując to zagadnienie, przejdźmy do w strefie milczenia. Jak się zdaje, nie ulega wątpliwości, że rozliczne spra-tych mechanizmów owej komunikacji, społecznej dynamiki, którą znamy wy dotkliwie wpływające na ludzkie życie są trudne do wyartykułowania.

jako narrację.

Narracja jako część procesu badawczego ukierunkowana na rozpoznanie tęps

danych zjawisk częstokroć wymaga, by tak rzec, wzmocnienia ze strony tw

2.2. MECHANIZMY, PRZEJAWY I FUNKCJE NARRACJI

badacza czy praktyka społecznego, będącego jednocześnie partnerem a

w takiej sytuacji. Skoro jednak jest ona interakcyjna, nasuwa się dodat-Sama kategoria narracji ma zarówno proste, jak i bardzo użyteczne kowa wątpliwość, do jakiego stopnia ów partner osoby wypowiadającej znaczenie. Termin ten, zarówno popularny, jak i prowadzący do bardziej się ma prawo do swojej interpretacji, do wyciągania wniosków z czasa-szczegółowych rozważań, traktujemy jako prezentowanie swego specy-mi pojedynczych, powściągliwie wypowiadanych słów. Odpowiedź na to ficznego punktu widzenia, opowiedzenie własnej historii, spoglądanie na zagadnienie zawiera się zarówno w podstawach metodologicznych badań, siebie oraz na to, co wokół się dzieje, przez pryzmat własnych doświad-w metodycznych regułach aktywności zawodowej, co naturalnie odnosi czeń, niejednokrotnie niepowtarzalnych, własnych racji i argumentów, się przede wszystkim do profesji pomocowych, jak również w praktycznie subiektywnie przeżywanego indywidualnego przekonania o istocie tego, rozwiniętych umiejętnościach, czego wykorzystanie jest zawsze nieba-co się działo, nadal następuje, być może będzie, a wręcz powinno nastę-

nalnym wyzwaniem, wymagającym normatywnej kompetencji i osobistej pować. Tak rozumiana narracja rozszerza krąg wzajemnego komunikowa-wrażliwości, po prostu zdolności do prowadzenia życzliwej, „otwierającej”, nia sobie, dowiadywania się o tym, co wcześniej mogło być jednostronnie lecz też uczciwej rozmowy.

ukryte, uogólniania owych w punkcie wyjścia jednostkowych doświadczeń.

Jest to oczywisty mechanizm konstrukcyjnego uspołeczniania danych Z owym wzmocnieniem na rzecz narracji wiąże się też koncepcja i prakty-przeżyć i przemyśleń. Tą drogą między innymi dochodzi do wzmocnienia ka tak zwanych środowisk narracyjnych (Gubrium 2005). Oznacza to swo-obiektywno-subiektywnych splotów w ramach społecznej całości. Narracja istą, wzmacniającą organizację społeczną wokół przedstawianej historii, w swej istocie jest subiektywistyczna, ale podkreślone i manifestowane otoczenie powiązane z charakterem oraz sposobem tworzenia danej opodoświadczenia pochodzą na ogół z najbardziej konkretnych, namacal-wieści. Niektóre z tych środowisk odznaczają się funkcjami wspomagają-

nych okoliczności składających się na realną stronę życia; przemyślenia cymi i potwierdzającymi, ale ich cechy własne mogą być bardzo zróżni-i narracyjne uzewnętrznianie własnych przemyśleń pochodzą najczęściej cowane. Mogą to być naturalnie takie grupy pierwotne, czy im bliskie, jak z tego, co w życiu zdarzyło się i na owe przemyślenia wpłynęło.

rodziny i kręgi przyjacielskie, ale również celowo powołane formy insty-49

tucjonalno-zrzeszeniowe, jak wyspecjalizowane grupy terapeutyczne dzonym i potwierdzonym sposobem postępowania wśród socjologów,

czy edukacyjne. Zawsze jednak pozostają specyficzne przejawy języka, antropologów społecznych i innych przedstawicieli naszych dyscy-wzajemnych relacji, wrażliwości na interpretację, która może prowa-plin, a w Polsce ma szczególnie mocną tradycję. Biorąc to pod uwagę, Bieda: społeczna k

dzić do wniosków problemowych. Nie ulega wątpliwości, że to wszystko powtórzmy jednak, że jest to wyjątkowo bogaty, pouczający, dający do wymaga wzięcia pod uwagę i ma zastosowanie również wtedy, gdy bie-myślenia przekaz. Jest pokłosiem wielu prac zarówno redaktorek nauko-rzemy na warsztat przejawy oraz historie biedy. Poświęcony jej story-wych, jak i innych zaangażowanych osób. Podkreślając to, traktujemy tę telling zdaje się szczególnie znamiennym narzędziem służącym rozpo-książkę jako całość i tak z niej czerpiemy, dosłownie cytując.

znawaniu tego, co to znaczy dla ludzi nią dotkniętych. Znowu możemy powiedzieć, że uzyskaliśmy na ten temat bardzo dużo informacji, że Postępując w ślad za strukturą tego obrazu, zacznijmy od wypowiedzi polska opowieść o biedzie uległa nadzwyczaj pouczającemu rozwinięciu pochodzącej od autochtonicznej kobiety zakorzenionej w „starym ubóstwie”

ons

i stała się kluczowym czynnikiem konstruowania obrazu tego również w śląskim regionie pogranicza kulturowego, żyjącej z mężem i gronem tr

polskiego problemu społecznego.

młodszych członków rodziny, ograniczając się do kilku pytań i odpowiedzi uk

(tak zresztą będzie w kolejnych przypadkach): „Kto to jest według pani c

człowiek biedny? Niy wiym. Bo jo powiym pani, ze no biydny – niy biydny.

ja, narr

2.3. DYSKURSY UBÓSTWA (I WYKLUCZENIA SPOŁECZNEGO)

My som sami biydni jak myszy kościelne, ale nikaj bych tam niy poszła po prośbie, ani dzieci niy posłała. Bo wola iś pożyczać, po tym wiedzieć, Tytuł tego podrozdziału pochodzi bezpośrednio od Elżbiety Tarkowskiej że dostana te piyniondze, łoddom i wiym, że mom zaś to miejsce, że się ac

(2013) – i w naszym przekonaniu oddaje prosto i trafnie jedną z najważ-

byda mogła iś pożyczać. A biydny to chyba teraz jest co drugi. – Czy pań-

ja, nas

niejszych linii debat publicznych. Bieda stała się jednym z najważniej-stwa sytuacja materialna ma jakiś wpływ na atmosferę w domu? Jak niy szych przedmiotów – i „podmiotów” – społecznej refleksji. Przedmiotem, ma piyniyndzy, to każdy pokazuje swoje złości. To, wiy pani, jak tam dzieci gdyż traktuje się ją jako problem, który jest przed nami, ku któremu powiedzomcoś tam. «na to abo na to» – «skond ci wezna, jak niy mom».

tęps

powinniśmy się zwracać, wobec którego dążymy do wykuwania bardziej No co może pani powiedzieć, niy. – Co by pani chciała w życiu osiągnąć?

tw

szczegółowych ujęć, założeń, punktów widzenia. Podmiotem, gdyż, po Żeby nom się polepszyło, żeby pani wiedziała, że ida do sklepu: «aha, niy a

raz kolejny podejmując to w sensie metaforycznym, bieda uzyskała głos musza paczeć dwadzieścia deko, ino mogę się kupić tyle, ile mi potrzeba»

w bezprecedensowej skali; ci, którzy są biedni, za takich postrzegają I na przikład, co potrzebują. A niy póżni cyrklować...” (tamże, s. 35).

sami siebie bądź tak postrzegani są przez innych, mają w związku z tym aspektem swego życia więcej i głośniej do powiedzenia niż kiedykolwiek W tym samym regionie śląskim mamy oczywiście do czynienia z nowymi wcześniej, a polskie badania, co podkreślamy i z czego w tym miejscu mieszkańcami i w konsekwencji w poszczególnych przypadkach z „nowym skorzystamy, bardzo nas wzbogaciły i otworzyły na kolejne projekty oraz ubóstwem” (z pewnym znakiem zapytania). Tym razem cytowane słowa doświadczenia. Ten dyskurs jest obecnie nadzwyczaj dynamiczny oraz pochodzą od będącego już na rencie napływowego robotnika, mieszkają-

wypełniony rozmaitymi pierwiastkami. Nie ulega przy tym wątpliwości, cego z żoną i jedną z córek: „Proszę opowiedzieć o tym, jaki jest według że jednymi z głównych autorów tej właściwości naszych czasów są

pana poziom życia pańskiej rodziny. Jak by pan określił obecną sytuację zaangażowani badacze społeczni (a może powinniśmy rzec – badaczki, materialną? Jak by to powiedzieć… no, zła nie jest, mamy co jeść, to nie gdyż w Polsce rola kobiet będących w obszarze świata akademickiego jest taka zła sytuacja… ekonomiczna i ta inna. No, średnio, trzeba by tak oraz zajmujących się tą nadzwyczaj ważną tematyką zdaje się zdecy-powiedzieć, to jest takie średnie życie, jak w przeciętnej rodzinie. – Na dowanie dominująca). Korzystając raz jeszcze z przywoływanych badań, co głównie przeznaczają państwo pieniądze z wypłaty pana i żony? A no, ukażmy kilka pozycji i zawartych w nich materiałów.

przede wszystkim trza popłacić te, jak to mówią, mieszkanie, telefon, czy tam telewizor… No i część, no trzeba znowu na życie, no i część, jak Zacznijmy od bodajże najdobitniejszego splotu głosów ludzi biednych troszeczkę zostanie, no to się oszczędzi na wczasy czy na jakieś waka-o samych sobie, z jakim mieliśmy do czynienia w polskim okresie (po)-

cje… gdzieś wyjechać, coś takiego… albo jak będzie nagle jakaś potrzeba.

transformacyjnym (Tarkowska, Warzywoda-Kruszyńska i Wódz 2003).

Trochę tych pieniędzy trzeba przez cały boży rok, jak to się mówi, uskła-Wykorzystane tam podejście wydaje się z jednej strony czymś przewi-dać…” (tamże, s. 78).

dywalnym; publikowanie treści wywiadów czy pamiętników jest spraw-51

Teraz przejdźmy do wypowiedzi wynikającej z poruszanych już warunków Refleksja ta jest podchwytywana i wzmacniana. Wymaga, jak możemy nazwanych jako wielkomiejska bieda. Uzewnętrznione okoliczności, zawar-skonstatować, z jednej strony podejścia analitycznego, z uwzględnieniem te w kolejnych licznych wypowiedziach, ukazują rozmaite drogi życiowe, konceptualno-metodologicznych narzędzi, jakimi dysponują badacze Bieda: społeczna k

a także pojawiające się na tych drogach trudności. Posłużmy się przykła-zjawisk społecznych, a z drugie strony dążenia do swoistej syntezy, do dem negatywnego, wręcz dotkliwego wpływu wydarzeń losowych, takich

„ogarnięcia” owych spraw splecionych z biedą w narracjach tych, w życiu jak choroba i rozpad małżeństwa, które nastąpiły w życiu kobiety będącej których zachodzi i z podmiotowym udziałem których o niej się dowia-wcześniej w lepszej sytuacji, a później znacznie gorszej: „A tak jak pani dujemy. Oczywiście słowa „synteza”, „ogarnięcie” muszą być traktowane ocenia, czy w ciągu ostatnich lat sytuacja pani, taka materialna, poprawiła w przenośni – żadne opowieści, żadne warianty wnikliwego, wspoma-się w tej chwili, w stosunku do ostatnich lat? Nie, myślę, że się pogorszyła, gającego uczestnictwa tych, którzy w tym uczestniczą, nie są w stanie pogorszyła, dużo się pogorszyła… Myślę, że dlatego nawet próbowałam ukazać całościowych realiów. Niemniej jednak owe wywoływane badawczo ons

różnych sposobów, bo ja mówię, nigdy nie czekam do ostatniej chwili…

i wspomagane wypowiedzi mogą prowadzić i w istocie prowadzą do ogól-tr

Pogorszyła się. Dlaczego? Dlatego, że jeszcze do ubiegłego roku były pew-niejszego obrazu i dzięki temu silniejszego wyrazu nabiera problem, który uk

ne przepisy w opiece społecznej i ja w momencie, kiedy zostałam sama po raz kolejny nazwiemy tak prosto, jak to tylko możliwe – problem biedy.

c

i poszłam do opieki społecznej, kiedy miałam rentę […]. Tak że myślę, że ja, narr

wtedy właśnie, kiedy ten mój stan zdrowia był bardzo, bardzo kiepski i jakiś W związku z tym powtórnie przywołajmy do pewnego stopnia zinteg-czas to trwało i myślę, że to naprawdę było istotne dla mnie, że ja w jakiś rowaną (kompletna integracja jest zapewne niemożliwa) postać roz-sposób sobie radziłam. I właśnie rok temu wszedł przepis, że w ogóle tam maitych i zróżnicowanych wątków, zachodzących w odmiennych sytuac

się pozbierało, tak że w ogóle nie dostaję […] nikogo nie interesuje, że ja acjach życiowych, nawet fragmentarycznych, w których czynnik biedy ja, nas

płacę tyle świadczeń jednocześnie, no mogą powiedzieć, niech pani coś jest pierwiastkiem łączącym (Tarkowska 2013). Wyobrażając sobie

zrobi. Ja nie mogę nic zrobić…” (tamże, s. 216–217).

rzędną z przeciwstawnymi biegunami (ale cała rzędna dotyczy jedne-go nadrzędnego zagadnienia), wymieńmy owe przykładowo wybrane,

tęps

Wreszcie znowu wróćmy do sytuacji popegeerowskiej, a w tych warunkach pozornie przeciwstawne aspekty.

tw

powtórzmy słowa kobiety mającej ośmioro dzieci, z mężem wykonującym a

nisko płatną pracę: „ Na co pani przede wszystkim w tej chwili brakuje Jakkolwiek paradoksalnie to zabrzmi, miejscem, gdzie powstają wizje pieniędzy? Przede wszystkim, tak szczerze, to powiem pani – na życie. Bo biedy oraz wykluczenia społecznego, jest system pomocy społecznej.

już nie mówie o tych meblach […]. Już mi nic nie trza. Ten dywan, się tak To pole dla interesujących nas tu, współgrających procesów ubogacania to mówio, upierze, że tam firanke się upierze i powiem – aby czyste było i ubiedniania. Miejsca te są – oczywiście – koniecznie z punktu widzenia

[…] tylko na życie. Życie mnie tak wykańcza. Jak se pomyśle, że ja rano rozwiązań systemowych w zakresie wsparcia i pomocy społecznej, ale mam wstać i dać dzieciom kanapke z czegoś, to mówie pani – łzy mi sie trzeba mieć świadomość, że – niewątpliwie – odgrywają dyskursywną w oczach kręco i nie wiem. – Proszę pani, czy w sytuacji takiej dramatycz-rolę, produkując opisy biedy, ustalając jej zakres i szczegółowe wymiary.

nej, jakby już pani zabrakło w ogóle, wszyscy w domu byliby głodni – byłaby Podtrzymującą to stanowisko informację możemy uzyskać, na przykład pani zdolna do tego, żeby pójść prosić obcych o pomoc, żeby coś pani biorąc pod uwagę doświadczenia biedaka w autobusie czy bezdomne-dali? Nie, tego już pani ze mnie nie wydusi. Nikt ze mnie nie wydusi, żebym go, który opowiada o „legalnym świecie”; rzeczywistości, wobec której poszła kogoś prosić. Nie! Mieszkam tyle lat i może były dzieci głodne, było pozostają w nieuchronnym dystansie, ponieważ zostali w niej w określo-tak, że gotowałam kartofle w łupinach – mówie pani szczerze. I cebule na ny sposób nazwani (Mendel 2007). Ludzie zasadniczo wiedzą, że podle-oleju, oleju takim bitym. […] Ale nie było co jeść – musiałam to zrobić. Tak, gają praktykom wykluczającego naznaczania i repartycji, klasyfikowania że nie wiem, jakoś tak ciężko żyć. Ze względu na te prace może. Że nie ma i kierowania ludźmi, uwzględniającego biopolityczne zarządzanie nimi tej pracy” (tamże, s. 257, 259).

przez przenoszenie z miejsca na miejsce, zezwalanie na bycie w jednym i uniemożliwianie tego w drugim (Foucault 2010). Może to stanowić Konkluzje? Przyjmijmy, że te słowa mówią same za siebie. Są powściąg-istotną wskazówkę zarówno w refleksji nad biedą i upełnomocniającą liwe i konkretne, wypowiadane bez egzaltacji, z naturalną powagą.

partycypacją „biednych”, jak i w przeciwdziałaniu oraz w rozwiązywaniu Pozwalają myśleć o ludzkim życiu rozgrywającym się w warunkach, które biedy jako problemu społecznego.

swoim charakterem oraz wymową zmuszają do refleksji.

53

Poza tym przejawy i komentarze dotyczące ubóstwa pojawiają się w takich prezentystycznego, po części wręcz emocjonalnego nacisku na to, co bie-społecznie najbardziej dostępnych okolicznościach, jak ekran telewizo-da może znaczyć i dlaczego należy na nią reagować, choćby o niej mówiąc ra czy łamy prasy codziennej – ale coś równie ważnego można odkryć, i podnosząc ogólny poziom wrażliwości.

Bieda: społeczna k

dochodząc do realiów wykluczonej starości czy nawet tej „przy rodzinie”.

Dyskurs ten naturalnie może być potoczny, w przypadkowych sytuacjach, Wybierając kilka takich znamiennych głosów, wyjaśnijmy też, jakie pomi-ale zawiera się też i rozwija w środowisku akademickim, we właściwych mu jamy. Nie bierzemy pod uwagę zawodowych pracowników społecznych

formach poznawczego zaangażowania.

i socjalnych, działających oficjalnie w związku z biedą, a także „półzawodowych” przedstawicieli organizacji pozarządowych. Chodzi nam o auto-Z owych powodów potocznych, poznawczych, przejawów narracji odzna-rów „zewnętrznych”, których zainteresowanie i uwagi nie były, jak możemy czających się szczegółami, ale też prowadzących do uogólnień, dochodzi-domniemywać, bezpośrednio kształtowane przez ich pozycję. Wskażmy na ons

my do hasła wywoławczego: przeciw biedzie (Tarkowska 2002). Wskazując pojedyncze przykłady ujawniające ciemną stronę biedy oraz sposoby jej tr

następną pozycję, pozostajemy tylko przy tym dobitnym sformułowaniu.

przezwyciężania zwracające się ku pozytywnemu aspektowi.

uk

Obrazy biedy – tak, programy i działania – w najbliższej kolejności.

c

Zatem pierwszym składnikiem niech będzie głośna, wielokrotnie wzna-ja, narr

wiana książka Michaela Harringtona (korzystamy z wydania datowanego 2.4. „NEO-NARRACJA”: WYMOWA ZAANGAŻOWANIA AUTORSKIEGO

1997). Owa ciemna ujawniana tam strona to nade wszystko drastycz-ny podział, nieakceptowalne rozdzielenie Ameryki na nas i na nich, na ac

Wprowadzenie tego kolejnego pojęcia w obszarze problematyki narracyj-pomyślność i drastyczny jej brak, na wygodne domy i slumsy, na środo-ja, nas

nej może wywoływać zdziwienie oraz sceptycyzm. Od razu zatem wyjaś-

wiska życiowej satysfakcji i te drugie, gdzie wiedzie się życie tejże satys-niamy, że traktujemy je wyłącznie roboczo, odnosząc do pewnego zarówno fakcji pozbawione. Także podział być może najboleśniejszy – na Amerykę charakterystycznego, jak również z naszego punktu widzenia ważnego optymizmu, narodowej dumy i opartej na tych cechach integracji oraz tę tęps

nurtu w literaturze przedmiotu. Zwracamy mianowicie dodatkową uwagę drugą, w której względem innych pojawia się niechęć, a nawet wrogość, tw

na te publikacje, które nie tylko są poświęcone prezentacji i analizie biedy, z wszystkimi tego negatywnymi konsekwencjami. Bieda w takim ujęciu jest a

ale też (a może przede wszystkim) zawierają posłanie oceniające, wręcz rakiem toczącym organizm społeczny. Ujęcie jednostronne? Zapewne tak, ideologiczne – ujmując to najkrócej, posłanie na rzecz biednych, po ich ale być może właśnie dlatego wymowne.

stronie, z tak lub inaczej manifestowanym założeniem, że ludzie dotknięci biedą zasługują na wsparcie w formie takich właśnie, bardziej „prestiżo-Jeśli jednak w poprzednim przykładzie położono nacisk na niszczący wych” głosów, bo głoszonych w „słyszalny” i zatem wiarygodny, zwraca-podział społeczny, to przecież te społeczne „części” funkcjonują tak czy jący ogólniejszą uwagę sposób. Pojęcie tak zwanej neo-narracji ma w tej inaczej razem i nasuwa się kolejne pytanie, jak to następuje. W kolej-roboczej konwencji oznaczać linię wypowiedzi pochodzących – oczywi-nej pozycji (Shipler 2005) odpowiedź brzmi tak, że jedna z tych części, ście – spoza biedy, ale solidarnie dotyczących tych, którzy są nią dotknięci.

wypełniona ludzką biedą, jest niewidzialna, że jej obecność ze wszystkimi Tym razem będzie to wyłącznie kilka pozycji powstałych w Ameryce. Są wyzwaniami oraz trudnościami jest spychana w ogólnej świadomości na dwa tego powody. Po pierwsze, owa debata w tamtym kraju jest wyjąt-margines. Co więcej, korelatem oraz funkcją tego jest zjawisko wywołujące kowo bogata i zróżnicowana. Po drugie, otoczenie społeczno-polityczne, niepokój, który autor zamanifestował ze szczególną siłą. Jest to zjawi-zdefiniowane między innymi zdecydowanymi przekonaniami o zaletach sko pracy, niejednokrotnie bardzo ciężkiej, która nie pozwala wyrwać się gospodarki prywatnej, wolnorynkowej i o potrzebie samodzielnego dbania z biedy, ale wręcz ją utrwala. Niewidzialność i ów zaniżony poziom zapłaty o siebie w takich okolicznościach, również zasadniczo nie sprzyja wspie-za wykonywaną pracę idą, jak to znowu dobitnie ukazano w tej książce, raniu „sztucznej” interwencji w związku z biedą. Tym bardziej jednak warto

„ręka w rękę”. Te kobiety sprzątające w pokojach hotelowych, ci mężczyźni wyrywkowo spojrzeć w tamtym kierunku.

pchający i układający wózki transportowe czy to w wielkich sklepach, czy na lotniskach, ci wszyscy wykonujący rozmaite niewidzialne czynności na Istotnym aspektem tych głosów są próby odpowiedzi na pytanie, jakie są zapleczach restauracji, zanim na naszym stoliku pojawi się zamówione źródła biedy, ale tej dyskusji tutaj zasadniczo nie podejmujemy. Chodzi danie – to tylko minimalne przykłady wykorzystane tam niemal obrazowo, nam raczej o uchwycenie tonu, by tak rzec, owych wypowiedzi, po części za którymi kryją się liczne kręgi pracujących za wynagrodzenie na grani-55

cy biedy. Powtórzmy, że dotyczy to społeczeństwa zamożności, jakim są 2006b; 2008). Dążenie do zażegnania problemu biedy – nędzy, w cel-Stany Zjednoczone, ale może to również dotyczyć społeczeństw znajdują-

nym tłumaczeniu podkreślającym ów aksjologiczny pierwiastek – jest cych się na krzywej wzrostu, takich jak chociażby Polska i nasi pracownicy w jego ujęciu przedmiotem wnikliwej analizy poszczególnych przykładów Bieda: społeczna k

ochrony wykonujący swe zadania za kilka złotych na godzinę. Stanowisko (w tym Polski), zasługującym na podkreślenie z uwzględnieniem bogatej prezentowane w tej popularnej książce jest jasne: praca powinna nagra-różnorodności oraz złożoności warunków i płynących z nich perspektyw.

dzać w postaci zapłaty pozwalającej na przyzwoite życie, ale aż nazbyt Jednocześnie, co z naszej perspektywy zasługuje na specjalne podkre-często tak nie jest, często ten rozziew jest też pomijany milczeniem –

ślenie, jest to pozytywne zaangażowanie, wezwanie, byśmy podobnie i trzeba to w naszej zbiorowej świadomości zmieniać.

myśleli i w owych różnorodnych warunkach wyciągali z tego właśnie takie pozytywne wnioski. A wspólne, solidarne bogactwo nas, tworzących wspól-Szczególna zaś konfrontacja zachodząca w owym świadomościowym

notę naszej planety, jest możliwością, celem, warunkiem przetrwania. Ta ons

wymiarze dotyczy tych sposobów działania, głównie realizowanych przez trzecia wskazana książka znowu jest poważnym analitycznym studium tr

instytucje państwowo-samorządowe, które z elementarnych powodów

i jednocześnie ideowym wezwaniem, zdaniem autora służącym koniecznej uk

są finansowane z zasobów publicznych, czyli po prostu z podatków. To wspólnej mobilizacji.

c

zresztą tylko jeden z powodów, dla których materialna pomoc społeczna ja, narr

budzi w poszczególnych kręgach co najmniej sceptycyzm, jeśli nie sprze-Narracja oraz rozmaite jej przejawy i formy to potężna siła w toku spo-ciw, i jest agresywnie atakowana, również w kategoriach ideologicznych, łecznego współistnienia i koniecznej w związku z tym komunikacji.

z naciskiem na uzależnienie od takiego wsparcia, na pozbawianie w rezul-Zawarta jest w tej formule siła poglądów, używanych na ich rzecz przy-ac

tacie życiowej odpowiedzialności i energii, na inne podobne, trzeba przykładów, kierunków prezentacji, wniosków mających na celu wzmocnienie ja, nas

znać, nośne zarzuty. Obrona systemu pomocowego wobec takich argu-własnych stanowisk w sprawach, które są niejednoznaczne, a w każdym mentów nie jest łatwa ani oczywista, ale rzecz jasna jest podejmowana razie za takie są traktowane. Bieda jest jednym z takich punktów skupie-i też zaliczymy ją do – jak to nazwaliśmy – neo-narracji, posługując się nia, wymaga między innymi swej narracji, jeśli ma być problemem mobi-tęps

następnym przykładem (Handler i Hasenfeld 2007).

lizującym do działania.

tw

a

Wymowę tego głosu możemy sprowadzić do przeciwstawienia się głównemu bodajże antypomocowemu stereotypowi, jakim jest pogląd, że

2.5. OD DYSKURSÓW DO DZIAŁAŃ

państwowe zaangażowanie w sferę społeczno-ekonomiczną obcią-

żone jest nieefektywnością oraz nieskutecznością, marnotrawstwem W naukach społecznych – we względnie ostatnim okresie ich rozwo-

środków pochodzących od ciężko pracujących podatników i podob-

ju i zastosowań – dużą popularność zdobyło sobie pojęcie „publiczne”.

nymi słabościami. Odwrotnie – podkreślają ci autorzy – welfare state W pierwszej kolejności odnosi się ono do socjologii, w ramach której orien-zasługuje na obronę i potrzeba więcej takiego właśnie zaangażowania tacja określana mianem socjologii publicznej jest już zaakceptowanym w walkę z biedą i nierównościami społecznymi, wyobrażalne i pożąda-składnikiem dyscypliny1, ale nie popełnimy błędu, stwierdzając, że jest to ne jest korygowanie rynku pracy, a osoby i rodziny otrzymujące pomoc podejście interdyscyplinarne. Wracając do pomostu amerykańsko-pol- 4. A 1.

potrzebują więcej współpracy pochodzącej ze strony systemu, a nie jed-skiego, przypomnijmy, że na przykład tacy nasi znani koledzy, czołowi Podobnie jest nostronnej krytyki. W interesie nas wszystkich, całości społeczeństwa, interpretatorzy rzeczywistości społecznej, jak Amitai Etzioni czy Michael z pedagogiką, która potrzeba więcej środków i determinacji w walce z problemami, wśród Burawoy, są eksponentami owego podejścia naznaczonego przymiotni- ma już swoją odmianę których bieda wysuwa się na czoło.

kiem „publiczne”. Oznacza ono coś równie prostego jak coraz bardziej „publiczną”. Zob.

znaczącego, „złe samopoczucie”, irytację w odpowiedzi na to, co jest nie m.in. kierunki refleksji Natomiast do pewnego stopnia odmienną, by nie rzec odwrotną stroną tylko ewentualnym przedmiotem badań naukowych, ale również prze- pedagogicznej Bohdana takich wypowiedzi są głosy, których sensem jest pochwała przezwycięża-

żywaną niezgodą oraz płynącym z niej zobowiązaniem – w związku Skrzypczaka, autora tekstu nia biedy, dochodzenia do tej lepszej, nowej rzeczywistości. Trudno przy z nierównością, jednostronną dominacją, egoizmem przekreślającym Pedagogika publiczna tym byłoby znaleźć podobnie wymowną linię argumentacji oraz aksjolo-chociażby potocznie rozumiane zasady solidarności. Powinno, a być – edukacyjne konteksty gicznego znaczenia, jak ta, którą zaoferował nam znany przedstawiciel może nawet musi to oznaczać przekraczanie granic ściśle akademickich kreowania lokalnych szeroko rozumianego establishmentu, jakim jest Jeffrey Sachs (2006a; i odnajdywanie się w szerzej występujących okolicznościach, odnosze- polityk publicznych (2012).

57

nie się do występujących „obok” nas problemów, rozwiązywanie których się, potrafimy tę wiedzę zanalizować i zinterpretować, jesteśmy solidarnie jest odczuwane wśród tych, z którymi my, badacze, powinniśmy być gotowi na to w aksjologicznie „gorący” sposób odpowiedzieć oraz wresz-w kontakcie, we współpracy, począwszy od środowisk znajdujących się cie wziąć się do obiecującej pod tym względem pracy, jakakolwiek by była.

Bieda: społeczna k

na „wyciągnięcie ręki”, jak nasi sąsiedzi, studenci, przedstawiciele lokalnych inicjatyw i ruchów społecznych, a skończywszy na udziale w ogólnych debatach, wpływanie na społeczną świadomość oraz wyobraźnię.

Będąc akademickimi pedagogami czy socjologami, by pozostać tylko przy naszych najściślejszych grupach odniesienia, możemy i powinni-

śmy być również aktywni społecznie. Czy może mieć to jakiś realistyczny pozytywny wpływ na przejawy i problem biedy? Krytyczną odpowiedź

ons

na to pytanie pozostawiamy Czytelnikom, sami zakładając, że takie tr

publiczne zaangażowanie jest oczekiwane oraz potrzebne.

uk

c

Tym bardziej że, jak to niejednokrotnie zostało już podkreślone, w roz-ja, narr

maitych wątkach nauk społecznych wzmocnieniu podlega nurt aksjologiczny. Objawia się to w różnych wymiarach, takich jak silniejsze przekonanie, że prowadząc badania społeczne, mamy prawo do przywoływania ac

wartości i norm społecznych jako czynników pozwalających na wnik-ja, nas

liwsze ujęcie i zrozumienie danych zjawisk, takich jak język o wymowie empatycznej, nacisk na społeczne porozumienie i współdziałanie, zwracanie uwagi na wspólnoty współżycia i korespondującej aktywności.

tęps

Oznacza to pozostawanie w obrębie uznanej teorii i metodologii nauk tw

społecznych, a jednocześnie odznacza się zwiększoną wrażliwością a

oraz bardziej emocjonalnym nastawieniem, silniejszym powiązaniem z moralnymi impulsami i wynikającymi z tego powinnościami.

Ów nurt orientacji publicznej nie jest oczywiście pozbawiony właściwej sobie wewnętrznej dyskusji. Zaznaczmy jeden pierwiastek, jakim są prawa ludzkie. Istnieje pod tym względem coś takiego, jak zachodnie fundamenty kulturowo-cywilizacyjne, a wśród nich ujęcie indywidualistyczne, kładzenie nacisku na prawa jednostki. Czy unieważnia to jednak podkreślane zasady wspólnotowe, relacje jednostki z innymi, tak zwane beings-in-relation, by powtórzyć charakterystyczne sformułowanie?

Pytanie jest retoryczne, a kontekst wspólnego życia i wynikającej z tego odpowiedzialności staje się coraz bardziej oczywisty oraz akceptowalny.

Czy odnosi się to do syntetycznie ujmowanego problematu biedy? Pytanie jest znowu retoryczne i w odpowiedzi możemy tylko rzec, że zaangażowany, interwencyjny atrybut nauk społecznych jest pod tymi względami faktem. Powtórzmy, że rozmaite formy odpowiedzi na biedę są współcześnie bezprecedensowe. Wśród nich jest po prostu społeczne zaangażowanie, będące następstwem tego, że o biedzie i jej kontekstach dowiadujemy 59

ROZDZIAŁ 3

Znaczenia

i charak-

terystyki

ubóstwa

pr

ROZDZIAŁ 3

Znaczenia

zes

tr

i charakterystyki

zeń pos

ubóstwa

tr

adzieck

3.1. BIEDNI, UBODZY, ŻYJĄCY W NIEDOSTATKU, PREKARIUSZE I ZBYWATELE

a

Nie ulega wątpliwości, że problematyka ubóstwa jest w ostatnich latach chętnie podejmowana i składa się na to wiele powodów. Najważniejszym jest oczywisty fakt społeczny, że po 1989 roku bieda stała się w Polsce bardziej widoczna i widzialna, albowiem wynurzyła się z przestrzeni prywatnej i pokazała swe oblicza w przestrzeni publicznej, zaznaczając jednocześnie i obecność, i jaskrawość. Studia socjologiczne i pedagogiczne, a także antropologiczne, podejmujące próbę opisu zarówno widzialnej, jak i niewidzialnej biedy skoncentrowały się przede wszystkim na jej dotkliwości dla tych, którzy doświadczają jej przejawów i skutków. Jednak naj-chętniej o biedzie wypowiadali się ekonomiści, albowiem dysponowali odpowiednimi wskaźnikami (miarami ubóstwa) i łatwiej było im poczynić stosowne porównania.

Wymiary, odmiany, typy, oblicza i przejawy ubóstwa są przedmiotem zainteresowania coraz większej grupy badaczy, dokonującej mniej lub bardziej udanych prób charakterystyki specyficznych kategorii społecznych – zagrożonych ubóstwem oraz żyjących w niedostatku. Współczesna wiedza o ubóstwie jest bardzo zróżnicowana, zarówno w warstwie teoretycznej, jak i empirycznej. Dominują w niej raporty z badań okraszone refleksją, ale oprócz raportów z badań dysponujemy próbami podsumowania stanu wiedzy na temat ubóstwa i bogactwa refleksji towarzyszą-

cych głównym nurtom dyskursu. Lektura licznych opracowań poświęconych tej problematyce nasuwa pytanie, czy już zostały zbadane wszystkie uwarunkowania, formy odczuwania roli ubogiego, a także skutki jednostkowe i społeczne ubóstwa. Próbuje na nie odpowiedzieć jedna z najbardziej znanych badaczek ubóstwa w Polsce – Elżbieta Tarkowska, która dokonując podsumowania stanu wiedzy o polskiej biedzie i eksponując

„polskie” akcenty, wskazała jednocześnie nadal istniejące obszary niewiedzy (Tarkowska 2013). Do wskazanych przez nią deficytów można śmiało dodać to, że brakuje opracowań charakteryzujących strategie radzenia 63

Znacz

sobie w szczególnie trudnych sytuacjach towarzyszących ubóstwu, jak mian, ale na znacznie dłużej i niekiedy nieodwracalnie. Zauważyć nale-i opisów codziennego życia ubogich, a także opisów trajektorii stawania ży, że w literaturze przedmiotu przeplatają się przynajmniej dwa punkty się ubogim oraz badań ilustrujących postawy wobec własnego ubóstwa.

widzenia ubóstwa; jeden dotyczy jego przyczyn obiektywnych, drugi zaś Skromna jest też wiedza o życiu wewnętrznym ubogich rodzin, o sposo-przyczyn subiektywnych. Niezależnie od nich większość badaczy upatruje enia i char

bach realizacji funkcji rodziny, o rolach rodzinnych i jakości więzi łączą-

przyczyny biedy w nierównościach społecznych i dziedziczonym statu-cych ubogich z mikrostrukturami społecznymi. O szczególnych deficytach sie społecznym, a także w barierach dostępu do pracy, w długotrwałym wiedzy możemy mówić w odniesieniu do przyczyn, przejawów i skutków bezrobociu, w niskich świadczeniach społecznych oraz w niskich płacach.

ukrytego ubóstwa, do którego sami biedni nie mają odwagi się przyznać, I jest zgodna w twierdzeniu, że ubóstwo jest problemem ponadczasowym, w obawie przed posądzeniem o niezaradność i bierność wobec losu.

albowiem bieda jest wpisana w każdą historię świata, doświadczają jej aktery

Pomimo wspomnianych deficytów wiedzy dotychczasowy jej stan (dzię-

wszystkie społeczności, w większym lub mniejszym zakresie, niezależnie ki rozpoznaniu poprzez badania socjologiczne i pedagogiczne) pozwala od stopnia rozwoju (Szewczyk 2006).

s

jednak na skonstruowanie obrazu polskiego ubóstwa i wizerunków ludzi tyki ubós

ubogich.

Dopatrywanie się przyczyn ubóstwa w warunkach ustrojowych, a przede wszystkim w nierównościach społecznych, jest podstawowym kierun-Ubóstwo, jak wskazują polscy autorzy licznych opracowań, jest od ćwierć kiem dociekań badaczy, jednak odnoszenie biedy do konkretnej epoki jest wieku jednym z dotkliwych problemów społecznych w Polsce, głównie koniecznością, gdyż, jak słusznie dostrzega Kazimierz Frieske, zupełnie tw

a

z powodu niemożliwości skutecznego „leczenia objawowego”, jak i z powo-inaczej wyglądało ubóstwo w średniowieczu, inaczej wyglądała bieda du nieefektywnych rozwiązań proponowanych w ramach aktywnej polityki proletariacka w okresie industrializmu, inaczej wygląda bieda wiejska, społecznej. Zauważyć można, że większość badaczy jest dość zgodna a inaczej miejska. Różni się również bieda w pojedynczym gospodarstwie w twierdzeniu, że ubóstwo polskie jest efektem zmian, zbyt gwałtownie, domowym od biedy skupionej w enklawach, na obrzeżu aglomeracji miej-niejako bez uprzedzenia wprowadzonych od samego początku transfor-skiej (Frieske 1995). Badacze ubóstwa są również zgodni w upatrywaniu macji ustrojowej. Zmian, do których większość skromnie żyjących ludzi głównych, obiektywnych przyczyn ubóstwa w czynnikach ekonomicznych, nie była przygotowana, nawet nie wyobrażała sobie, w jakim kierunku społeczno-politycznych, socjodemograficznych i losowych, natomiast będą zmierzać. Owo nieuświadomienie zasad przemian oraz dotkliwość przyczyn subiektywnych poszukują w zróżnicowaniu indywidualnych

doświadczeń z powodu konieczności szybkiej adaptacji spowodowały wiele możliwości, w przekonaniach, postawach, zachowaniach, w świadomym dodatkowych cierpień. Przegrani polskiej transformacji stanowili w pierw-wyborze stylu życia oraz biernej postawie (Szewczyk 2006).

szej połowie lat dziewięćdziesiątych dość liczną zbiorowość, a ich problemy egzystencjalne w pewnym stopniu zaburzyły szeroko rozumiany ład Bieda, ubóstwo, niedostatek to zamiennie używane terminy oznaczające społeczny. Ubóstwo wielu Polaków, które pojawiło się i ujawniło swe obli-brak wystarczających środków do życia, niezależnie od powodów składacza w sposób dość jaskrawy, było znakiem, że ofiarami transformacji są te jących się na taki stan rzeczy. W polskiej literaturze przedmiotu jest kilka kategorie społeczne, które nie miały zbyt mocnego kapitału społecznego ważnych opracowań zawierających próbę całościowego oglądu przyczyn ani atutów pozwalających w korzystny sposób zmienić swoje życie; nieja-ubóstwa. Zwrócić należy uwagę na opracowanie przyczyn makrospołecz-sność reguł transformacji zaś prawdopodobnie bardziej niż doświadczenia nych i politycznych, którego dokonał Hieronim Kubiak (2012, s. 13–76), osobiste jednostek wpłynęła na dość powszechne niezadowolenie z życia w obszernym tekście zawierającym przegląd stanowisk, danych ilustrują-

w pierwszych latach przemian. Polacy jako obserwatorzy tych przemian cych biedę w Europie, Azji, Stanach Zjednoczonych, uwzględniającym przy byli skłonni wyrażać dezaprobatę nie tyle z powodu samej zmiany ustro-okazji różne koncepcje polityki społecznej oraz różne systemy wartości, ju, ile z powodu zastosowanych do tego celu metod. Metod niejasnych, a jednocześnie pokazującym różne uzasadnienia, wydobywające spraw-niezrozumiałych i zbyt brutalnych (Kotlarska-Michalska 2009). Można czość polityki społecznej, również religii, ale przede wszystkim sprawczość polemizować, czy pejoratywna nazwa „przegrani transformacji”, nazna-w postaci systemu wartości.

czająca z definicji ich życiowy los, była wówczas uzasadniona. Badania socjologiczne potwierdziły, że w świadomości ludzi doświadczających Dla wielu badaczy ubóstwa podpowiedzią metodologiczną, a także inspi-jej dotkliwych skutków stanowili oni kategorię przegranych pod kilkoma racją jest antropologiczna koncepcja kultury ubóstwa zaproponowana względami, nie tylko w newralgicznych pierwszych kilku latach prze-przez Oskara Lewisa. Analiza cech ubóstwa zawartych w tej koncepcji ma 65

Znacz

fundamentalne znaczenie dla opisu elementów kultury tworzonej przez zowanych i wykluczonych z uczestnictwa w wielu zinstytucjonalizowanych ludzi ubogich, jak też dla specyfikacji niezbędnych kierunków poszukiwań obszarach życia społecznego, który to zbiór dzieli od niebiednej części wiarygodnych, wolnych od ocen treści układających się w syndrom bie-społeczeństwa coraz większa przepaść w postaci dysproporcji o charak-dy, ale również tworzących siatkę pojęciową umożliwiającą socjologicz-terze ekonomicznym oraz społeczno-kulturowym” (Kaźmierczak-Kałużna enia i char

ny, spójny opis codziennej egzystencji ubogich. Jedna ze współczesnych 2007, s. 249).

badaczek kultury ubóstwa, Monika Oliwa-Ciesielska (2013), wskazuje, że ubóstwo jest czynnikiem osłabiającym więzi rodzinne i zmusza ubogich Badania socjologiczne potwierdziły, że w niektórych województwach do przybierania roli żebrzących o miłość, degradujący stan ubóstwa zaś występują powiaty mające specyficzne pod względem kumulacji cechy sprzyja postawie egocentrycznej, w której trudności dnia codzienne-ubóstwa i tworzące jego enklawy. „Miarą enklawy jest teren powiatu aktery

go są przeliczane na konieczne wydatki. Dowodzi ona, że ubóstwo jest odróżniający się od innych nasileniem obiektywnych i subiektywnych konfliktogenne, obniża wartość człowieka, nie sprzyja podmiotowości wskaźników, świadczących o występowaniu w nim biedy lub bogactwa”

s

dziecka i usprawiedliwia stosowanie przemocy jako metody wychowaw-

(Frątczak-Müller 2007, s. 505). Wyniki badań wśród mieszkańców woje-tyki ubós

czej. Charakterystyka socjalizacji w rodzinach ubogich pokazana przez wództwa lubuskiego dowiodły, co ważne i godne podkreślenia, że zobiek-role dorosłych dowodzi ich niemocy wychowawczej, niedemokratycznych tywizowane kryteria wyłaniania enklaw warto uzupełniać poprzez kryteria postaw rodziców i licznych ograniczeń stawianych dzieciom. W interpreta-

świadomościowe, albowiem badani żyjący w najbiedniejszych powiatach cji przebiegu procesu socjalizacji Monika Oliwa-Ciesielska wskazuje nie tyl-zajmowali wysoką pozycję na skali zadowolenia z własnej pozycji finanso-tw

a

ko na rażące zaniedbania wychowawcze, ale również na rozdźwięk między wej (tamże, s. 516). Zachodzi duże prawdopodobieństwo, że dzięki temu, modelem a wzorem. Bogactwo materiału pamiętnikarskiego oraz prace że biedni żyją wśród biednych, nie mają poczucia, że dzieje się im krzywda, Oscara Lewisa stały się dla tej badaczki podstawą obszernej monogra-albowiem inni, mieszkający w pobliżu mają podobną sytuację.

fii, pokazującej, że spojrzenie ponadlokalne może być kolejnym krokiem poszukiwań kultury ubóstwa i pozwalającym na dokumentowanie przy-Można zatem w ujęciu strukturalnym mówić o enklawach biedy, uwzględ-kładów społecznej izolacji. Kultura ubóstwa nie musi sprowadzać się do niając województwa, powiaty, a także gminy. W stosunku do miasta można, wydzielonego obszaru i cech środowiska lokalnego, gdyż brak więzi nie jak proponuje Wielisława Warzywoda-Kruszyńska, mówić o specyficznych koncentruje się w jednym miejscu, a przedstawianie ubóstwa przez pryz-dzielnicach o dużej liczbie klientów pomocy społecznej (2001a; 2001b).

mat życia rodzinnego z zastosowaniem materiałów pamiętnikarskich jest Wreszcie o ubóstwie możemy mówić w ujęciu mikrostrukturalnym, pod-uzasadnioną drogą w poszukiwaniu kultury ubóstwa.

dając analizie rodzaje więzi łączących ubogich z grupami i instytucjami społecznymi w środowisku lokalnym oraz poddając diagnozie stan W ujęciu antropologicznym, a także socjologicznym, ubodzy są nie tyl-wsparcia społecznego (Grotowska-Leder 2008). Można również poka-

ko twórcami ubóstwa, ale również jej kontynuatorami, a jej utrwalający zywać, że ubóstwo jest „niereformowalne” i nastawione na kopiowanie i powielający charakter powoduje, że są pasywnie nastawieni do życia.

w następnym pokoleniu, co można odczytać w historiach życia ubo-

Jak twierdzi Henryk Domański, „ubóstwo uwalnia od odpowiedzialności, gich rodzin z Meksyku i Portoryko, przedstawionych w znanych dziełach zapewnia funkcjonowanie bez zobowiązań i nie zmusza do zabiegania Oscara Lewisa (1964; 1975). Obrazowanie beznadziejności sytuacji służy o pracę” (Domański 2002, s. 102). Życie w enklawie jest dla ubogich potwierdzeniu tezy, że życie w enklawach biedy jest wyborem biednych, rodzajem bezpiecznej wyspy, w której czują się dobrze wśród swoich, żyją-

skoro nie dokonują oni starań mogących odmienić ich sytuację życiową.

cych na podobnych zasadach i podobnym poziomie. Ubodzy, jak dowiodły Antropologiczne obrazy niezaradności życiowej z jednej strony pokazują badania Lewisa, a także badania łódzkie, mogą być traktowani jako enkla-codzienność i rytuały świata ubogich, z drugiej zaś mogą być interpretowa społeczna, czyli zbiorowość tworząca subkulturę i swoistą enklawę kul-wane tak, że ubodzy stworzyli sobie własny świat, oparty na specyficznych turową, znacznie różniącą się od kultury dominującej. Ujmowanie ubóstwa wartościach, w którym prowadzą przewidywalny i powtarzalny schemat jako specyficznego zbioru cech tworzących kulturę jest szerokim spoj-

życia. Zarówno interpretatorzy teorii kultury ubóstwa, jak i jej twórca, rzeniem na ubóstwo, na specyficzny sposób socjalizacji do roli ubogiego, Oscar Lewis, zwracali na to uwagę (Lewis, 1975; zob. przegląd interpre-na trwanie i pielęgnowanie stylu życia. Cechy ubogich zamieszkujących tacji: Kostyło, 2008, s. 51–52, 58). Zagadnienie to podejmujemy szerzej określony teren i tworzących określoną kulturę tworzą enklawę ubóstwa, w dalszych częściach książki.

czyli „zbiór osób wyselekcjonowanych z reszty społeczeństwa, zmarginali-67

Znacz

Natomiast w strukturalnym ujęciu ubóstwa zwraca się uwagę na domi-W dyskursach ubóstwa zmieniają się akcenty i kierunki poszukiwania roz-nującą rolę czynników makroekonomicznych – i to ujęcie jest wiodą-

wiązań oraz winnych. Również w poszukiwaniu podejść metodologicznych ce w interpretacji zasięgu i głębokości tego problemu społecznego.

pozwalających na wyjaśnienie fenomenu biedy w kontekście mikrostruk-Najwyraźniej i najdobitniej podkreśla to Zygmunt Bauman, winiąc kapita-turalnym, makrostrukturalnym czy mezostrukturalnym. Ubóstwo jest naj-enia i char

lizm i wiążące się z nim wartości jako głównego sprawcę ubóstwa współ-

częściej interpretowane jako problem społeczny, który można rozwiązać, czesnych ludzi. Daje temu szczególny wyraz w Życiu na przemiał, poka-jeśli przyjmuje się założenie Roberta Mertona, który w swojej definicji tego zując losy ludzi „zbędnych”, skazanych na życie niepewne i ubogie, gdyż problemu założył w jednym z sześciu warunków, że w badaniu problemów bezwzględne mechanizmy postępu gospodarczego i pozbawione kontroli społecznych istotne są metody, za pomocą których buduje się przekona-procesy globalizacyjne nie przewidują dla takiej kategorii żadnych ról spo-nie o możliwości poprawy niepożądanej sytuacji społecznej (Merton 1961, aktery

łecznych (Bauman 2004, s. 12–140).

s. 701). Merton zawarł w swojej koncepcji problemu społecznego istotny warunek, polegający na tym, że jego rozwiązywaniu musi towarzyszyć s

We współczesne dyskursy ubóstwa zaangażowane jest dość szerokie

przeświadczenia członków społeczeństwa o tym, że problem da się roz-tyki ubós

grono badaczy pokazujących biedę w kontekście wykluczenia społecz-wiązać. Stąd jego kolejny warunek sprowadzający się do tworzenia odpo-nego, opisujących konkretne kategorie społeczne doświadczające biedy, wiedniego klimatu społecznego, bardziej moralnego. Staje się to możli-ilustrujących jawne i ukryte obrazy biedy w prasie codziennej, opisują-

we, kiedy społeczeństwo jest wrażliwe na istniejące problemy, przyjmuje cych wizje biedy i wykluczenia w perspektywie dobroczynności, a także etyczną postawę odpowiedzialności. W związku z tym pojawia się pytanie, tw

a

przedstawiających opinie biednych o sobie. Wielość dyskursów i ich zróż-

czy spełnienie tego warunku jest możliwe w społeczeństwie zdezorga-nicowanie pod względem jakości analizy akademickiej i opisów opartych nizowanym, nastawionym na konkurencję, podzielonym na różne grupy na praktyce zawodowej pokazuje, jak szeroki jest wachlarz spojrzeń na interesu, niespójnym pod względem stosunku do porządku aksjonorma-ubóstwo jako problem społeczny. Zgodzić się wypada ze stanowiskiem tywnego. W toczących się dyskursach ubóstwa obecni są zarówno bada-Elżbiety Tarkowskiej, że ubóstwo jest złożonym i wielowymiarowym kom-cze, jak i politycy oraz przedstawiciele różnych organizacji społecznych.

pleksem zjawisk różnej natury, zarówno ekonomicznych, jak i społecznych Ich stosunek do świata ubogich jest podobny, mają też świadomość, kto czy kulturowych, zjawisk podlegających ocenie i wartościowaniu, a także jest narażony na ubóstwo. Wskazują jednomyślnie na te kategorie, które zmienności postaw wobec nich (Tarkowska 2013a, s. 437).

z racji określonych cech nie mają dostępu do pełni praw, są pozbawione atrybutów pozwalających na pełne uczestnictwo w szerokim wachlarzu Biedni i ubodzy są niewątpliwie kategorią społeczną zróżnicowaną wewnę-

ról społecznych. Lista kategorii zagrożonych ubóstwem jest tworzo-trznie, są wśród nich zaradni i potrafiący odnaleźć sens życia, pomimo na w strategiach narodowych, wojewódzkich, gminnych i powiatowych, wielu przeszkód i uciążliwości codziennego bytowania, jak i niezaradni, a szczególną uwagę ze strony badaczy wzbudzają: bezrobotni, bezdomni, żyjący dzięki wsparciu innych, w świadomości, że ich losem i przeznacze-niepełnosprawni, samotne matki, ofiary przemocy, rodziny alkoholików, niem jest skromny żywot bez marzeń i pragnień. Ubodzy stanowią zróż-

byli więźniowie.

nicowaną zbiorowość ludzi o różnym wieku, różnych doświadczeniach życiowych, różnym stopniu sprawności psychofizycznej, ale dość często W perspektywie socjologicznej ubóstwo jest analizowane jako trudny o podobnym przebiegu socjalizacji. Również o podobnej trajektorii, jak problem społeczny, ze względu na wielość przyczyn oraz wielowarstwowe w przypadku biednych, którym zlikwidowano główne źródła utrzymania zakorzenienie w makrostrukturalnych i mikrostrukturalnych czynnikach.

wraz z likwidacją PGR-ów.

Środowiskowe odmiany ubóstwa, na co wskazują analizy socjologiczne, są dowodem na to, że specyfika położenia społeczno-ekonomicznego Kim są zdiagnozowani biedni? Stanowią oni dość niejednolitą katego-zbiorowości determinuje przyczyny, przebieg i skutki, czyniąc je nie tyl-rię społeczną, ale milcząco zakłada się, że z definicji do ubogich zali-ko trudnymi do wyeliminowania, ale również trudnymi do powstrzymania czyć należy osoby pozbawione dochodów własnych, posiadające niskie przed dalszym rozprzestrzenianiem. Socjologiczne analizy dotyczące dochody, uzależnione od niezarobkowych, niepewnych i nieregularnych rozwarstwienia gmin w województwie łódzkim niezbicie dowodzą o nasi-

źródeł utrzymania. Kryteria ubóstwa proponowane przez ekonomistów są leniu zjawiska ubóstwa w gminach wiejskich. Analizy socjoekonomiczne z reguły akceptowane przez socjologów, aczkolwiek nie ma tutaj jedno-czynione w ostatnich kilku latach dowodzą niezbicie, że regionalne zróż-

myślności w zakresie wskaźników proponowanych przez tych pierwszych.

nicowanie poziomu życia jest jednocześnie mapą ubóstwa w Polsce. Do 69

Znacz

szczególnie ubogich terenów należą te, które mają niskie wskaźniki PKB, osób posiadających ponadprzeciętne dochody w postaci ponadprzecięt-i są to, jak wskazują twarde dane, województwa lubelskie, podkarpac-nej emerytury i spore oszczędności lub mających szczodre dorosłe dzieci, kie, warmińsko-mazurskie i podlaskie (Piotrowska-Trybull 2013, s. 128).

skłonne dokładać się do kosztownych usług lekarskich.

Wskaźniki cząstkowe w postaci zatrudnienia, stopy bezrobocia, udziału enia i char

długotrwale bezrobotnych oraz poziomu dochodów, wyposażenia gospoWedług Therborna ubóstwo jest generowane również przez niskie wy-darstw domowych oraz wydatków miesięcznych na jedną osobę w rodzinie kształcenie, aczkolwiek ono samo nie przesądza szans życiowych czło-pokazują, że na mapie ubóstwa w Polsce niezależnie od analizowanego wieka; poziom wykształcenia nie rzutuje również na umieralność ani jej wskaźnika znajdują się niemal zawsze te same regiony. Ekonomiczne nie wyjaśnia (tamże, s. 13). Jednak twierdzi on, że wykształcenie jest miary ubóstwa, stosowane dość powszechnie i ilustrujące położenie lud-ważnym czynnikiem dającym życiowe szanse, że sukcesy, jakie odno-aktery

ności, a także zagrożenie ubóstwem, są znane, nie ma zatem potrzeby si człowiek, po prostu przedłużają mu życie. Zwraca on także uwagę na wyjaśniania ich znaczenia i metodyki pomiaru, jednak warto zaznaczyć,

„skarłowaciałe życie” biednych, dowodząc, że istnieje zjawisko obniża-s

że najwięcej osób z dochodami poniżej minimum egzystencji żyje w woje-nia się wzrostu dzieci i młodzieży w ubogich krajach, oraz twierdząc, że tyki ubós

wództwach świętokrzyskim, podlaskim oraz lubelskim, natomiast według nierówność w postaci biedy oznacza zawsze zablokowanie dostępu do drugiej miary (życie poniżej relatywnej granicy ubóstwa) najwięcej takich czegoś, czyli życie z piętnem wykluczonego. Nierówność ekonomiczna osób jest w województwach lubelskim, świętokrzyskim oraz podlaskim.

prowadzi nieuchronnie do „rozrywania więzi społecznych, marnotraw-Wymienione regiony osiągnęły również najwyższe wskaźniki pod względem stwa ekonomicznego oraz degeneracji życia politycznego i powstawania tw

a

odsetka osób w gospodarstwie domowym znajdującym się poniżej usta-dyktatur (tamże, s. 26). Therborn wskazuje, że rozwiązywanie problemu wowej granicy ubóstwa (czyli w sytuacji upoważniającej do wystąpienia ubóstwa poprzez krótkowzroczne programy i nietrafne decyzje może o pomoc społeczną). Dobitnie potwierdzają to konkretne dane: w wojew efekcie przynieść pogłębienie poczucia bycia gorszym wśród ubogich, wództwie świętokrzyskim – 13,7%, w województwie podlaskim – 12,7%, już i tak naznaczonych przez „gorszość”. Podaje on przykład pomocy dla w województwie lubelskim – 12,6% (tamże, s. 137–139). Przywołane tutaj rodzin, w których dzieci osiągały gorsze wyniki w testach. Pomoc ta była wskaźniki ekonomiczne, którymi najczęściej operują badacze wskazujący oferowana w postaci dopłaty do korepetycji. Jednak w efekcie zarabiali na istotność pomiaru w analizie problemu społecznego, są przykładem na korepetytorzy, a zyskiwały dzieci z klasy średniej, faktycznie korzysta-ekonomiczny wymiar ubóstwa, jego skalę, a jednocześnie na potencjalne jące z korepetycji, nie zaś dzieci z biednych rodzin (tamże, s. 30–31).

możliwości jego rozwiązywania z uwzględnieniem zasobów regionalnych.

Therborn zwraca uwagę na kolejny istotny moment utrwalający niską pozycję społeczną biednych. Otóż jest nim brak konkretnych propozycji Według socjologa Görana Therborna ubóstwo jest sprawcą wielu konse-ze strony rządzących elit politycznych dla kategorii społecznych znajdu-kwencji, które tworzą długą listę strat, jakie ponosi jednostka oraz całe jących się na najniższych szczeblach drabiny społecznej. Wśród skutków społeczeństwo, w którym żyją biedni. Jako pierwszą stratę wymienia nierówności wynikających z upośledzenia ekonomicznego i edukacyjnego Therborn krótkie życie ofiar nierówności (Therborn 2015, s. 9). Dowodzi wskazuje Therborn na nieufność i lęk, co pociąga za sobą istotne koszty on, że wzrost poziomu nierówności (mierzony współczynnikiem Piniego) społeczne. Podaje on przykład zatrudniania ochrony w celu zapewnienia pociąga za sobą skrócenie życia biednych warstw społecznych, zaznacza-bezpieczeństwa ludziom bogatym. Inne skutki ubóstwa widzi on w rozpa-jąc, że być może nie jest to niczym odkrywczym, że ubodzy żyją i gorzej, dzie więzi społecznych, co przekłada się na większą obecność przemocy i krócej, jednak syndrom ubóstwa zawiera wiele elementów współtworzą-

w relacjach międzyludzkich, i dowodzi, że im biedniejsze społeczeństwo, cych niekorzystne rokowania dotyczące przyszłości, w tym brak środków tym wyższy wskaźnik zabójstw. Główne przeszkody w niwelowaniu skut-na „przedłużenie życia”, rozumiane jako dostęp do elitarnych form „pro-ków ubóstwa upatruje on w rozbieżnych preferencjach ubogich i bogatych.

tezowania życia”, poprzez kosztowne operacje, implanty itp. Warto w tym Pierwsi pragną tworzenia nowych miejsc pracy i gwarancji zatrudnienia, miejscu nawiązać do polskich realiów dotyczących życia seniorów. Otóż rozbudowy infrastruktury i rozwoju usług publicznych, drugim zaś chodzi wyniki polskich badań gerontologicznych niejednokrotnie sygnalizowały przede wszystkim o ochronę własnego majątku (tamże, s. 36). Therborn pojawienie się zjawiska dyskryminacji seniorów w postaci limitowania im stwierdza, że „zdolność jednostki do funkcjonowania zależy w dużej dostępu do badań i usług lekarskich, w tym również ograniczeń w dostę-

mierze od zamożności lub ubóstwa otaczających ją osób, a dotkliwość pie do niektórych operacji. Fakty te potwierdzają występowanie zasady ubóstwa zależy też od tego, jaki odsetek ludności w nim żyje” (tamże, nierównego dostępu do usług medycznych, które są zarezerwowane dla s. 53). Podstawę teoretyczną do dalszych rozważań tego socjologa stano-71

Znacz

wi przyjęcie założenia o trzech rodzajach nierówności: życiowej, egzysten-wykluczonych, ale jak wskazuje Jan Sowa, jest kilka powodów, aby tych cjalnej i zasobów, a każdy z nich ma swoje źródła i dynamikę. Nierówność nowych biednych włączyć do kategorii wykluczonych, albowiem prekariu-

życiowa ma swoje źródła w ekologii populacji i systemie statusów, a jej szy charakteryzuje brak pewności, stałości i stabilności, a także niemożli-dynamika zależy od wiedzy medycznej. Wpływa ona na nierówność zasowość przewidzenia przyszłości. Wyraźny jest w ich postawach lęk związany enia i char

bów i znajduje się pod dużym wpływem nierówności egzystencjalnej.

z przyszłością i pogorszeniem sytuacji, a także niepewność egzystencji Drugi rodzaj – nierówność egzystencjalna – ma swoje źródła w systemie oraz „krucha kondycja” objawiająca się jako niemożność planowania rodzinno-płciowym, w relacjach etniczno-rasowych i w systemie statu-

(Sowa 2010, s. 108–109).

sów społecznych. Wywiera ona duży wpływ na nierówność życiową i nierówność zasobów. Trzeci typ – nierówność zasobów – ma źródła w sys-Prekariat, według Guya Standinga, autora Karty prekariatu, jest zbioro-aktery

temach gospodarczych, politycznych, poznawczych oraz w warunkach wością „ludzi żyjących z pracy wykonywanej na niepewnych stanowiskach, środowiskowych i osiągnięciach; znajduje się ona pod wyraźnym wpły-przeplatającej się z okresami bezrobocia lub wycofania z szeregów siły s

wem nierówności egzystencjalnej oraz życiowej (tamże, s. 64). Therborn roboczej” (błędnie nazywanego „biernością zawodową”). „Prekariusze tyki ubós

dowodzi, że nierówność prowadzi do „milionów niepotrzebnych, przed-doświadczają niepewności życiowej w zakresie dostępu do mieszkalnictwa wczesnych zgonów, upośledza życie kolejnych pokoleń, skazuje całe rze-i publicznych zasobów, żyją w ciągłym poczuciu przejściowości” (Standing, sze ludzi na upokorzenie, niewolę i brak poczucia bezpieczeństwa” (tamże, www.praktykateoretyczna). Prekariuszom brakuje wszystkich form bezs. 192). Trudno odmówić temu socjologowi racji i można też bez trudno-pieczeństwa związanego z pracą, o które walczyła stara klasa robotni-tw

a

ści potwierdzić wymienione skutki nierówności, korzystając z dowodów cza. Aby uwypuklić ten fakt, Standing używa celowo terminu „zbywatel”, empirycznych, również pochodzących z badań polskich. Możemy jednak zaznaczając, że tak jak w średniowiecznej Anglii osobom obcym nadawano polemizować z autorem w kwestii upatrywania trzech głównych instytucji tylko częściowo prawa obywatelskie, tak samo współcześni prekariusze sprzyjających współczesnym nierównościom, do których zalicza on: rodzi-jako obywatele mają ograniczone prawa i analogicznie jak w średniowie-nę, kapitalizm i naród, jednak zgodzić się wypada, że „rodzina to rzecz czu mogą stać się zbywatelami na kilka sposobów. Można im zablokować jasna odwieczne medium przekazywania nierówności z pokolenia na

uzyskiwanie praw poprzez ustawy, regulacje oraz poprzez inne działania pokolenie” (tamże, s. 193). Sporo miejsca poświęca on na uzasadnienie biurokratyczne państwa. Można podnieść koszty związane z utrzyma-dotkliwości ubóstwa, dostrzegając, że pojawia się coraz więcej danych niem praw, ludzie mogą stracić prawa na skutek zmiany statusu, mogą medycznych oraz psychologicznych potwierdzających fakt, że doświad-utracić prawa na skutek postępowania prawnego, mogą stracić prawa czanie niedostatku w dzieciństwie wywołuje trwające całe życie skutki bez rzetelnego postępowania prawnego, mogą utracić prawa bez podpow postaci cierpienia i gorszego położenia społecznego (tamże, s. 195).

rządkowania się moralistycznym normom, prowadząc taki styl życia lub Polemizuje on z poglądami czołowych socjologów (na przykład z Beckiem wyznając taki zestaw wartości, który stawia ich poza zakresem ochrony i Giddensem) na temat rozpadu rodziny, twierdząc, że czynnik ten nie (tamże). Cytowany badacz problemów społecznych, a jednocześnie eko-pociąga za sobą aż tak znaczących skutków, dotyczy bowiem na ogół

nomista – Guy Standing – w niedawno opublikowanej książce Prekariat.

mniejszości we wszystkich społeczeństwach. Natomiast ważniejszą rolę Nowa niebezpieczna klasa (2014), wyjaśniając specyfikę prekariatu odgrywają szanse życiowe dzieci, a nie kwestie seksualności i zakładania oraz jego strukturę wewnętrzną, dobitnie stwierdza, że armia prekariu-rodziny oraz układu relacji w jej obrębie. Dlatego też powinno się te kwe-szy nie powstała, ale została stworzona i jest produktem, a nie skutkiem stie pozostawić swobodnej decyzji ludzi młodych, albowiem zdecydowanie ubocznym czy przypadkowym wytworem (2014, s. 9). Niektórzy badacze istotniejszą kwestią jest dziedziczenie biedy.

poddający analizie przyczyny powstania prekariatu, sugerują, że istota kapitalistycznego porządku społecznego polega na tworzeniu licznej Drugim czynnikiem, według Therborna, sprzyjającym nierównościom jest armii pracowników zatrudnionych na niepewnych warunkach, na niższych kapitalizm, dzielący ludzi na właścicieli, pozbawionych własności pra-szczeblach systemu podwykonawczego, a także na zasadach niepełno-cowników i bezrobotnych. Zwraca on uwagę, odwołując się do poglądów etatowości i tymczasowości w systemie zatrudniania. Takie stanowisko Guya Standinga, że współczesną wadą kapitalizmu jest powstanie nowej przywołuje Beverly Silver jako argument „potrzeby istnienia prekariatu”

kategorii – prekariatu, czyli kategorii ludzi wiecznie zatrudnionych na w budowaniu kapitalizmu XX wieku, twierdząc, że sukces kapitalizmu niepewnych i marginalnych stanowiskach. Wprawdzie nie można jedno-opierał się na licznej armii ludzi zatrudnionych na niepewnych warunkach, znacznie zakwalifikować współczesnych prekariuszy do ubogich czy do opartych na stanowiskach podwykonawczych, niepełnoetatowych i tym-73

Znacz

czasowych (Silver 2009). Nie wszyscy badacze prekariatu są przekonani, aktywności, na przykład w sztukę, muzykę, podróże, samodoskonalenie aby tę kategorię jednoznacznie kwalifikować do bardzo pojemnej kategorii się (tamże, s. 47–48). W świetle polskich badań do najlepiej rozpoznanych ubogich. Małgorzata Giełda twierdzi, że wprawdzie z ubóstwem związany empirycznie należą tylko dwie pierwsze z wyróżnionych grup, pozostałe jest stan prekarności traktowany jako stan niepewności w życiu ekono-trzy są prawie nierozpoznane.

enia i char

micznym i społecznym, jednak nie musi być to zasadą. Jeśli jednostka jest prekariuszem z wyboru, to nie musi odczuwać swego położenia jako cze-Podsumowując dotychczasowe rozważania o wielości spojrzeń na ubó-

goś dotkliwego. Wymieniona autorka zwraca uwagę na inny istotny czyn-stwo z różnych perspektyw, stwierdzić możemy, że zjawisko to jest dość nik sprawczy, pisząc, że „biedę w prekariacie warunkuje przede wszystkim trudnym przedmiotem badań społecznych ze względu na zróżnicowanie brak posiadania umiejętności radzenia sobie na elastycznym rynku pracy wewnętrzne kategorii ubogich oraz ze względu na różne przyczyny, tra-aktery

i związany z tym brak dochodu pozwalający na utrzymanie się” (Giełda jektorie, biografie jednostek, różny przebieg procesu ubożenia, a także 2014, s. 24). Również odpowiednie regulacje prawne i administracyjne rozmaite skutki tego zjawiska w zróżnicowanych przestrzennie i społecz-s

w postaci zatrudnienia tymczasowego utrwalają stan prekarności i nie nie środowiskach. Ubóstwo traktowane jako problem społeczny może być tyki ubós

rozwiązują trwale sytuacji życiowej.

opisywane przez pryzmat cech charakterystycznych samych ubogich, jak i przez pryzmat czynników składających się na jakość życia. Ubóstwo W dyskursach ubóstwa, jak trafnie dostrzega Elżbieta Tarkowska, wyróż-

można z socjologicznego punktu widzenia poddawać analizie jako rodzaj nić można wiele perspektyw pozwalających na opis i interpretację oraz doświadczeń życiowych, jako styl życia, jako specyficzny rodzaj kultury, tw

a

konstruowanie szerokiego, wieloczynnikowego zbioru zjawisk współtwo-jako typ adaptacji społecznej, jako zjawisko prowadzące do marginaliza-rzących ubóstwo, co powoduje, że jego współczesne definicje znacznie cji, a nawet wykluczenia, jako źródło niepewności i lęków oraz jako źródło wykraczają poza wąski zespół cech opisujących biedę w kategoriach cierpień.

dochodowych i warunkach materialnych i uwzględniają inne czynniki, istotne dla standardu życia jednostek, czyli: posiadane zasoby, pocho-Coraz bogatszy plon opracowań poświęconych biedzie i ubóstwu wskazuje dzenie społeczne, kapitał społeczny i kulturowy, a także stopień zaspo-na niesłabnące zainteresowanie badaczy różnymi kontekstami i obliczami kojenia potrzeb zdrowotnych, edukacyjnych, kulturalnych, obywatelskich tego zjawiska, a jednocześnie, pomimo bogactwa wiedzy, odsłania pola i politycznych (Tarkowska 2013b, s. 18).

niewiedzy o życiu codziennym, życiu towarzyskim, więziach sąsiedzkich, koleżeńskich i przyjacielskich, czyli o mikrostrukturalnym świecie ludzi Niektóre kategorie społeczne szczególnie narażone na życie w niedostat-ubogich. Brakuje również badań pozwalających na opis współczesnych ku zostały opisane bardziej szczegółowo, inne, mniej widoczne i „widzial-strategii życiowych stosowanych przez ubogich i zagrożonych ubóstwem, ne” w przestrzeni publicznej, pozostają w cieniu zainteresowań badaczy pomimo pewnych kroków poczynionych w tym kierunku (Potoczna 1998).

społecznych. Stosunkowo mało wiemy o nowym zjawisku, które skróto-Wreszcie brakuje badań poszukujących odpowiedzi na pytanie o samopo-wo określane jest jako NEET i dotyczy młodych ludzi, którzy nie pracują czucie jednostkowe i społeczne osób żyjących w długotrwałym niedostatku.

i nie uczą się. Ta kategoria młodzieży jest już przedmiotem zainteresowań i troski w wielu krajach europejskich. Składa się na to kilka powodów.

Dodać można, że polskie badania nad ubóstwem wkroczyły w kolejną fazę.

Według Blanki Serafin-Juszczak „należący do kategorii NEET to ludzie Prowadzą je młodzi badacze, którzy poszukują nowych aspektów tego młodzi, którzy z różnych przyczyn jednocześnie nie uczą się, nie pracują, zjawiska, nowych obszarów badawczych w starym problemie społecznym, nie przygotowują do zawodu, uczestnicząc w różnych formach samo-odkrywając nowe oblicza tego problemu i poszerzając opisy ubóstwa o bli-kształcenia” (2014, s. 45). Stanowią kategorię zróżnicowaną, gdyż należą żej nieznanych obliczach, przyczynach i przebiegu. Sygnalizują również do niej: 1) bezrobotni, 2) niezdolni do podjęcia nauki lub pracy (głównie istnienie nowych wymiarów biedy i jej sprawstwo w postaci wykluczenia chorzy, niepełnosprawni oraz opiekunowie mający zobowiązania rodzin-społecznego. Warto więc zarekomendować czytelnikom zainteresowanym ne, 3) niezaangażowani, czyli zniechęceni byli pracownicy lub bezrobotni, odkrywaniem nowych twarzy ubóstwa monografię o adekwatnym do treści również młodzi ludzie prowadzący aspołeczny tryb życia, 4) poszukujący tytule Oblicza biedy we współczesnej Polsce (Popow i in. 2011), grupują-

lub oczekujący, którzy wprawdzie aktywnie szukają pracy lub szkoleń, ale cą interesujące opracowania poświęcone specyficznym cechom polskiej tylko odpowiadających ich pozycji, umiejętnościom, aspiracjom życiowym, biedy i powiązań występujących między cechami społeczno-demograficz-5) dobrowolni NEET-si – grupa, w której są osoby zaangażowane w inne nymi biednych a ich samopoczuciem jednostkowym.

75

Znacz

3.2. SPECYFICZNE CECHY POLSKIEGO UBÓSTWA

dla tej kategorii społecznej był fakt, że urynkowienie gospodarki rozbu-dziło wśród rolników indywidualnych wielkie nadzieje na poprawę poziomu życia, na korzystne relacje cen produktów rolnych w stosunku do cen W charakterystyce polskich uwarunkowań ubóstwa zwraca się uwagę na produktów żywnościowych oraz nadzieje na dopływ dodatkowych środków enia i char

makrospołeczne i środowiskowe cechy tego procesu, bazując na poję-

na rozwój produkcji. Rolnicy stali się kategorią wykluczoną ze względu na ciach kultury ubóstwa i underclass. Pojęcia te, chociaż ważne i przydatne, niespełnienie ich oczekiwań wobec procesu transformacji. Jak twierdzi są nie do końca wystarczające dla wyjaśnienia i opisu złożoności tego Barbara Tryfan, rolnicy indywidualni dość szybko przekonali się o złudności procesu. Polska bieda ma kilka zasadniczych cech. Elżbieta Tarkowska optymistycznych oczekiwań (tamże, s. 159). Nieprzygotowane działania (2000, s. 259–280; 2002a; 2005, s. 170), podsumowując stan badań nad w dziedzinie parcelacji ze strony państwa przyczyniło się do powstania aktery

ubóstwem, wskazuje na sześć głównych cech: 1) polska bieda występuje nowej kategorii społecznej doświadczającej „syndromu pegeerowca” –

częściej na wsi niż w miastach, 2) aktualne ubóstwo jest zjawiskiem prze-kategorii biednej, bezradnej, pesymistycznie widzącej przyszłość, pozba-s

dłużającym się, chronicznym i przekazywanym następnym pokoleniom wionej nadziei, odartej z poczucia własnej wartości, ubogiej intelektualnie tyki ubós

(dziedziczenie biedy), 3) koncentracja ubóstwa i związanych z nim zjawisk i kulturalnie, skazanej na samodzielne borykanie się z wieloma zjawiska-prowadzą do wykluczenia społecznego, 4) ubóstwo bardziej dotyka dzieci, mi patologicznymi, a jednocześnie niemającej znikąd wsparcia. Według częściej występuje w rodzinach wielodzietnych, 5) ubóstwo częściej doty-diagnozy Barbary Tryfan „likwidacja państwowych gospodarstw rolnych ka kobiet niż mężczyzn (specyficzna postać feminizacji polskiej biedy), stała się dla pracowników i ich rodzin prawdziwą katastrofą. Pozbawienie tw

a

6) ubóstwo jest pochodną bezrobocia. Również inni badacze ubóstwa, źródeł utrzymania, zagrożenie utratą mieszkania i brak jakichkolwiek ofert analizując cechy środowisk o szczególnym natężeniu ubóstwa, potwier-pracy miało znamiona totalnej klęski, zwłaszcza dla osób obarczonych dzają istnienie sześciu wyróżnionych zjawisk społecznych oraz specyficz-liczną rodziną, niewykształconych i niemających dostatecznych kwalifika-nych cech składających się na polski obraz świata ubogich.

cji zawodowych” (tamże, s. 157). Środowisko popegeerowskie przekształ-

ciło się w miejsce wegetacji i bezprawia, gdyż na skutek nieprzemyślanej Nieliczne grono badaczy eksplorujących wiejskie ubóstwo jest zgodne polityki wobec tego sektora gospodarki rozparcelowana ziemia musiała w ocenie dotkliwości tego problemu. Wiejscy ubodzy, jak pisała Barbara długo czekać na nowego właściciela. Według opinii Barbary Perepeczko Perepeczko (2002), są kategorią marginalizującą się, gdyż nie stanowią bieda rolników wiąże się ze swoistością rodziny rolniczej, jej stylu życia normalnej grupy klientów, chociażby z tej prostej przyczyny, że kupują „na i systemu wartości związanego z gospodarstwem. Przyczyny nowej bie-zeszyt” – na kredyt, najczęściej w miejscowym sklepie, „po znajomości”.

dy są najczęściej związane z pogarszającą się koniunkturą w rolnictwie, Tworzą kategorię ludzi marginalizowanych, gdyż nie odgrywają (oczekiwa-szczególnie dla gospodarstw tradycyjnych – niewielkich obszarowo, czę-

nych społecznie) ról rodzinnych, wycofują się z wielu aktywności rodzin-sto także z równolegle występującym bezrobociem jednego z członków nych, społecznych i gospodarczych. Codzienne działania zaradcze służą-

rodziny (w ramach likwidacji zakładu czy zwolnień grupowych). Ubożenie ce wyjściu z biedy cofają te rodziny rolnicze w przeszłość i zmuszają do rodzin rolniczych potęguje często współwystępowanie takich problemów zachowań zaradczych z poprzedniej epoki – do samozaopatrzenia, ogra-jak alkoholizm, choroby, kalectwo (Perepeczko 2002, s. 34). Niepokojącym niczenia roli nabywczej, aż po gospodarkę naturalną i zbieractwo, zamiast zjawiskiem jest reprodukcja „kultury biedy” w społecznościach popege-produkcji towarowej. Najbardziej widocznym przejawem ubóstwa, a jed-erowskich, która opiera się na przekazie cech kulturowych, a nawet swo-nocześnie marginalizacji tej kategorii społecznej, jest wyłączenie z rynku.

iście pojmowanej strategii wychowawczej służącej podtrzymywaniu mar-Badania nad ubóstwem dowodzą, że szczególnie dotkliwie doświadczali ginalnej pozycji w społeczeństwie kolejnych pokoleń w rodzinie (Karwacki niedostatku mieszkańcy wsi popegeerowskiej i tym samym stworzyli oni 2006, s. 160).

w początku lat dziewięćdziesiątych marginalizującą się kategorię spo-

łeczną. Kategorię biedną, bezradną, pesymistycznie widzącą przyszłość, Ubóstwo polskie, według Elżbiety Tarkowskiej, jest zjawiskiem przedłuża-niemającą nadziei, odartą z poczucia własnej wartości, ubogą intelektu-jącym się, chronicznym i przekazywanym następnym pokoleniom. A zja-alnie i kulturalnie. Większość byłych pracowników państwowych gospo-wisko dziedziczenia biedy dotyczy także mieszkańców niektórych dzielnic darstw rolnych i ich rodzin została wykluczona poza nawias życia spo-miast, głównie rodzin o niskim statusie społecznym, rodzin niepełnych, łecznego i pozbawiona możliwości uczestnictwa w rynku pracy i rynku rodzin wielodzietnych, rodzin utrzymujących się z niezarobkowych źró-

konsumenckim (Tryfan 2001, s. 158). Najbardziej bolesnym przeżyciem deł, innych niż emerytura i renta, oraz rodzin osób bezrobotnych, a także 77

Znacz

niepełnosprawnych. Jednak aby udowodnić zjawisko dziedziczenia, nale-cje i inne wyjazdy” (Tarkowska 2005, s. 180). Bieda doświadczana przez żałoby sięgać do wskaźników dotyczących poprzednich pokoleń, co jest dzieci, jak twierdzi Wielisława Warzywoda-Kruszyńska (2008, s. 31), ma metodologicznie trudne. Większość badaczy jest zgodna, że koncentracja wprawdzie wiele cech podobnych do biedy dorosłych, jednak istotnie różni ubóstwa i związanych z nim zjawisk prowadzą do wykluczenia społeczne-się w sensie przyczynowo-skutkowym, podlega ona różnorodnym ograni-enia i char

go, niektórzy badacze biedy zaś, jak wskazuje Elżbieta Tarkowska, obej-czeniom i stwarza zagrożenie, że zostanie przeniesiona w okres dorosłości, mują terminem underclass takie zjawiska, jak przestrzenna koncentracja czyli zostanie utrwalona, a nawet transmitowana do następnej generacji.

ubóstwa, głębsza i utrwalona bieda oraz nagromadzenie wielu innych związanych z nią zjawisk, takich jak długotrwałe bezrobocie, powiązane Życie codzienne w ubogich warunkach mieszkaniowych i kulturalnych jest z niskim wykształceniem, korzystaniem z pomocy społecznej czy bra-ogromną barierą w indywidualnym rozwoju psychofizycznym i ogranicze-aktery

kiem perspektyw dla młodych ludzi. Te zjawiska mogą generować biedę niem postrzegania świata społecznego przez pryzmat trudnych doświad-w następnym pokoleniu, a jednocześnie świadczą o powstaniu nowej for-czeń w zaspokajaniu najbardziej egzystencjalnych potrzeb. Biedne dzieci s

my underclass (Tarkowska 1999, s. 86).

są niemal z góry skazane na powielanie losu swoich rodziców, poprzez tyki ubós

socjalizację do biednego stylu życia oraz poprzez zamykanie swoich Ubóstwo naraża na gorsze traktowanie. Jak dowodzi Elżbieta Tarkowska, marzeń i pragnień w dość minimalistycznych granicach. Zarówno bada-ubodzy są inaczej traktowani w sklepie (sprawdza się ich zakupy), są nia w środowisku łódzkim, jak i badania rodzin na Podkarpaciu potwier-gorzej traktowani na policji, dzieci z biednych rodzin są wyśmiewane dzają, że dzieci z ubogich rodzin zamieszkują lokale poniżej standardu, tw

a

i lekceważone. Współcześni ubodzy traktowani są jako obywatele drugiej cierpią z powodu niedożywienia, częściej chorują na choroby przewlekłe.

kategorii, gorzej niż w średniowieczu, kiedy to stan ubóstwa był błogosła-Dotkliwość ubóstwa doświadczanego przez dzieci przejawia się w trudno-wieństwem, należał do sfery sacrum, a asceza i wyrzeczenia prowadzi-

ściach rodzin wielodzietnych w zakupie niezbędnych podręczników i przy-

ły człowieka do Boga. Współczesny stosunek do ubóstwa jest skutkiem borów szkolnych, a wsparcie instytucjonalne okazywane tym rodzinom patrzenia na człowieka przez pryzmat jego użyteczności, przez pracę pozwala na pokrycie tylko części wydatków na cele edukacyjne (Pokrzywa zarobkową, czyli jeśli nie pracuje – jest bezwartościowy. W dzisiejszym 2014, s. 168). Skromne środki, jakimi dysponują rodziny ubogie, nie konsumpcyjnym świecie bieda nabiera innego wymiaru – człowiek jest pozwalają na uczestnictwo dzieci w dodatkowych, płatnych zajęciach zbędny, gdy nie może być konsumentem. Zwraca na to uwagę Zygmunt szkolnych, co rzutuje na ich wyniki w nauce, a także na poziom zainte-Bauman w Życiu na przemiał, a także Elżbieta Tarkowska, mówiąc, że spo-resowań. Dzieci z rodzin ubogich częściej mają trudności w nauce i czę-

łeczeństwo patrzy na ludzi ubogich z wyższością, społeczeństwo ocenia, ściej nie otrzymują promocji do następnej klasy (w co piątej rodzinie na obwinia i moralizuje. Do tego bolesnego faktu społecznego nawiązu-Podkarpaciu zanotowano ten rodzaj trudności edukacyjnych). Wprawdzie je Tarkowska w wywiadzie pod znamiennym tytułem Bieda to dyskom-badania te potwierdziły, że wychowanie dzieci oraz ich edukacja są prio-fort dla sytych. Trzeba pomóc, ale nie wiadomo jak (www.wyborcza.pl rytetowymi zadaniami dla rodziców, to jednak ich wysiłki nie przekłada-z 04.07.2012). W wywiadzie tym zwraca ona uwagę na potrzebę budo-ją się na spodziewane rezultaty. Dzieci z rodzin ubogich doświadczają wania zaufania do ludzi biednych, na odejście od zasady ferowania ocen różnych przejawów odrzucenia, głównie ze strony rówieśników, nie tylko o człowieku na podstawie jego wyglądu, na konieczność dzielenia się z powodu gorszego ubrania i gorszej jakości przyborów szkolnych, ale przestrzenią społeczną, niezależnie od grubości portfela.

również z powodu pochodzenia z rodziny wielodzietnej i ubogiej (tamże, s. 169–170). Ubóstwo dzieci wiąże się również z ich gorszym dostępem Dość mocno podkreślaną przez badaczy cechą polskiej biedy jest ubó-

do instytucji kulturalnych, do placówek edukacyjnych – szczególnie dzie-stwo dzieci, szczególnie w rodzinach wielodzietnych. Badania wskazują, że ci zamieszkujących obszary peryferyjne, powiaty o charakterze wiejskim, w 2001 roku stopa ubóstwa w Polsce wynosiła 16,2%, a stopa ubóstwa które są słabo połączone komunikacją autobusową czy kolejową. Zjawisko wśród dzieci sięgała 29,5%. Natomiast udział dzieci wśród ludności bied-redukcji połączeń dotyka głównie nierentownych linii, które nie mogą być nej wynosił 43,9% (Warzywoda-Kruszyńska, Grotowska-Leder 2002, s. 30).

dofinansowane przez niezbyt bogate samorządy. Problem podwójnego Bieda wśród dzieci to głównie doświadczanie ograniczeń w zakresie zaspo-ograniczenia szans edukacyjnych dzieci jest szczególnie widoczny na kajania potrzeb, a „ograniczenia dotyczą wszystkiego: żywności, odzieży, terenie województwa podkarpackiego. Można mówić o potrójnym wyklu-zdrowia, higieny, warunków mieszkaniowych, wydatków na przedszkole czeniu dzieci z tego terenu, albowiem obok wykluczenia edukacyjnego czy na naukę w szkole, na rozrywkę i kulturę, na wycieczki szkolne, waka-i komunikacyjnego dochodzi tutaj również wykluczenie cyfrowe.

79

Znacz

Z badań nad procesami marginalizacji ludności wiejskiej wynika, że prze-waniu sobie środków na jedzenie. Dzieci ulicy tworzą dość zróżnicowa-biega ona jednocześnie w kilku wymiarach. Marginalizacji podlegają dzieci, ną zbiorowość, wśród której znajdują się dzieci pracujące na ulicy, aby których rodziców nie stać na opłacanie dodatkowych lekcji (na przykład pomóc rodzinie lub utrzymywać młodsze rodzeństwo, jak również dzieci języków obcych, korepetycji), młodzież, która nie może liczyć na wsparcie tworzące grupy przestępcze, a także dzieci krzywdzone, bite, wykorzysty-enia i char

rodziców w opłaceniu czesnego czy wyjazdów rekreacyjnych, a także młowane seksualnie i pozostawione bez niczyjej opieki (Kołak 2002, s. 4–5).

dzi dorośli, którzy nie mogą liczyć na pomoc rodziny i znajomych w znale-Problematyka dzieci ulicy jest obecna w badaniach pedagogicznych, zieniu jakiejkolwiek pracy w biednym środowisku zamieszkania.

w których poszukuje się przyczyn tego zjawiska oraz możliwości rozwią-

zania skutków niedostosowania społecznego. Z pewnością zasługuje na Stan ubóstwa jest doświadczany dotkliwiej przez dzieci niż przez doro-bliższe rozpoznanie przez współczesnych badaczy ubóstwa.

aktery

słych, albowiem nie tylko odczuwają one ograniczenia w konsumpcji i formach wypoczynku, ale przede wszystkim doświadczają odrzucenia Kolejną cechą polskiego ubóstwa jest potwierdzony empirycznie fakt, że s

i stygmatyzacji ze strony rówieśników. Najczęściej są ofiarami różnych dźwiganie jego ciężaru spada głównie na barki kobiet. To one wykazują tyki ubós

form przemocy – głównie werbalnej (wyzwiska). Z biednymi dziećmi nikt większą aktywność i zaradność w zarządzaniu i gospodarowaniu budżenie chce się bawić ani pracować, ani przyjaźnić. To efekt ich gorszego tem, decydują o wydatkach i priorytetach w konsumpcji. Kobiety są aktyw-wyglądu, braku markowych ubrań, również braku modnych gadżetów

ne w dodatkowych i uzupełniających strategiach zdobywania brakujących (Raport, s. 36). Dzieci z rodzin ubogich w mniejszym stopniu uczestni-

środków poprzez: podejmowanie dodatkowych prac, pożyczanie pienię-

tw

a

czą w wycieczkach szkolnych i życiu kulturalnym organizowanym przez dzy, zwracanie się o pomoc i kupowanie na kredyt. Są również aktywne szkołę; niechętnie uczestniczą również w zajęciach dodatkowych (tamże, w podziale pracy, podziale czasu i podziale odpowiedzialności (Tarkowska s. 38). Z danych przedstawionych w raporcie „Równe szanse” wynika, że 2002, s. 267–272). Badacze zgodnie stwierdzają, że w rodzinach ubogich sytuacja dzieci ubogich ulega pogorszeniu podczas wakacji, gdyż nie mają to właśnie kobiety są prawdziwymi menedżerami ubóstwa, czyli pover-dostępu do stołówki szkolnej i nie mają zorganizowanego czasu wolnego.

ty managers. Jest wiele badań potwierdzających, że kobiety są częściej Bieda dzieci, jak trafnie pisze Barbara Adamczyk, jest zawsze oskarże-klientkami pomocy społecznej, częściej też poszukują pomocy w różnych niem świata dorosłych, „dzieci żyjących w ubóstwie nie można winić za instytucjach oraz organizacjach wspierających rodzinę. Są odpowiedzial-sytuację, w której się znalazły. One zawsze są ofiarami biedy, nigdy sprawne wobec konieczności zabezpieczenia elementarnych środków na wyży-cami” (Adamczyk 2011, s. 204). Dzieci ubogie są poddawane podwójne-wienie i odzież. Ale też należy zwrócić uwagę na istotny fakt, że kobiety mu naznaczeniu, ze strony rówieśników, a także ze strony nauczycieli.

przekazują swoim córkom „nawyki” korzystania z pomocy społecznej, Nieliczne badania potwierdzające te fakty wskazują, że przejawy zama-socjalizując je do roli biorcy pomocy. W opinii pracowników socjalnych skowanego naznaczania pojawiają się nie tylko przy okazji wycieczek z długoletnim stażem klientami stają się następne pokolenia: „matka szkolnych, ale również podczas innych form wspólnego spędzania czasu.

z córką przychodzą razem ubiegać się o wsparcie. Matka w ten sposób Bardziej jaskrawym przejawem stygmatyzacji jest niższy poziom wymagań uczy, jak powinna zachowywać się w kontaktach z instytucjami pomoco-stawianych biednym uczniom w zakresie rozwoju zainteresowań (Górniak wymi, jak wygląda procedura przyznawania świadczeń. Wskazuje w ten i Kalbarczyk 2013, s. 368–370).

sposób, że korzystanie z pomocy społecznej nie jest niczym wyjątkowym, jest codziennością, z którą należy się oswoić” (Pokrzywa 2014, s. 177).

W charakterystyce ubóstwa dzieci dość rzadko zwraca się uwagę na faktyczne i potencjalne formy zagrożenia, na jakie są narażone „dzieci ulicy”, W nurcie badań dotyczących feminizacji ubóstwa podkreślany jest wyraź-

czyli dzieci niekontrolowane przez rodziców, spędzające czas wolny poza nie i dobitnie fakt, że to kobiety, mając niższe zarobki, więcej barier do domem, poddawane silnym wpływom grupy rówieśniczej. Nieliczne bada-pokonania, opisywanych jako syndrom „szklanego sufitu” czy „lepkiej pod-nia nad tym zjawiskiem pozwoliły na ustalenie, że dzieci ulicy to dzieci łogi”, są bardziej „podatne” na ubóstwo. Również ze względu na histo-zaniedbane fizycznie i materialnie, zaniedbane emocjonalnie, medycz-ryczne zaszłości ciągle pokutujące we współczesnych praktykach admi-nie, socjalnie, środowiskowo, a także politycznie (Nóżka 2012, s. 67–69).

nistracyjnych i obyczajowych. W antropologicznych opisach życia ubogich Dzieci te bardziej i częściej doświadczają ubóstwa emocjonalnego niż rodzin wyraźnie uwypuklono obraz biednej, marnie zarabiającej kobiety, ubóstwa materialnego, cechuje je bowiem, pomimo bardzo młodego

zmuszonej do dźwigania ciężaru utrzymania dzieci, kobiety, która sku-wieku, dość duża zaradność życiowa, polegająca głównie na organizo-piając się na konieczności zapewnienia środków do życia, nie ma czasu 81

Znacz

ani siły, aby zająć się intencjonalną socjalizacją swoich dzieci. Pomimo w rodzinach niepełnych wskazały, że w nich właśnie występuje syndrom wielu wysiłków wkładanych w realizację funkcji kontrolnej nie mają odpo-sytuacyjny powodujący wzmożone procesy marginalizacji, albowiem niskie wiednich kompetencji ani umiejętności, aby wpoić dzieciom zasady życia dochody, bierność lub bezrobocie powodują trudności finansowe kończące i zbudować fundamenty ich tożsamości jednostkowej, a także zaszczepić się ubieganiem o pomoc społeczną (tamże, s. 58). Należy też zwrócić uwa-enia i char

przeciwko niezaradności życiowej i ustrzec przed nieprawidłową „zarad-gę na fakt, że kobiety z rodzin ubogich, kończąc dość wcześnie edukację, nością”. Poruszając ten wątek w genezie ubóstwa, należy wskazać na nie-starają się dość szybko podjąć aktywność zawodową i wyjść z domu, aby które akcenty w liberalnym dyskursie feministycznym. Wejście kobiet na poprawić sytuację materialną rodziny, co nie sprzyja sensownym i prze-rynek pracy, jak wskazują badacze, nie rozwiązało problemu nierówności, myślanym doborem małżeńskim. Często pospieszny wybór kończy się nie-albowiem przepisy prawne nie zrewolucjonizowały obowiązującego kon-udanym związkiem z mężczyzną uzależnionym od alkoholu. Badania nad aktery

traktu płci, czego dowodem jest niezbity fakt, że właśnie kobiety wykonują samotnymi matkami potwierdzają występowanie tego niefortunnego zbie-większość pracy w gospodarstwie domowym i zmagają się z obciążeniami gu okoliczności, a także zjawiska kopiowania zachowań własnych matek, s

podwójnego etatu. Nadal ich zarobki są o około jedną trzecią niższe niż szczególnie matek ubogich. Dziedziczenie biedy i powtarzanie nieszczęślityki ubós

zarobki mężczyzn (Trawińska 2010, s. 171). Sięgając głębiej w determi-wych scenariuszy życia jest zjawiskiem, które zostało ujawnione w łódzkich nanty gorszej ścieżki kariery życiowej kobiet, Marta Trawińska wskazuje enklawach biedy (Potoczna i Warzywoda-Kruszyńska 2009).

na badania potwierdzające uprzywilejowaną pozycję chłopców w okresie nauki szkolnej (tamże, s. 176–178).

Ubóstwo kobiet jako zjawisko społeczne jest przedmiotem wielu badań tw

a

prowadzonych niejako przy okazji charakterystyki ubóstwa w określonych Badania socjologiczne wskazują, że życie w ubóstwie najbardziej stresuje środowiskach, kulturach i typach bezrobocia (Dzięcielska-Machnikowska), i obciąża kobiety pełniące funkcję matki. Cierpią one z powodu niemożli-niezaradności życiowej, samotnego macierzyństwa (Trawińska, Rymsza, wości zapewnienia dzieciom lepszego życia, jak i z powodu niezaradności Racław, Trawkowska), wielkomiejskiej biedy (Warzywoda-Kruszyńska, swoich partnerów życiowych. Ubóstwo, jak wskazują badania w łódzkich Potoczna, Tarkowska), starości (Kępa, Szukalski), jak również przy okazji enklawach biedy, pociąga za sobą przygnębienie, zniechęcenie i zobo-badań nad wykluczeniem społecznym i sferami podziału (Firlit-Fesnak).

jętnienie, apatię i brak wiary w lepsze jutro (Potoczna 1998, s. 84). Ten rodzaj emocji towarzyszył również dawniej kobietom, które z powodów Ubóstwo kobiet ukazywane w różnych perspektywach badawczych

niezawinionych przez siebie zostały skazane na radzenie sobie w sytu-potwierdza ich zmagania podejmowane w ramach doraźnych strategii acji skrajnej biedy. Można tutaj przytoczyć przykłady z życia codzienne-mających raczej formę „łatania dziur” niż zdobywania środków na lep-go kobiet w rodzinach bezrobotnych w Marienthalu, które sporo czasu szą przyszłość dzieci. Heroiczne wysiłki są skierowane na zapewnienie poświęcały na reperowanie oraz przerabianie starej odzieży. To kobiety, jedzenia, skromnej odzieży oraz niezbędnych przyborów szkolnych, a inne pomimo braku zajęć zawodowych, miały wypełniony cały czas, podczas potrzeby dzieci są z konieczności przesuwane na dalszą, nieokreśloną gdy mężczyźni mieli dla siebie niezagospodarowany czas wolny (Jahoda, przyszłość.

Lazarsfeld i Zeisel 2007, s. 135–145).

Grażyna Firlit-Fesnak, dokonując charakterystyki sfer podziału kreujących Ubóstwo kobiet, głównie samotnych matek, w szczególności wielodziet-ubóstwo kobiet, zwraca uwagę na fakt, że bieda jest nie tylko twardym nych, sprzyja ich społecznej marginalizacji. Proces ten zachodzi wyraź-

miernikiem słabości dotychczasowych strategii rozwoju gospodarczego niej, jeśli ubóstwo jest dziedziczone lub sytuacja materialna wskazuje na i społecznego Unii Europejskiej, ale również ciągle nierozwiązanym pro-potencjalne zagrożenie ubóstwem. Rodziny samotnych matek posiadają blemem bogatej Europy. Bieda nie tylko istnieje, ale jej obszar ciągle ule-specyficzne cechy zwiększające ryzyko popadnięcia w ostre formy ubó-

ga poszerzeniu (Firlit-Fesnak 2015, s. 10–11), co jest faktem wpisanym stwa. Do tych cech należą: wielodzietność, niski poziom wykształcenia, w scenariusz liberalnej polityki ładu gospodarczego i społecznego, popie-miejsce zamieszkania (wieś, małe miasteczko), wiek samotnych matek.

ranej przez bogatą mniejszość.

Stopa ubóstwa w rodzinach samotnych matek wielodzietnych, o niskim poziomie wykształcenia, mieszkających w małych środowiskach, matek Ubóstwo kobiet, jak i prawdopodobieństwo wejścia w stan ubóstwa

będących w młodym i średnim wieku, była wyższa niż przeciętna dla ogółu wynika z wielu uwarunkowań, w tym również ze stereotypów hamu-gospodarstw (Racław-Markowska 2001, s. 57). Badania nad ubóstwem jących aspiracje i samodzielność w podejmowaniu decyzji życiowych.

83

Znacz

Kobiety wybierają kierunki studiów, które nie przynoszą specjalnych i kręgu znajomych. Wsparcie to nie ma charakteru długodystansowego korzyści materialnych – są to kierunki humanistyczne, społeczne, i po pewnym czasie zanika (Kotlarska-Michalska 1997). Długotrwale opiekuńcze, dające wprawdzie satysfakcję z powodu wyboru, ale nie-bezrobotni tracący wiarę w polepszenie swego życia jednocześnie

jako z góry skazują na zatrudnienie w nisko opłacanych branżach. Jak doświadczają dowodów niechęci, co powoduje, że często towarzyszy enia i char

twierdzi Grażyna Firlit-Fesnak, socjalizacja i stereotypy są nadal ważny-im poczucie osamotnienia i odrzucenia przez społeczeństwo. Brak

mi czynnikami segregacji zawodowej kobiet i budują bariery wchodzenia poczucia przydatności, wyłączenie z wielu form uczestnictwa w życiu do niektórych zawodów. Generalnie zawody, które mieszczą się w niespołecznym, niewchodzenie w system stosunków społecznych staje

produkcyjnych sektorach gospodarki, o wysokiej intensywności pracy, się przyczyną marginalizacji, faktycznej i uświadamianej. Obok poczu-są gorzej opłacane i na ogół są zawodami wykonywanymi przez kobie-cia osamotnienia osobom tym dość często towarzyszy poczucie wsty-aktery

ty (tamże, s. 172–176). Innym czynnikiem sprzyjającym ubóstwu jest du z powodu naznaczenia, etykietowania, napiętnowania społecznego, wykonywanie przez kobiety posiadające dzieci i zajmujące się opieką a także wstydu przed samym sobą z powodu niezaradności, braku zapo-s

nad nimi nisko płatnych zajęć poniżej kwalifikacji w niepełnym wymiarze biegliwości oraz z powodu nieumiejętności zabezpieczenia sobie osłony tyki ubós

godzin, co jest niekiedy koniecznością ze względu na brak innych ofert materialnej (Kotlarska-Michalska 2002, s. 69).

w miejscu zamieszkania. To zjawisko występuje częściej w regionach o wyższym niż przeciętny wskaźniku bezrobocia.

Ubóstwo polskie jest wielowymiarowe i dla niektórych kategorii stanowi początek procesu marginalizacji, dla innych zaś jest skutkiem wcześniej-tw

a

Kolejną cechą polskiego ubóstwa jest fakt, że jest ono w prostej linii szego wycofania się z ról zawodowych i społecznych (niezależnie od faktu, pochodną bezrobocia. Ten związek między ubóstwem a długotrwałym

czy owo wycofanie nastąpiło z wyboru czy z konieczności). Monograficzne bezrobociem to fakt społeczny. Obejmuje również młodych absolwentów, opracowania dotyczące polskiej biedy wyraźnie wskazują na złożoność którzy szczególnie długo poszukują pracy. Bezrobotni stanowią zbioro-przyczyn marginalizacji ubogich (Warzywoda-Kruszyńska, 2001a; 2001b; wość społeczną zróżnicowaną pod wieloma względami, począwszy od

Frieske 1999; Tarkowska 2002; 2005; 2006). Jak twierdzi Kazimierz cech społeczno-demograficznych i sytuacji życiowej sprzed okresu bez-Frieske, skomplikowana sytuacja lokalnego rynku pracy powoduje, że robocia, a także postawy do życia i stopnia zaradności życiowej, aż do młodzież jest wprowadzana w życie zawodowe na nieuczciwych zasadach, cech środowiska, w którym zamieszkują. Rodziny długotrwale bezrobot-często szuka zatrudnienia w szarej strefie gospodarki – co jest też prze-nych częściej niż inne kategorie rodzin korzystają z pomocy społecznej, słanką marginalizacji społecznej (Frieske 1999, s. 71). Generalnie ludzie niekorzystnym zjawiskiem towarzyszącym bezrobociu jest zaś utrwalanie ubodzy, niezależnie, czy żyją w środowisku wiejskim, małomiasteczko-u dorosłych, jak i u dzieci roszczeniowej postawy wobec instytucji pomocy wym czy wielkomiejskim, odczuwają ubożenie w codziennym ograniczeniu społecznej. Długotrwałe bezrobocie, obok negatywnych skutków odczu-zaspokajania podstawowych potrzeb, mają świadomość marginalizowawanych przez samych bezrobotnych i członków ich rodzin, tworzy kate-nia się wobec innych kategorii, które korzystają z szerszego dostępu do gorię osób o specyficznych cechach i postawach wobec życia. Wyłączenie dóbr konsumpcyjnych, ale mają też świadomość marginalizowania przez z ról zawodowych doświadczane przez bezrobotnych pociąga za sobą państwo, przez politykę społeczną, przez cały zinstytucjonalizowany świat stopniowe wycofywanie się z innych ról społecznych, któremu towarzy-społeczny.

szy poczucie klęski życiowej oraz winy za ubożenie, połączone często z koniecznością wyprzedaży posiadanych dóbr materialnych. Sprzyja też Z perspektywy już ponad ćwierćwiecza studiów nad polskimi ubogimi zachowaniom autodestrukcyjnym, takim jak alkoholizm i nikotynizm, oraz można stwierdzić, że przyczyny, przebieg i skutki ubóstwa są w miarę zachowaniom agresywnym albo apatii i depresji. Jednym z najbardziej rozpoznane, towarzyszą im pogłębione refleksje badaczy i propozycje sys-dotkliwych skutków ubóstwa dla psychiki tych osób jest utrata wiary we temowych działań pozwalających na wychodzenie z ubóstwa i niwelowania własne siły i poczucie bezsilności wobec losu. Z czasem, po wielu trudach skutków dziedziczenia biedy. Jednak działania, które podjęto w trakcie szukania zatrudnienia, może pojawić się niechęć do pracy i wykonywania realizacji programów w latach 2007–2013, pokazały, że tylko chwilowo jakichkolwiek czynności.

biedni stali się ważną kategorią, wręcz poszukiwaną przez realizatorów programów społecznych. To założenia programowe z góry definiowały, kto Style życia osób długotrwale bezrobotnych są zróżnicowane w zależno-może być ich beneficjentem, a strategiczne założenia dyktowały udział

ści od stopnia wsparcia psychicznego i materialnego ze strony rodziny zdefiniowanych biednych.

85

Znacz

W wielu opracowaniach dotyczących współczesnych wymiarów wyklu-

Możemy spodziewać się, że każdy nowy wymiar cywilizacyjnej partycy-czenia społecznego uwzględnia się wykaz grup szczególnie podatnych pacji związanej z konsumowaniem nowości technicznych i elektronicz-na to zjawisko, umieszczony w Narodowej Strategii Integracji Społecznej nych będzie rodził nowe kategorie wykluczonych. W ostatnich kilkunastu dla Polski. W tym dokumencie wyodrębniono czternaście kategori osób, latach coraz częściej badacze dostrzegają ten istotny związek i wskazują enia i char

które z powodów materialnych, somatycznych, psychicznych oraz wcześ-

na istnienie nowego wymiaru wykluczenia – wykluczenie informatyczne, niejszego łamania prawa, a także aktualnej niedyspozycji organizmu, są nazwane również cyfrowym. Jak twierdzi Jan van Dijk, jest wiele powodów

„podatne” na wykluczenie społeczne. Zalicza się do nich: 1) dzieci i mło-niechęci do korzystania z nowoczesnych technologii. Wymienia on (korzy-dzież ze środowisk zaniedbanych, 2) dzieci wychowujące się poza rodziną, stając z badań niemieckich i amerykańskich) pięć powodów odrzucenia 3) kobiety samotnie wychowujące dzieci, 4) kobiety pozostające poza ryn-technologii: 1) brak potrzeby lub możliwości jej użytkowania w szerokim aktery

kiem pracy, 5) ofiary patologii życia rodzinnego, 6) osoby o niskich kwa-zakresie, 2) brak czasu i chęci, 3) odrzucenie medium, 4) brak środków lifikacjach, 7) osoby bezrobotne, 8) żyjący w bardzo trudnych warunkach finansowych, 5) brak kompetencji (van Dijk 2013, s. 213). Wskazuje on s

mieszkaniowych, 9) niepełnosprawni i chronicznie chorzy, 10) osoby chorównież na lęk przed komputerem i technofobię, zaobserwowane głównie tyki ubós

rujące psychicznie, 11) starsze osoby samotne, 12) osoby opuszczające wśród seniorów oraz osób z niskim wykształceniem, również wśród kobiet, zakłady karne, 13) imigranci, 14) osoby należące do romskiej mniejszości i przypuszcza, że ów lęk może być częściowo wyjaśniony cechami osobo-etnicznej (Narodowa Strategia Integracji Społecznej dla Polski).

wościowymi (tamże, s. 215). Jan van Dijk dzieli się interesującymi wynikami badań przeprowadzonych wspólnie z Alexandrem van Deursenem, tw

a

Kategorie społeczne mogące doświadczać wykluczenia społecznego są na bazie których wyróżniono sześć rodzajów kompetencji cyfrowych niejako „z góry” ustalane w dokumentach pozwalających na wnioskowanie odnoszących się do umiejętności sieciowych. Warto je wymienić, skoro o granty z Funduszu Społecznego, albowiem warunkiem uzyskania środ-są one podstawą faktycznego poziomu kompetencji umożliwiających

ków na realizację jest celowe ich przeznaczenie dla grup „adresowanych”, uczestnictwo w komunikacji medialnej. Są to umiejętności: operacyjne, czyli grup poważnie zagrożonych wykluczeniem społecznym, do których formalne, informacyjne, komunikacyjne, strategiczne i twórcze (tamże, zalicza się: osoby bezrobotne (powracające na rynek, długoterminowo s. 220). Różnice w tych umiejętnościach pociągają za sobą różny dostęp bezrobotne, bezrobotne po pięćdziesiątym roku życia), osoby opuszcza-do sieci medialnych oraz społecznych i nierówności w czterech kolejnych jące więzienia, osoby niepełnosprawne, osoby wykluczone terytorialnie, typach dostępu: motywacyjnym, fizycznym i materialnym, kompetencyj-osoby dotknięte eksmisją, imigrantów zarobkowych, osoby uzależnione nym oraz użytkowym.

od alkoholu i narkotyków, bezdomnych, imigrantów utrzymujących się z pracy nielegalnej oraz osoby należące do romskiej mniejszości etnicz-W nowych wymiarach ubóstwa możemy dostrzec „nowych ubogich”, któ-

nej1. Warto dodać, że do kategorii zagrożonych wykluczeniem społecz-rzy nie byliby ubogimi, gdyby obowiązywały inne standardy życia, między nym badacze zaliczają również ludzi starych, upatrując wprawdzie wśród innymi standardy dostępu do informacji. Zjawisko wykluczenia społeczne-przyczyn ubóstwo jako ostatni z czynników, jednak przy okazji zwracając go jednej części społeczeństwa – faktycznie niekorzystającego z dostępu uwagę na współtowarzyszące przyczyny w postaci ubożenia więzi spo-do dobrodziejstwa informacji – pociąga za sobą drugie zjawisko samowy-

łecznych i więzi kulturalnych. W badaniach wykluczenia społecznego kluczania się tej części społeczeństwa, która zbyt intensywnie i zbyt czę-

5. A 1.

ludzi starych uwzględnia się siedem głównych wymiarów. Są to: 1) wię-

sto z tego dobrodziejstwa korzysta. W opinii wielu badaczy istnieje kilka Poradnik dotyczący

zi społeczne – traktowane jako kontakty z rodziną i kręgiem przyjaciół, ważnych powodów, aby sygnalizować niekorzystne skutki nadmiernego realizacji wsparcia

2) aktywność kulturalna polegająca na czynnym uczestnictwie w instytu-korzystania z wirtualnej rzeczywistości. Dotyczą one przede wszystkim dla osób wykluczo-cjonalnych formach rozrywki, 3) partycypacja społeczna, między innymi dzieci i młodego pokolenia. To nadmierne korzystanie pociąga za sobą nych społecznie oraz

udział w zarządzaniu sprawami lokalnej społeczności i udział w wyborach,

„wyobcowanie ze środowiska rzeczywistego, utratę umiejętności komu-zagrożonych wyklu-

4) dostęp do usług podstawowych, takich jak: sklepy, instytucje ochrony nikowania się w grupach, utratę empatii, obniżenie poziomu wrażliwości, czeniem społecznym

zdrowia, środki transportu, 5) lokalne sąsiedztwo, na przykład poczucie spadek zainteresowania nauką szkolną, trudności z koncentracją, utra-w ramach Programu

bezpieczeństwa, 6) wymiar finansowy – sytuacja dochodowa, korzystanie tę inicjatywy” (Bujak 2013, s. 272), a także wiele innych pejoratywnych Operacyjnego Kapitał

z konta bankowego, 7) ubóstwo materialne, posiadane dobra trwałego skutków, ale przede wszystkim, co należy podkreślić, swoistą niechęć do Ludzki.

użytku, standard mieszkania (Małodzińska i Perek-Białas 2006, s. 144).

wchodzenia w realne role społeczne, w odgrywaniu których potrzebna jest 87

Znacz

motywacja i fizyczna obecność, umiejętność słuchania oraz umiejętność 3.3. PROCES UBOŻENIA MARGINALIZOWANYCH

reakcji adekwatnej do oczekiwań partnera relacji. Można założyć, że wśród I DOTKLIWOŚĆ BYCIA ZMARGINALIZOWANYM

zbiorowości najintensywniej korzystającej z sieci wyłoni się zbiorowość wykluczona z realnego życia towarzyskiego i rodzinnego na skutek zerwa-enia i char

nia więzi oraz braku motywacji do ich pielęgnowania.

Na konsekwencje niechęci społecznej okazywanej przez bogatych wobec wszelkich kategorii ubogich zwraca uwagę Zygmunt Bauman w wielu

Charakteryzując polskich ubogich, należy zwrócić uwagę nie tylko na swoich książkach poświęconych nierównościom społecznym, a ilustrując przynależność do kategorii „definicyjnie wykluczonych”, ale również indywidualne i społeczne konsekwencje nierówności, nazywa je wprost na odmiany i różne oblicza ubóstwa, które występuje w ukrytych for-

„skutkami ubocznymi”. Dostrzega on zjawiska utrwalające niskie położe-aktery

mach, które nie podlega systematycznym analizom i które nie epatuje nie społeczne czy wręcz wykluczenie tych kategorii, które nie mogły zna-swoją wyrazistością w przestrzeni publicznej. Niewidoczni czy niewi-leźć swego miejsca w społecznie ważnej przestrzeni ani też oprzeć się s

dzialni ubodzy doświadczają nie tylko braku zainteresowania badaczy różnego rodzaju kataklizmom. Bauman, dobierając terminy o szczególnej tyki ubós

(nie mogą być respondentami w badaniach prowadzonych nowoczes-

dosadności, wskazuje na biednych i zmarginalizowanych jako kategorie nymi technikami, albowiem nie do nich adresowane są ankiety), ale rów-tworzące się na skutek różnych klęsk życiowych. Biedni są według nienież są nieatrakcyjni jako członkowie rodziny, kręgu sąsiedzkiego, kręgu go ofiarami ubocznymi i odczuwając narzuconą „niewidzialność”, trwale koleżeńskiego czy innych wspólnot społecznych. Z pewnością na uwagę naznaczeni stygmatem nieistotności i bezużyteczności (Bauman 2012, tw

a

badaczy zasługują biedni, którzy pomimo wielu podejmowanych prób s. 14–15). Ubodzy, mając status uboczności, są pozbawieni szans na wyjścia z roli ubogiego nie otrzymali w tych właśnie próbach stosowne-wyjście z narzuconej pozycji – pozycji zdefiniowanej i przez to ogranicza-go wsparcia, lecz odwrotnie – stali się ofiarami oszustów, naciągaczy, jącej jakiekolwiek starania o jej zmianę. Dostrzega on, podobnie jak wielu nieuczciwych pośredników pracy za granicą, nieuczciwych pracodaw-innych badaczy, istotny związek zachodzący między bezrobociem a przeców pracy na czarno, również ofiarami złodziejskich sztuczek. Często stępczością, twierdząc, że „ta statystyczna współzależność nie uzasadnia w tym losie zawiniła ich wiara w uczciwość, brak przezorności, niezna-wszakże przekwalifikowywania ubóstwa na problem związany z przestęp-jomość przepisów, niewiedza w zakresie dostępności instytucji pomo-czością” (tamże, s. 10). Bezrobotna młodzież jest właśnie ofiarą uboczną cowych za granicą, również zwykła naiwność życiowa, wstyd przed

globalizacji nastawionej na zysk, a określenia „skutki uboczne”, „ofiary rodziną, poczucie niższości, obawa przed konsekwencjami ze strony towarzyszące” czy również „straty uboczne” to terminy adekwatne do sta-sprawców porażki. Kategoria uczciwych biednych, ofiar perfidnych nu, w jakim znajdują się ofiary wykluczenia społecznego. Bauman dodaje, oszustów i krzywdzącego prawa, jest słabo rozpoznana przez badaczy, że ubodzy bardziej niż bogaci są narażeni na skutki różnych kataklizmów fragmentarycznie pokazane są także ich trajektorie przy okazji opisów i klęsk żywiołowych, gdyż nie mają możliwości odpowiedniego zabez-

życia bezdomnych. Do uczciwych biednych zaliczyć można pracujących pieczenia i asekuracji. Dlatego właśnie niebezpiecznie jest być biednym ubogich, których niskie kwalifikacje uniemożliwiają podjęcie bardziej (tamże, s. 12–13). Uważa on również, że biedni, którzy doświadczyli klęski, intratnej pracy. Godzą się oni zatem na warunki dyktowane przez praco-już wcześniej byli „wyrzutkami społeczeństwa” i „odpadami modernizacji”, dawców, pozostając często w szarej strefie i nie mając zabezpieczenia

„ofiarami porządku publicznego” i postępu gospodarczego. Dlatego potę-

na przyszłość.

pia duży rozdźwięk między ideałami demokratycznymi a praktyką społeczną, powodujący zjawisko doświadczania przez biednych ludzi dolegliwości Podsumowując, można stwierdzić, że obok wyróżnionych przez Elżbietę w postaci beznadziei i poczucia upokorzenia z powodu nieszczęścia i nie-Tarkowską głównych cech polskiego ubóstwa, czyli uwarunkowań tkwią-

doli. Bauman dowodzi, że biedni ludzie zagrożeni są nie tylko wyklucze-cych w bezrobociu, tendencji do dziedziczenia, feminizacji, juwenalizacji, niem, ale również pozbawieniem godności i upokorzeniem – są skazani koncentracji biedy na wsi, skutków w postaci marginalizacji, dodać nale-na porażkę życiową. Za te negatywne odczucia wini głównie państwo, gdyż ży również dość częste zjawisko współwystępowania ubóstwa mate-

„państwo jest dziś coraz mniej zdolne i mniej skłonne obiecywać swoim rialnego z ubóstwem emocjonalnym oraz pasywnością i niezaradnością obywatelom bezpieczeństwo egzystencjalne”, ale jednocześnie winą społeczną.

obarcza populistyczne ugrupowania i populistycznych polityków, gdyż to raczej oni podsycają, a nie uśmierzają lęki i zagrożenia (tamże, s. 25–26).

Globalizację nierówności porównuje Bauman do powtórki procesu, który 89

Znacz

Max Weber dostrzegł w pierwocinach nowoczesnego kapitalizmu i okreś-

Badanie procesów marginalizacji i wykluczenia społecznego jest czynno-lił jako rozdział gospodarstwa domowego i przedsiębiorstwa. Krytykując ścią nader trudną. Składa się na to wiele powodów. Przede wszystkim nie-

świat nierówności społecznych, wskazuje na kraje, w których jaskrawe są jednorodność i złożoność zjawiska, które przebiega etapami, jest trudne kontrasty społeczne, i mówi wprost o katastroficznych następstwach tych do ujęcia w formie wskaźników, po prostu trudne do mierzenia. Pomijamy enia i char

nierówności, podając przykłady USA i Wielkiej Brytanii, w których nastąpił

tutaj trudność w postaci samego zdefiniowania, o czym świadczy wielość wzrost liczby chorób psychicznych, liczby więźniów oraz współczynnika określeń niesatysfakcjonujących samych autorów definicji tego proce-umieralności. Ponadto na podstawie konkretnych wskaźników potwier-su. Dodatkową trudnością, na jaką napotykają badacze, jest wybór teorii dza, że skala nierówności mnoży swoiste „utrapienia społeczne” w postaci socjologicznej, paradygmatu czy koncepcji mogącej w pełny, a jednocze-zabójstw, problemów emocjonalnych i psychicznych. Tym samym jasno śnie nowatorski sposób prowadzić do satysfakcji badawczej. Mnogość aktery

dowodzi, że im wyższy poziom nierówności, tym wyższy wskaźnik proble-definicji, co znajduje wyraz w kilkuset opracowaniach pedagogicznomów społecznych (tamże, s. 47).

-socjologicznych, jest dużym utrudnieniem dla kilkudziesięciu badaczy s

starających się poznać specyfikę, przebieg i rozmiar zjawiska marginali-tyki ubós

W ujęciu Baumana ludzie ubodzy nie tworzą wspólnoty, lecz podklasę zacji, często prowadzącej do wykluczenia.

naznaczoną piętnem wykluczenia ze wszystkich miejsc i sytuacji, „w któ-

rych tworzone są, negocjowane, przetwarzane i uchylane wszelkie inne Wykluczenie społeczne jako przedmiot zainteresowań badawczych peda-ludzkie tożsamości oraz tytuły do uznania” (tamże, s. 171). Status człon-gogiki społecznej pojawiło się już bardzo dawno. Źródeł narodzin szukać tw

a

ka podklasy odbiera człowiekowi możliwość posiadania „oznak i wyróż-

możemy w programach ideowych oraz w praktycznej działalności Heleny ników” gwarantujących byt społeczny – odgrywanie ról społecznych Radlińskiej. W jej programie działań oświatowych bardzo widoczna i czy-i odbieranie z tego tytułu szacunku innych. Życie w podklasie odbiera też telna była idea kształcenia w języku ojczystym – równoległa do idei niemożliwość tworzenia wspólnoty i skazuje na żywot, w którym człowiek podległościowej – jako forma zapobiegania wykluczeniu społecznemu.

nie może dostąpić człowieczeństwa, jego warunkiem jest bowiem wła-Postulaty sformułowane przez Helenę Radlińską dotyczące programów śnie życie we wspólnocie. W tym ujęciu drapieżny kapitalizm jest główną oświatowych miały zostać zrealizowane poprzez wiele działań instytucjo-przyczyną ubóstwa, jeśli nie buduje jednocześnie ochrony socjalnej dla nalnych, między innymi poprzez zakładanie oraz popieranie kursów dla tych, którzy nie mogą sprostać narzuconemu tempu życia. To kapitalizm analfabetów, ochronek, szkół ludowych, seminariów nauczycielskich, szkół

skazuje ludzi na niepewność i spycha na margines, czyniąc ich ofiarami średnich ogólnokształcących i specjalnych kursów niższych i wyższych, nowoczesności, a niestabilne warunki zatrudnienia, podporządkowane propagowanie wiedzy poprzez odczyty i wydawanie czasopism pedago-wymogom konkurencji rynkowej, były i są nadal źródłem lęku o przyszłość, gicznych oraz ludowych, a także poprzez zakładanie czytelni ludowych a także źródłem niewiary we własne siły (Bauman 2004, s. 141).

oraz udzielanie pomocy kształcącej się młodzieży. Jak twierdzi Mariusz Cichosz, polska pedagogika społeczna w sposób wyraźny wiązała się Specyfika polskiej marginalizacji polega na tym, że główną jej przyczy-z problematyką oświatową jako główną i wiodącą (Cichosz 2005, s. 141).

ną jest ubóstwo generujące wycofywanie się z ważnych i uznawanych Jego zdaniem wszystko to, co określała Radlińska jako pracę społeczną, ról społecznych i coraz silniejsze wchodzenie w role niechciane i nie-zawierało w sobie wyżej opisane działania – działania służące zapobie-akceptowane społecznie. Ubóstwo jako czynnik sprzyjający wykluczeniu ganiu wykluczeniu społecznemu, co zresztą wpisało się wyraźnie w ideę jest podejmowany w niektórych studiach empirycznych bazujących na niesienia pomocy oraz ratownictwa. Zdaniem wielu pedagogów poglądy Goffmanowskiej koncepcji przestrzeni publicznej. Jak twierdzi Katarzyna Radlińskiej zasługują na ponowne, pogłębione odczytanie i reinterpretację.

Górniak, w dyskursie dotyczącym przestrzennego zachowania osób bied-Niezależnie od tego słusznego postulatu, myśl Heleny Radlińskiej uznać nych można wyróżnić dwa typy reguł w formule konwencji sytuacyjnych: możemy za początki narodzin zainteresowań problematyką wykluczenia wykluczania (odmowy dostępu) i dostosowywania (warunkowego dostę-

społecznego w pedagogice społecznej (tamże).

pu). Reguły te mają zapobiegać pojawianiu się elementów niepożądanych i dezorganizujących. Autorka ta wyraża pogląd, że osoba biedna „nie umie W literaturze współczesnej tworzonej przez liczne grono pedagogów spo-wejść w zgromadzenie, sytuacje publiczne w oczekiwany zarówno od niej, łecznych problematyka wykluczenia społecznego zajmuje ważne miejsce.

jak i od każdej innej osoby sposób” (Górniak 2014, s. 33).

Świadczą o tym artykuły i monografie prezentujące próby zdefiniowania istoty zjawiska marginalizacji społecznej oraz wykluczenia społecznego, 91

Znacz

a także pokazujące przykłady działań mających niwelować skutki tych pro-podatnymi na procesy społecznej marginalizacji są jednostki, które nie cesów. W opinii Mariusza Cichosza „dzisiaj, kiedy w pedagogice społecznej mogą się obronić przed skutkami wymienionych procesów (tamże, s. 55).

dominuje dość wąskie socjalno-pomocowe podejście do jej zadań i celów, a co za tym idzie jej przedmiot zainteresowań jest zawężany i dość specy-Dominującym aspektem w rozważaniach pedagogicznych nad formami

enia i char

ficznie pojmowany, należałoby się zastanowić nad szerszym kontekstem i przejawami wykluczenia są skutki jednostkowe i społeczne, odczuwane rozumienia tej dyscypliny. Jej przeszłość jest w tym względzie bardzo indywidualnie i zbiorowo, w odniesieniu do konkretnej grupy czy zbiorowo-pouczająca” (tamże, s. 143).

ści społecznej, z tytułu konkretnej dysfunkcji lub swoistego środowisko-wego naznaczenia. Stąd też przedmiotem analizy położenia społecznego Możemy powiedzieć, że problematyka marginalizacji i wykluczenia sposą: bezdomni, niepełnosprawni, przestępcy, ofiary przemocy domowej, aktery

łecznego była w zasadzie obecna w myśli pedagogicznej zawsze, acz-bezrobotni, alkoholicy, samotne matki, mieszkańcy osiedli popegeerow-kolwiek nie zawsze jest ona wyrażana explicite. W podręcznikach z tej skich, żebracy, niepełnosprawni, ludzie starzy. Zdecydowanie mniejszą s

dyscypliny częściej milcząco zakłada się, że praca pedagogiczna winna wagę w rozważaniach pedagogów zajmuje refleksja teoretyczna dotyczą-

tyki ubós

być ukierunkowana na profilaktykę i służyć jako środek zapobiegający eks-ca metodologii badań diagnostycznych nad przejawami i skutkami mar-kluzji społecznej i wykluczeniu społecznemu. Dobitnym przykładem takie-ginalizacji i wykluczenia. Co nie znaczy, że w ogóle te istotne elementy go podejścia są prace Ryszarda Wroczyńskiego, Ireny Lepalczyk, Andrzeja warsztatu badawczego nie są obecne w pedagogice społecznej. Próby Radziewicz-Winnickiego, Stanisława Kawuli, Andrzeja Olubińskiego, Zbig-refleksji metodologicznej znajdujemy w pracach Jerzego Szmagalskiego, tw

a

niewa Kwiecińskiego, Lecha Witkowskiego oraz wielu innych badaczy, Zbigniewa Kwiecińskiego, Andrzeja Olubińskiego, Lecha Witkowskiego łączących refleksję pedagogiczną z praktycznym wymiarem pracy socjali innych. Podejmuje się także wysiłki, aby rozproszone wyniki badań nad nej. Jak twierdzi Andrzej Olubiński, „fundamentalnym zagadnieniem wią-

kategoriami marginalizującymi się i podlegającymi marginalizacji poddać żącym się z problemem wykluczania poprzez edukację jest kwestia nie-prezentacji, typologii oraz uogólnieniu. Takie próby są widoczne w kilku powodzeń szkolnych na różnym poziomie oraz szczeblach kształcenia, ważnych monografiach syntetyzujących refleksje teoretyczne oraz efek-a szczególnie na poziomie kształcenia podstawowego oraz średniego.

ty studiów empirycznych nad ubóstwem i marginalizacją (Marzec-Holka Tego rodzaju zjawisko dotyka wszystkie kategorie społeczne, zwłaszcza 2005; 2008; Białobrzeska i Kawula 2006a; 2006b).

zaś dzieci i młodzież ze środowisk defaworyzowanych” (Olubiński 2005, s. 107). Słusznie zauważa on, że jednym z ważnych kryteriów możliwo-W pedagogicznych próbach określenia przyczyn procesu marginalizacji ści uczestnictwa–nieuczestnictwa, izolacji bądź integracji, równych bądź

dominuje w miarę zgodny punkt widzenia – większość pedagogów upanierównych szans jest wykształcenie. Wskazuje zarazem, że ten punkt truje jego źródło w ubóstwie, biedzie i niedostatku, a także w bezrobociu widzenia jest obecny w wielu współczesnych pracach pedagogicznych.

– jako głównym czynniku w etiologii zjawiska. Wyjaśniając rolę sprawczą czynników prowadzących do ubóstwa, wskazuje się na czynniki, które W wielu analizach i interpretacjach przebiegu procesu marginalizacji odegrały podstawową rolę po 1989 roku i które zostały potwierdzone dokonywanych przez pedagogów występuje wyraźna tendencja do bazo-w badaniach socjologicznych, czyli na: zmianę ustroju, trudności w znawania na wynikach badań socjologicznych, a także do przyjmowania lezieniu pracy, nieprzydatne kwalifikacje, brak wsparcia i pomocy ze stro-socjologicznego punktu widzenia w etiologii tego zjawiska. Nie znaczy to ny państwa, niskie emerytury i renty, choroby, niepełnosprawność, nieza-jednak, że pedagogiczny punkt widzenia został zdominowany przez wcześ-

radność życiową oraz niechęć do podejmowania pracy (Podgórska 2004, niej dokonane oceny socjologiczne. Według Stanisława Kawuli (2005, s. 3–6). Specyficzny nurt zainteresowań problematyką marginaliza-s. 54) marginalizację społeczną należy rozumieć jako proces powstawa-cji przez pedagogów należy upatrywać w badaniach zaangażowanych

nia marginalnych grup społecznych, a także wchodzenie poszczególnych w praktyczne zastosowanie różnych modeli pomocy oraz terapii dla jednostek lub grup na istniejący już margines społeczny, co wiąże się na rzeczywiście wykluczonych kategorii społecznych. Przykładem są bada-ogół z ich dyskryminacją. Jego zdaniem skutkiem skrajnej marginalizacji nia, których wyniki stały się podstawą budowy programów edukacyjnych, jest wykluczenie społeczne i jest to kategoria położenia społeczno-ekono-konkretnych propozycji terapeutycznych oraz wspierających dla określo-micznego. Szczególną rolę w powstawaniu i wzroście marginalnych grup nych środowisk i kategorii społecznych przebywających w instytucjach społecznych odgrywa liberalizm gospodarczy, postęp gospodarczy, postęp zamkniętych (Fidelus 2011).

cywilizacyjny i wzrost stratyfikacji społecznej. Powoduje to, że najbardziej 93

Znacz

Socjologiczne badania nad marginalizacją i wykluczeniem mają równie bezrobotnymi, wychowankami domów dziecka, klientami pomocy spodługą tradycję, choć niekoniecznie wiązały się z utylitarną intencją (tak łecznej, narkomanami, zatrudnionymi nieformalnie, chorymi psychicznie, wyraźną w studiach pedagogicznych) przyświecającą celom badawczym, chorymi somatycznie, przestępcami, uczestnikami podkultur, emerytami szczególnie jeśli uwzględni się studia nad nierównościami społecznymi.

i rencistami, osobami o odmiennej orientacji seksualnej oraz nad innymi enia i char

W badaniach tych znajdujemy wiele podobieństw w podejściu do opisu specyficznymi grupami społecznymi.

zjawisk i wyjaśnianiu procesów prowadzących do wykluczenia społecznego. Opisowy, a zarazem statyczny obraz tego procesu prezentują badacze W socjologicznej charakterystyce przemian społecznych po 1989 roku upatrujący główne źródło wykluczenia w ubóstwie, biedzie i niedostatku.

dominuje opis kategorii marginalizowanych i marginalizujących się pod Ich uwaga koncentruje się na tym, by pokazać istnienie silnie wykluczają-

jakimś względem (Kraczla 1993; Kowalak 1998; Tarkowska 2002a), naj-aktery

cych tendencji tkwiących w środowisku wsi popegeerowskich. W opisach częściej z powodu braku istotniej cechy wyznaczającej miejsce w społe-socjologicznych najczęściej uwzględniano: 1) cechy społeczno-zawodowe czeństwie. Większość kategorii społecznych zaliczanych przez badaczy s

i demograficzne osób wykluczonych, 2) charakter wsi popegeerowskiej, do „przegranych” polskiej transformacji ustrojowej stanowią kategorie tyki ubós

3) stopień uczestnictwa, a właściwie braku uczestnictwa w kulturze, przegrane pod wieloma względami jednocześnie. Tak również uważa-4) słabą więź społeczną wykluczonych. Do interesujących analiz empirycz-ją Polacy w sondażach społecznych, albowiem do przegranych życiowo nych prowadziły także badania Arkadiusza Karwackiego, który diagnozował

zaliczają: bezrobotnych, alkoholików, ludzi niewykształconych, o niskich bariery utrudniające proces inkluzji i podtrzymujące proces ekskluzji spo-kwalifikacjach, niezaradnych życiowo i bezradnych w załatwianiu swoich tw

a

łecznej w społeczności lokalnej (Karwacki 2005, s. 102–103).

spraw, leniwych i niechętnych do podejmowania pracy, schorowanych i niepełnosprawnych, pozbawionych wsparcia i opieki ze strony państwa, Inną cechą charakteryzującą socjologiczne studia nad wykluczeniem mających niskie emerytury i renty, cierpiących na brak szczęścia, pozba-społecznym jest poszukiwanie jego wskaźników w partycypacji w rolach wionych wsparcia i opieki ze strony rodziny, a także niemających rodziny społecznych oraz w rolach ekonomicznych (konsumenckich), z którego (CBOS 2007, s. 11).

wynika tendencja do poszukiwania potwierdzenia implicite lub explicite założonej hipotezy, że wskaźniki ekonomiczne najdobitniej pozwalają W socjologii ubóstwa podejmowane są próby nie tylko podsumowa-inferować o stopniu marginalizacji. W opinii Jolanty Grotowskiej-Leder nia efektów badań empirycznych, ale również podsumowania dyskusji aktywność badawcza nakierowana jest na charakterystykę grup i kate-na temat użyteczności niektórych koncepcji służących poszukiwaniu gorii społecznych szczególnie zagrożonych wykluczeniem społecznym, odpowiedzi na pytanie o etiologię wykluczenia społecznego. Takiej pró-

rzadziej skupia się na poszukiwaniu mechanizmu wykluczenia społecz-by podjęła się między innymi Jolanta Grotowska-Leder (2005, s. 25–38), nego, co powoduje, że studia nad nim prowadzone są w paradygmacie wskazując, że wykluczenie społeczne jest zjawiskiem uniwersalnym, czyli ilościowym oraz jakościowym i dotyczą zwykle skali zjawiska, identyfikacji powszechnie występującym i wbudowanym w funkcjonowanie systemów

grup wykluczonych, natomiast rzadziej związków między jego elementami społecznych, pełna analiza życia społecznego wymaga zaś uwzględ-składowymi (Grotowska-Leder 2005, s. 40).

nienia tego aspektu i ujawnienia tych kategorii i grup usytuowanych „w”

i „poza” z punktu widzenia obowiązujących standardów życia społeczne-Socjologiczne badania empiryczne zdecydowanie częściej aniżeli bada-go. Natomiast przyjęcie założenia, że wykluczenie społeczne jest zjawi-nia pedagogiczne mają intencję diagnostyczną i próbują szukać potwier-skiem wielowymiarowym i kumulatywnym, winno prowadzić do ustalenia, dzenia słuszności założeń wyrażonych w teoriach socjologicznych. Stąd w których obszarach i w jakim zakresie życia jednostkowego i grupowego dość częste nawiązywanie do teori Roberta Mertona, Petera Townsenda, występują (oraz współwystępują) deficyty. Wymieniona badaczka twierdzi, Georga Simmla, Michela Foucaulta, Anthony’ego Giddensa, Zygmunta że istnieje potrzeba ujawnienia zależności między dotkniętymi deficytami Baumana czy innych socjologów uprawiających refleksję teoretyczną nad obszarami życia, gdyż wykluczenie społeczne jest wielostronnie warun-uwarunkowaniami wykluczenia społecznego. Niewątpliwie do osiągnięć kowane i wynika z oddziaływania różnych, wzajemnie powiązanych zja-badawczych na polu rozpoznawania genezy marginalizacji prowadzą-

wisk. Istotna cecha wykluczenia to ta jego postać, która jest „dynamicz-cej do wykluczenia zaliczyć należy studia nad charakterystyką kategorii nym procesem i obejmuje różne etapy, fazy”, a zatem aby je rozpoznać, zagrożonych wykluczeniem społecznym, w tym badania nad mieszkańca-przydatne mogą okazać się perspektywa dynamiczna oraz zastosowanie mi enklaw biedy, niepełnosprawnymi, bezdomnymi, samotnymi matkami, badań panelowych i biograficznych (tamże, s. 39).

95

Znacz

Wielość znaczeń i kontekstów marginalizacji widoczna w prowadzonych nej i mające świadomość życia na gorszej pozycji mogą mieć nadzieję aktualnie badaniach nad różnymi wymiarami tego zjawiska w Polsce, na zmianę swego statusu społecznego, jeśli społeczeństwo nie stwarza a także wielość koncepcji służących interpretacji tego procesu świadczy barier zamykających im powrót i jeśli jednostki te są do zmiany odpo-o ciągłym poszukiwaniu odpowiedzi na pytanie, jak skutecznie przeciw-wiednio zmotywowane. Jeśli jednak system społeczny dość szczelnie enia i char

działać jego przyczynom i skutkom. Generalnie we współczesnych stu-odgradza się od tych kategorii, szanse na zajęcie miejsca w strukturze diach nad kategoriami zagrożonymi marginalizacją dominuje tenden-społecznej maleją, a nawet okazują się niemożliwe. Można założyć, że cja do afirmacji treści programów reintegracji społecznej, dość często jeśli przyczyną zepchnięcia na margines społeczny był skomplikowany rozumianej jako reintegracja zawodowa i uważanej za panaceum na

splot nieprzewidzianych wcześniej wypadków losowych, czyli tak zwa-skutki ubóstwa. Taka tendencja jest potwierdzeniem tego, że twórcy ny pech życiowy, to prawdopodobieństwo powrotu do normalnego życia aktery

i realizatorzy programów dość wąsko i „przepisowo” pojmują wyklucze-jest większe aniżeli w przypadku powolnego staczania się na margines nie i marginalizację i zamykają się w obrębie problemów „bezpiecznie i powolnej utraty oparcia w środowisku społecznym. Nie ulega wątpliwości, s

zdiagnozowanych”.

że dziedziczona bieda materialna i przekazywane z pokolenia na pokole-tyki ubós

nie wzory życia rodzinnego są w przypadku wielu współczesnych ubogich W podejściu socjologicznym marginalizacja ujmowana jest jako skutek główną przyczyną braku wyboru innej drogi życiowej – o czym świadczą wielu przyczyn, do których zalicza się również (a po 1989 roku przede wypowiedzi ubogich zamieszkujących biedne tereny wsi popegeerowskiej, wszystkim) zmiany porządku aksjonormatywnego oraz zmiany reguł

z których wynika, że dawno stracili nadzieję na powrót do normalnego tw

a

wyznaczających miejsce człowieka w przestrzeni społecznej. Niektórzy życia, nie mając szans na spłacenie długów i na uczciwą pracę, a także badacze wskazują na stare przyczyny – czyli klasyczne powody popadania na odbudowanie swego człowieczeństwa. Powrót do godnego życia, który w niedostatek, inni zaś podejmują się analiz nowych przyczyn marginali-jest jednym z celów programów reintegracji społecznej, stanowi dla tej zacji, niekoniecznie związanych z ubóstwem. Do starych przyczyn zalicza kategorii ubogich jedynie iluzoryczny gest. Tak jak iluzoryczna jest wolność się: brak przystosowania do reguł społecznego współżycia, łamanie pra-działania każdej jednostki – w rzeczywistości istnieją zawsze pewne ogra-wa, nonkonformizm polityczny, uchylanie się od pracy, przestępczy tryb niczenia w podejmowaniu decyzji o wyjściu z ubóstwa. Dla kobiet w śred-

życia, włóczęgostwo, świadome łamanie norm moralnych, manifestowa-nim wieku będą to obowiązki sprawowania opieki nad starszymi rodzica-nie skłonności do alkoholu, ostentacyjną wulgarność w zachowaniu. Do mi lub nad dziećmi wobec braku instytucji takich jak przedszkole. Zatem nowych przyczyn marginalizacji zaliczane są: ubóstwo, brak odpowiednich przeorganizowanie środowiska lokalnego dającego szanse na aktywność warunków mieszkaniowych, zamieszkiwanie w enklawach biedy, nieza-zawodową i społeczną jawi się jako podstawowy warunek wyzwolenia jed-radność życiowa, brak umiejętności elastycznego reagowania na zmiany, nostek z zamkniętego kręgu biedy.

nonkonformizm moralny, wiek uniemożliwiający adaptację do gwałtownych zmian, wygląd zewnętrzny, traumatyzujące doświadczenia życiowe.

Liberalna filozofia wolności bez ograniczeń nie konweniuje z konieczno-

ścią życia bez wyboru. Danuta Walczak-Duraj, wypowiadając się o odpo-Proces marginalizacji niektórych kategorii społecznych, na przykład wiedzialności etycznej polityków, stwierdza, że ludzie biedni i zmarginali-bezdomnych, żebraków i byłych więźniów, ma podobne uwarunkowa-

zowani nie są w stanie „zagospodarować” wolności pozytywnej, związanej nia i przebiega równocześnie na kilku poziomach, utrwalając i potęgu-z zaradnością i przedsiębiorczością, gdyż brak im nie tylko podstawowych jąc stan wyizolowania społecznego (Kotlarska-Michalska 2005c). Ale umiejętności manifestowania swej zaradności, ale również środków finan-co warto podkreślić, każda z marginalizowanych jednostek, grup czy sowych i dostępu do infrastruktury (Walczak-Duraj 2001, s. 122).

kategorii społecznych odczuwa także skutki odrzucenia społecznego w nieco inny sposób, który zależy od stopnia uświadomienia sobie trzech Stosunkowo niewiele miejsca w charakterystyce ubóstwa poświę-

istotnych spraw: 1) kto jest sprawcą ich gorszego położenia społeczne-ca się ubogim, którzy są podwójnie naznaczeni – niepełnosprawnym.

go, czy kategoria społeczna lub grupa, czy sama jednostka przyczyniła Niepełnosprawni, podobnie jak inne kategorie społeczne, są zbiorowością się do sytuacji, w której się znajduje, 2) czy istnieje szansa powrotu do bardzo zróżnicowaną zarówno pod względem cech psychofizycznych, jak dawnego miejsca w przestrzeni społecznej, 3) czy jednostka jest dosta-i pod względem aktywności społecznej, położenia ekonomicznego i pozy-tecznie silna, aby zmienić swoje zachowanie i zerwać etykietę człowieka cji społecznej. Znaczna część tej licznej zbiorowości ulega procesom z marginesu (tamże). Jednostki zaliczone do kategorii marginalizowa-marginalizacji lub marginalizuje się na skutek przyjętych postaw wobec 97

Znacz

życia. W jej skład wchodzą niepełnosprawni upośledzeni statusowo, bierni w tej grupie świadczy też, że niepełnosprawność ogranicza im poszuki-

życiowo oraz wyizolowani. Wyodrębnienie tych kategorii, a raczej podka-wanie innych zajęć i obowiązków (tamże, s. 197). Badania nad niepełno-tegorii, wśród niepełnosprawnych jest uzasadnione tym, że różnią się one sprawnością uwypukliły nie tylko istniejące rozwarstwienie w tej katego-od pozostałej części dość licznej zbiorowości określanej mianem niepeł-

rii społecznej, ale również to, że proces marginalizacji rzadko przybierał

enia i char

nosprawnych. Różnice te wyznaczają czynniki partycypacji społecznej na ekstremalne formy, gdyż istniejące systemy zabezpieczeń społecznych poziomie indywidualnym, rodzinnym, instytucjonalno-organizacyjnym, gwarantowały wsparcie zapobiegające nędzy, ale nie tworzyły wystarcza-o czym świadczą wyniki pierwszych badań ogólnopolskich nad syndro-jących warunków do budowania właściwych relacji ze społeczeństwem.

mem niepełnosprawności w Polsce (Ostrowska i Sikorska 1996). Badania Kolejne badania, z 1999 roku, potwierdziły częste przypadki kumulowania te wyraźnie pokazały typowe wzory kumulowania się poszczególnych się różnych wymiarów upośledzenia zdrowia oraz marginalizacji material-aktery

barier życiowych osób niepełnosprawnych. Dowiodły również, że społeczna nej wśród niepełnosprawnych (Ostrowska, Sikorska i Gąciarz 2001, s. 38).

marginalizacja może być efektem różnych czynników, co pociąga za sobą s

różne mechanizmy wypadania na margines społeczny.

Liczne badania, zarówno polskie, jak i zagraniczne, dowiodły, że mimo tyki ubós

coraz szerszej wiedzy na temat przyczyn i skutków niepełnosprawności Wśród niepełnosprawnych kategorię „upośledzonych statusowo” tworzą postawy społeczne wobec osób doświadczających różnych typów nie-starsze kobiety na wsi, również niepełnosprawni ze statusem inwalidy, pełnej sprawności są nadal niezbyt przychylne, szczególnie wobec osób niemający dostępu do rehabilitacji medycznej, osoby biedne i pozbawione chorych psychicznie. Z jednej strony można mówić o postawach wskazu-tw

a

pomocy ze strony rodziny oraz instytucji. Odczuwają one zagrożenie biedą jących na działania wykluczające ze społeczeństwa, reprezentowane przez i częściej reprezentują postawę pesymistyczną wobec życia. W tej kate-samych niepełnosprawnych, z drugiej zaś – o postawach społecznych kie-gori pozostaje 20% ogółu niepełnosprawnych i doświadczają oni najgłęb-rujących i spychających niepełnosprawnych na margines społeczny. Ten szej marginalizacji, gdyż na ograniczenia sprawności fizycznej nakładają drugi rodzaj postaw wpływa na nasilanie się tendencji izolacjonistycznych się ograniczenia w zakresie pomocy i upośledzenie w zakresie statusu wśród niepełnosprawnych intelektualnie.

społecznego. Tkwią w błędnym kole marginalizacji (Ostrowska i Sikorska 1996, s. 196). Drugą kategorię marginalizowaną i marginalizującą się od Podsumowując, ubóstwo może prowadzić do marginalizacji społecznej, społeczeństwa tworzą „wyizolowani”, którzy stanowią około 28% ogółu jeśli życie w ubogich warunkach utrwalane jest przez postawę nieza-niepełnosprawnych. Do tej kategorii należą ludzie z największymi ograni-radności życiowej, nieumiejętność i niemożność zaprojektowania sobie czeniami sprawności fizycznej. Ich dochody są zbliżone do średniej całej lepszej wizji życia, przy jednoczesnym braku wsparcia instytucjonalnego populacji. Na skali ogólnej marginalizacji zajmują przeciętną pozycję. Są w lokalnym środowisku, braku perspektyw godnego zarobkowania w miej-to osoby „przywiązane do mieszkania”, ze względu na bariery architekto-scu zamieszkania i braku zainteresowania ze strony kręgu sąsiedzkiego niczne i z powodu trudności w samodzielnym poruszaniu się poza domem.

i innych kręgów społecznych. Ubóstwo może też być skutkiem wcześniej-W tej kategorii przeważają kobiety niepełnosprawne, i to właśnie upośle-szych przejawów marginalizacji ze względu na ograniczenia w rolach dzenie zdrowotne powoduje, że mają one poczucie izolacji społecznej zawodowych i społecznych wywołanych postawą jednostki, jej aspołecz-i postawę pesymistyczną wobec życia. Jednak nie jest to grupa najsilniej nym zachowaniem, łamaniem prawa i brakiem motywacji do resocjalizacji.

zdeprymowana pod względem materialnym (tamże, s. 198). Trzecią kate-Potwierdza to przypuszczenie, że kierunek strat, jakie doświadcza jed-gorię, która silniej niż poprzednio wymienione ulega procesowi margina-nostka nieakceptująca porządku aksjonormatywnego, nie musi przebiegać lizowania się od społeczeństwa, jest kategoria „pasywnych życiowo”, któ-

według takiego samego schematu, według jakiego przebiega marginali-rzy stanowią około 20% ogółu niepełnosprawnych. Ta kategoria przejawia zacja na skutek braku podstawowych środków do życia.

niechęć do wykonywania nawet podstawowych obowiązków domowych,

brakuje jej celów życiowych i zamierzeń na najbliższą przyszłość. Częściej obejmuje ona niepełnosprawnych mężczyzn niż kobiety, albowiem to męż-

3.4. UBÓSTWO JAKO ŹRÓDŁO CIERPIEŃ, POCZUCIA OSAMOTNIENIA

czyźni częściej skazują się na bezczynność, gdy brakuje im pracy zawodo-I NIEPEWNOŚCI

wej. Ta grupa jest szczególnie narażona na samowycofywanie się z życia społecznego, głównie poprzez uprawiany przez nią pasywny styl życia Nie ulega wątpliwości, że cierpienie towarzyszy człowiekowi w każdym eta-i nieumiejętność znalezienia jego sensu. Nadreprezentacja mężczyzn pie życia, podczas realizacji wielu ważnych ról społecznych, niezależnie 99

Znacz

od stanu cywilnego, wieku, pozycji społecznej i zawodowej. Cierpienie ma wanie doprowadziła się do stanu cierpienia, a na ile sprawcą tego stanu wiele barw i odcieni, trudno opisać je czy scharakteryzować w jednej defi-jest splot niezawinionych przez nią okoliczności. W analizie uwarunkowań nicji, zamknąć w opisie odczuć towarzyszących temu stanowi. Cierpienie społecznych wywołujących ten przykry stan można odwoływać się do róż-

jest zagadnieniem dość często podejmowanym przez teologów, filozonych koncepcji teoretycznych, w zależności od problemu czy kwestii spo-enia i char

fów, psychologów, w mniejszym stopniu przez socjologów i pedagogów.

łecznej generującej uczucie krzywdy, żalu czy cierpienia. Każdy problem Najczęściej cierpienie określane jest jako rodzaj niesprawiedliwych, niespołeczny można spróbować wyjaśnić za pomocą wybranej koncepcji, zawinionych doświadczeń, na które skazuje człowieka okrutny los. Wśród trudno jednak o taką próbę w odniesieniu do cierpienia. Jan Szczepański wielu opracowań na uwagę zasługują te, które próbują wyjaśnić genezę uważa, że „istnieją różne rodzaje cierpienia: jedne są skutkami dzia-cierpienia i jego dotkliwość dla jednostki. Cierpienie może być warunko-

łań; kiedy człowiek intencjonalnie sprowadza na siebie cierpienie czy to aktery

wane wieloma przyczynami jednocześnie, może też być efektem jednej przez głupotę, czy nienawiść do innych ludzi, czy uleganie złudzeniom, przyczyny, jednak o wiele dotkliwszej niż kilka występujących jednocześnie.

itp. Istnieją rodzaje cierpień niezawinionych przez ludzi, zmuszonych do s

uczestniczenia w wojnach, ulegających podbojom, wyzyskiwanych, prze-tyki ubós

W socjologicznym ujęciu cierpienie można traktować jako sytuację, w któ-

śladowanych za wiarę, za dążenie do sprawiedliwości, za przynależność do rej jednostka zmuszona jest do doświadczania dyskomfortu psychicznego grup politycznych czy etnicznych, mordowanych; spośród innych postaci lub fizycznego, do rozmyślania nad przyczynami tego stanu i odczuwania cierpień niezawinionych szczególnie odrażające jest torturowanie dzieci”

uciążliwości i niemożności oderwania się od niego. Socjologowie mogą (Szczepański 1995, s. 116).

tw

a

zajmować się jedynie jedną z wielu warstw cierpienia, cierpienia pochodzącego z jakości stosunków międzyludzkich, stosunków społecznych Ubóstwo może być źródłem cierpień, jeśli wiąże się z koniecznością tworzących się w ramach procesów społecznych. Cierpienie spowodowane zamieszkiwania w gęsto zaludnionych rejonach, niesprzyjających pozy-brakiem satysfakcjonujących relacji jednostki ze społeczeństwem może tywnym społecznym interakcjom. Osoby ubogie, mając utrudniony dostęp przybierać wiele różnych stanów psychofizycznych i może być fragmen-do służby zdrowia, częściej chorują, a z kolei choroba sprzyja izolacji spo-tarycznie opisywane w kategoriach subiektywnych. Socjologowie, podob-

łecznej i fizycznej. Życie w ubóstwie i w niezadowalającym stanie zdrowia nie jak politycy społeczni, proponują posługiwanie się pojęciami, w któ-

pociąga z kolei nieatrakcyjność fizyczną, duchową i psychiczną i utwierdza rych milcząco zakłada się występowanie ludzkiego cierpienia z powodu osoby ubogie w przekonaniu, że są niegodne intymnych relacji z innymi niezaspokojenia potrzeb jednostkowych, z powodu traumatyzujących (McGraw 2000, s. 79). Jak twierdzi Avery Sandborn, ubóstwo jest bezdoświadczeń, z powodu znalezienia się w sytuacji krytycznej. Zakłada się, pośrednio związane ze wzrostem przestępczości, porzucaniem nauki że jednostka doświadczająca trudności życiowych, borykająca się z wie-szkole, aktami samobójczymi i wieloma innymi poważnymi problemami loma problemami musi odczuwać cierpienie, niezależnie, czy zaistniała społecznymi, z których wszystkie są związane z samotnością czy alienacją sytuacja jest przez nią zawiniona. Jeśli weźmiemy pod uwagę jakikolwiek (Sandborn, za: McGraw, s. 78).

problem społeczny (bezradność, niepewność, osamotnienie, ubóstwo, bezdomność i wykluczenie społeczne), to w większości definicji, obok cech Ubodzy, jak dowodzą badacze ich sytuacji materialnej i społecznej, stano-charakteryzujących istotę danego problemu, dodaje się jego dotkliwość wią wprawdzie bardzo zróżnicowaną kategorię społeczną, jednak domi-i dolegliwość w postaci dyskomfortu, bólu, smutku czy cierpienia.

nują w niej ludzie przegrani życiowo, ludzie niemający szans na rynku pracy, pozbawieni szans na zmianę ubogiego stylu życia i na polepszenie Pojęcie cierpienia jest więc na ogół ukryte, albowiem trudno je zdefinio-swego losu. Najbardziej odczuwają ubóstwo dzieci, zwłaszcza te, które wać, ze względu na to, że może dotyczyć różnych sfer ludzkiego życia.

chodzą do szkoły. O ile dorośli mogą doświadczać swojej biedy, wyco-Socjolog powinien jednak analizować ten rodzaj doświadczeń ludzkich, fując się z odgrywania ról społecznych, o tyle dzieci nie mogą wycofać posługując się pojęciami socjologicznymi, próbować opisać cierpienie się z roli ucznia. A ta wiąże się z doświadczaniem odrzucenia, poniże-w kontekście przyczynowo-skutkowym i unikać opisu skażonego relaty-nia i marginalizacji. Doświadczenie biedy pociąga za sobą doświadcza-wizmem i subiektywizmem. W socjologicznym ujęciu cierpienie możemy nie braku tolerancji ze strony innych, lepiej ubranych, lepiej odżywio-analizować jako stan warunkowany wieloma czynnikami i przejawiający nych, lepiej uczących się, a przede wszystkim lepiej traktowanych przez się w trudnych do opisania, subiektywnych odczuciach jednostki. Socjolog nauczycieli i innych uczniów. Cierpienie z powodu biedy, bycie biednym może spróbować wyjaśnić, na ile sama jednostka poprzez swoje zacho-dzieckiem to godzenie się na częste odczuwanie głodu, chłodu fizycz-101

Znacz

nego i emocjonalnego, to doświadczanie dyskomfortu z powodu braku o wzajemnym zrozumieniu, budowaniu mostów czy autentycznej komuni-zainteresowania ze strony bliskich osób, ze strony kręgu koleżeńskiego kacji między społeczeństwem a przestępcami, więźniami czy byłymi więź-

(Warzywoda-Kruszyńska 2001a, s. 89). To również cierpienie z powodu niami. W tym miejscu nawiązuje on do stwierdzenia Talcotta Parsonsa, niezaspokojonych potrzeb wypoczynku, niemożliwości wyjazdu na wakacje, że nieustanne zadanie „usuwania napięć” i „kultywowania wzorów” jest enia i char

braku niezbędnych przedmiotów do nauki i zabawy. To również świado-warunkiem przetrwania każdego systemu i sprowadza się dzisiaj niemal mość braku perspektyw na przyszłość.

wyłącznie do uważnego oddzielania „ludzi-odrzutów” od reszty społeczeństwa i neutralizowania ich poprzez wykluczenie poza ramy struktu-Cierpienie dzieci z powodu biedy jest niejako wpisane w jedną z głów-ry prawnej, regulującej życie społeczne. Skoro tych „ludzi-odrzutów” nie nych cech ubóstwa, ale szczegółowe rozpoznanie dotkliwości tego stanu można wywozić na odległe wysypiska śmieci i umieszczać w strefach nie-aktery

jest dość trudne dla badaczy (niewielu uczestniczyło w bezpośrednim dostępnych dla normalnego życia, to trzeba ich z konieczności zamykać procesie badawczym mającym na celu poznanie przejawów cierpienia).

w szczelnych pojemnikach – czyli w więzieniach. Instytucje te przeszły s

Nieliczne badania pokazują cierpienia dzieci z powodu braku szacunku od zadania rehabilitacji do fazy pozbywania się odpadów (Bauman 2004, tyki ubós

ze strony innych osób, upokorzenia z powodu uczestnictwa w niektórych s. 134–136).

zajęciach zarobkowych (takich jak sprzedawanie grzybów i jagód), wstydu z powodu lichego ubioru, napiętnowania ze strony rówieśników z powodu Do bolesnych przeżyć zalicza Bauman życie w niepewności, a pisząc

„inności” w roli ucznia i kolegi (Białobrzeska 2010, s. 220–222). Również o wymiarach dzisiejszej niepewności, która jest jedną z głównych cech tw

a

cierpienia z powodu dyskryminacji doznawanej ze strony nauczycieli, ponowoczesności, wymienia jej cztery główne przyczyny. Pierwsza

szykanowania wywołanego brakiem wyposażenia szkolnego, upokorzenia z nich to nowy nieład światowy, przejawiający się w tym, że świat nie ma z powodu biedy w rodzinie, cierpienie z powodu małych szans na zdobycie widocznej struktury i logiki (Bauman 2000, s. 45). Drugą przyczyną jest wykształcenia (Zabłocki i in. 1999, s. 96–98).

powszechna deregulacja spowodowana ślepą swobodą kapitału finan-

sowego, pociągająca za sobą nierówność, niszczenie społecznych sieci Ubóstwo poszerza sferę cierpienia, głównie z powodu niemożności odgry-ochronnych, ubożenie. Rynek jako gwarant powszechnej szansy bogace-wania roli konsumenta, gdyż wchodzenie ubogich w tę rolę jest ograni-nia się pociąga za sobą cierpienia wynikające z niedostatku materialnego czone do minimum, a sami ubodzy niechętnie wchodzą w rolę ograni-i męki duchowe zrodzone z poczucia osobistej klęski. „Ubóstwo upokarza czonego nabywcy dóbr. W analizie konsumpcji dokonanej przez Monikę i degraduje, a brak dostępu do konsumenckiego festynu hańbi – jest zna-Oliwę-Ciesielską pokazana została pozorna rola konsumenta i krótko-mieniem osobistej ułomności” (tamże, s. 47). Według Baumana ten nowy trwała rola posiadacza ze względu na konieczność wyprzedaży, co czyni stan rzeczy powoduje, że nic nie jest dzisiaj gwarantowane – ani miejsce każdy element ich materialnego stanu chwilowym, robienie zakupów zaś pracy, ani stanowisko, ani zawód, ani umiejętności, nabyte umiejętności podlega stopniowaniu: 1) mogę nabyć mniej od innych, 2) mogę nabyć zaś mogą z atutu przerodzić się w balast, a środki utrzymania, pozycja dobra gorszej jakości, 3) mogę nabyć mniej niż potrzebuję, 4) mogę nabyć społeczna, uznanie użyteczności i godności własnej mogą być wypowie-substytuty dóbr (Oliwa-Ciesielska 2013, s. 346).

dziane z dnia na dzień i bez uprzedzenia. Trzecim aspektem niepewności jest wyraźne osłabienie funkcji ochronno-zabezpieczających pełnionych Zygmunt Bauman w wielu swoich książkach porusza problem ubóstwa

przez kręgi społeczne i wspólnoty sąsiedzko-rodzinne. Bauman twierdzi, i wykluczenia społecznego. Dobitnie daje temu wyraz w jednej z nich, że nowy styl życia, przesiąknięty konsumeryzmem i przyznający part-zatytułowanej Życie na przemiał. Pisze o ludziach wyrzuconych na margi-nerowi tylko rolę potencjalnego źródła przyjemnych przeżyć, pociąga za nes społeczeństwa i niemających szans na powrót do normalnego życia.

sobą „chwilowość” i ulotność interakcji. Dowodzi on również, że część Charakteryzując cierpienie tych ludzi, pokazuje, jak bardzo nie pasują oni winy ponosi powolny i nieodwracalny proces zapominania „społecznych do współczesnego społeczeństwa, jak bardzo są zbędni i niepotrzebni.

kwalifikacji” – umiejętności nawiązywania i pielęgnowania stosunków Twierdzi on, że główną, a być może jedyną funkcją więzień jest ostatecz-międzyosobowych. Czwartym aspektem niepewności jest przytoczo-

ne i definitywne pozbywanie się „ludzi-odrzutów”, gdyż kto raz został

na za Davidem Bennettem gruntowna niepewność co do materialnego

odrzucony, został odrzucony na zawsze, przestępców traktuje się bowiem i społecznego świata, jaki zamieszkujemy, i co do sposobów polityczne-zazwyczaj jako ludzi z natury złych i nikczemnych, którzy są inni od nor-go w nim działania. „W tym świecie związki międzyludzkie rozpadają się malnych, czyli od nas (Bauman 2004, s. 135). Dodaje on, iż nie ma mowy na serie spotkań i interakcji, tożsamość na kolekcję przywdziewanych na 103

Znacz

przemian masek, dzieje życia na zbiór epizodów, których sens sprowa-cone przez rodzinę. Bezdomni, niezależnie od stosunku do własnej bez-dza się do równie zwiewnej, jak one same pamięci”. W tym współczes-domności, mają poczucie odrzucenia, krzywdy, bycia niepotrzebnym, nie-nym, niepewnym świecie za mało jest punktów oparcia, które można by przydatnym i te negatywne stany psychiczne potęgowane są poczuciem uznać za solidne i warte zaufania. Życie w warunkach ciągłej niepewności braku kontroli i wpływu na własne życie oraz poczuciem osamotnienia enia i char

nie służy budowaniu tożsamości ludzkiej, nie służy szukaniu sensu życia, (Bartosz i Błażej 1995, s. 59).

raczej sprzyja zacieraniu się różnic między normą i anomalią (tamże, s. 49–50). Bauman twierdzi, że polityczna ekonomia niepewności jest Badacze bezdomności wskazują, że świat emocjonalny bezdomnych cha-dobra wyłącznie dla biznesu, gdyż jest „zbiorem reguł mających położyć rakteryzuje się trzema specyficznymi odczuciami: poczuciem osamot-kres wszystkim regułom” (Bauman 2008, s. 146–148).

nienia, poczuciem niższości i poczuciem wstydu. Bezdomni, na skutek aktery

zerwania wcześniejszych więzi małżeńskich, rodzinnych, koleżeńskich Wymienione cztery aspekty ludzkiej niepewności to tylko niektóre z boga-i na skutek nienawiązania wcześniej związków emocjonalnych z rodziną, s

tej listy czynników generujących uczucie cierpienia współcześnie żyjącej odczuwają stan separacji od społeczeństwa. Czują się porzuceni, nieak-tyki ubós

jednostki . Do innych, specyficznych dla naszego społeczeństwa czyn-ceptowani, w pewnym sensie „odstawieni na boczny tor”, mają poczu-ników należy dodać cały wachlarz niedogodności codziennych, wynika-cie załamania, wewnętrznej pustki, zamknięcia w sobie, uskarżają się na jących z szybkiego tempa zmian politycznych i społecznych. Obok spo-brak odporności i zbyt często towarzyszący im lęk (tamże). Przeżywają łeczno-ekonomicznych czynników determinujących poczucie niepewności oni swoiste rozdarcie wewnętrzne, gdyż z jednej strony cierpią na deficyt tw

a

z istotną siłą działają czynniki jednostkowe, których znaczenie nadaje uczuć ze strony bliskich osób i doświadczają zepchnięcia na margines człowiek w zależności od swojej kondycji psycho-fizycznej i moralnej.

społeczny, z drugiej strony jednak mają świadomość niewielkich szans na Niepewność jest stanem wywołującym cierpienie jawne lub ukryte, mniej znalezienie miłości, przyjaźni, szczęścia osobistego ze względu na swo-lub bardziej uświadamiane przez jednostkę.

ją nieatrakcyjność. Są przekonani, że nie mając własnego lokum i źródeł

dochodu, nie mogą ułożyć sobie życia osobistego według obowiązujących Cierpienie jest częstym doświadczeniem ludzi bezdomnych, którzy stanowią w społeczeństwie norm obyczajowych i moralnych. Stan bezdomności szczególną kategorię wykluczonych i którzy w porównaniu z innych kate-skazuje ich na poddawanie się zinstytucjonalizowanym strukturom i sko-goriami biednych podwójnie, a nawet potrójnie odczuwają dotkliwość tego szarowane życie w schroniskach i przytuliskach. Cierpią na brak intym-stanu. Jeśli przyjmiemy, że bezdomność to nieakceptowany społecznie stan ności, na konieczność obnażania własnej bezradności wobec losu, na bytowania, to jej najistotniejszą cechą jest niewątpliwie to, iż stanowi ona konieczność pokazywania zawinionych czy niezawinionych błędów. To, że źródło i formę cierpienia. To sytuacja w życiu człowieka charakteryzująca się inni ludzie, o podobnych życiorysach, przeżywają podobne stany psychicz-brakiem oparcia społecznego, brakiem elementarnych warunków miesz-ne, nie jest dla nich ani usprawiedliwieniem, ani pocieszeniem. Cierpienie kaniowych i niemożliwością samodzielnego rozwiązania tego problemu osób bezdomnych jest tym dotkliwsze, że nie ma określonego końca.

życiowego (Kotlarska-Michalska 1998, s. 246). Bezdomność, niezależnie, czy definiujemy ją jako sytuację krytyczną, problem społeczny, zjawisko Bezdomni podlegają najbardziej widocznym procesom marginaliza-patologiczne, kwestię społeczną czy przejaw nonkonformizmu, zawsze cji, ich wycofywanie się lub izolowanie przez innych wiąże się bowiem generuje specyficzną kategorię ludzi o charakterystycznych cechach. Jest ze swoistą spiralą degradacji, która dotyczy wielu sfer życia, szcze-to niewątpliwie kategoria ludzi przegranych, biednych, pasywnych i niezagólnie jeśli bezdomny nie posiada żadnych zabezpieczeń kom-

radnych życiowo (Kotlarska-Michalska 2002b, s. 58).

pensujących. Izolowanie się od społeczeństwa jest efektem utra-

ty statusu społecznego, dochodów, pracy, dóbr materialnych, utraty Ludzie bezdomni tworzą bardzo zróżnicowaną wewnętrznie kategorię więzi rodzinnych, koleżeńskich i sąsiedzkich (Kotlarska-Michalska społeczną, ale niezależnie od przyczyn bezdomności mają wiele cech 2005b, s. 307). Dodatkowo bezdomnych obarcza się winą za powsta-wspólnych. Towarzyszy im poczucie odrzucenia, braku akceptacji, osa-nie tej trudnej sytuacji. Jak wskazuje Monika Oliwa-Ciesielska, pięt-motnienia i krzywdy. Cierpienie z powodu braku akceptacji przez społe-no bezdomności jest związane z całą gamą etykietujących wyro-

czeństwo wydaje się najbardziej dotkliwe, nawet jeśli bezdomny samo-ków i pasmem negatywnych cech, co jest równoznaczne z wyrokiem

dzielnie dokonał odrzucenia więzi społecznych, wybierając autonomię odmawiania bezdomnemu wstępu do przestrzeni społecznej (Oliwa-uczuciową i wolność. W rzeczywistości osoby te wcześniej zostały odrzu-

-Ciesielska 2002, s. 172) i z doświadczaniem wielu innych przykrych sytu-105

Znacz

acji z powodu braku zakotwiczenia w rolach społecznych, życia z „pięt-również na atrakcyjności w oczach własnej małżonki jako partner życiowy, nem nieprzypisania” (Oliwa-Ciesielska 2004).

partner towarzyski i partner emocjonalny (Kotlarska-Michalska 2002a).

Dodać należy, że bezrobocie pociąga za sobą skutki społeczne, które Obrazując ludzkie cierpienie z powodu ubóstwa, możemy również wskazać można potraktować jako przenoszenie cierpienia na inne osoby wcho-enia i char

na przejawy tego stanu wśród długotrwale bezrobotnych, którzy wprawdzące w skład najbliższego kręgu społecznego, czyli współodczuwanie dzie w innych warunkach i z innych powodów niż bezdomni, ale również cierpienia przez członków rodziny, głównie dzieci.

odczuwają ten rodzaj dyskomfortu psychicznego. Przewlekły stan bezrobocia jest nie tylko problemem społecznym i kwestią społeczną, jest W opinii Leszka Gilejki, badacza nastrojów towarzyszących byłej kla-jednocześnie stanem przymusowej bezczynności, skazaniem na ubóstwo sie robotniczej w pierwszym okresie polskiej transformacji, „sądy kry-aktery

i wykluczeniem z określonych obszarów ludzkiej aktywności. Bezrobocie tyczne, głęboka frustracja i beznadzieja są przede wszystkim udzia-długotrwałe pociąga za sobą nie tylko ograniczenia w funkcjonowaniu łem biednych, ale ci właśnie przeważają wśród robotników z lokalnych s

w ważnych rolach społecznych, ale przyczynia się do wielu negatywnych społeczności, pracowników peryferyjnych segmentów gospodarki. Oni tyki ubós

zachowań, dlatego bezrobotni odczuwają podwójne cierpienie. Jedno to stanowią obecnie większość «polskiego salariatu»” (Gilejko 2005, wynikające wprost z braku sensownego zajęcia i poczucia bezradności s. 210). Cierpienie z powodu braku nadziei na polepszenie swojej sytu-wobec praw rynku pracy. Drugie z powodu krzywdy zadanej przez los acji było szczególnie doświadczane przez bezrobotnych, którzy nie czuli (Kotlarska-Michalska 2005a).

się sprawcami sytuacji, w której się znaleźli. W postawach robotniczych tw

a

widoczny jest żal i tęsknota za starym systemem – pozwalającym na Doświadczenia osób pozbawionych możliwości zarobkowania i realizacji zachowanie uczciwej postawy wobec otaczającej rzeczywistości. Można planów zawodowych, skazanych na przymusową bezczynność zawodową, przy tym założyć, że pod terminem „ludzie uczciwi” kryje się też okreś-

można opisywać jako rodzaj niezasłużonego cierpienia. Z jednej strony lenie prostolinijności i niezaradności życiowej. Cierpiący z powodu zubo-praca jest wartością, ale jeśli przysparza jednostce nadmiernych trud-

żenia robotnicy odczuwali, że na skutek transformacji dokonały się ności, może stać się źródłem cierpienia. Zdzisław Cackowski w swoich niekorzystne zmiany polegające na zwiększeniu się liczby ludzi bied-rozważaniach o bólu, lęku i cierpieniu pisze, że losy człowieka i wspólnot nych, ale również pojawiły się negatywne zjawiska, takie jak: trudności ludzkich wyznaczane są przez trud ludzkiej pracy, co sugeruje, że trud w znalezieniu pracy, zwiększenie się liczby ludzi niezaradnych, wzrost ten jako źródło cierpienia jest mocno zakotwiczony w sferze biologicznej, poczucia zagrożenia i niepewności jutra, upadek moralności i dewalu-a nawet w sferze fizycznej, materialnej, której istotą jest właśnie odpor-acja uczciwości, rozbicie więzi między ludźmi i pojawienie się postawy ność wymagająca pokonania trudem ludzkiej pracy (Cackowski 1995, egoistycznej (tamże, s. 204).

s. 85). Jest zatem swoistym paradoksem, że dla jednych ciężka praca jest koniecznością i źródłem przykrych doznań, dla drugich zaś brak pracy jest Kolejną kategorią społeczną odczuwającą cierpienie jest zbiorowość ludzi rodzajem kary, krzywdy i poniżenia.

doświadczających osamotnienia. To specyficzny rodzaj stanu emocjonalnego, który towarzyszy częściej ludziom starym, schorowanym, wyalieno-Bezrobocie, szczególnie długotrwałe, wywołuje dotkliwe skutki jednost-wanym, niepełnosprawnym, chorującym psychicznie, bezdomnym, rów-

kowe i społeczne. Do skutków jednostkowych zaliczyć należy utratę wiary nież wyrzuconym na margines społeczny. Poczucie osamotnienia można w siebie, świadomość bycia gorszym i mniej przydatnym w społeczeństwie, traktować jako skutek nieatrakcyjności społecznej, stygmatyzacji, braku osamotnienie, konieczność samodzielnego borykania się z problemami, akceptacji ze strony mikrokręgów społecznych, długoletniej nieobec-poczucie braku akceptacji ze strony najbliższych osób, poczucie wsty-ności w życiu rodzinnym. Jest wiele powodów sprzyjających pojawieniu du i upokorzenia, obarczanie siebie winą za brak umiejętności zapew-się tego przykrego zjawiska, które bardzo lapidarnie można określić jako nienia sobie lepszego życia, poczucie braku atrakcyjności towarzyskiej.

świadomość bycia nikomu niepotrzebnym. Jedną z istotnych przyczyn Również do skutków jednostkowych odczuwanych przez osoby bezrobot-poczucia osamotnienia jest ubóstwo, które z definicji czyni człowieka ne należy zaliczyć trudności w życiu osobistym, głównie w życiu małżeń-

nieatrakcyjnym.

skim i rodzinnym, w szczególności zaś upadek autorytetu męża i ojca.

Bezrobotny ojciec ma o wiele mniejsze wpływy wychowawcze, traci wia-

Życie w ubóstwie sprzyja społecznej samotności na skutek odrzucenia rygodność jako ten, kto ma zabezpieczyć byt materialny rodziny. Traci i rodzi poczucie osamotnienia, przeświadczenie, że jest się zdanym na 107

Znacz

samego siebie, na odczuwanie niechęci ze strony innych. Osoby ubogie (Bauman 2012, s. 170). Z kolei poczucie upokorzenia, którego doświad-mają utrudniony dostęp do służby zdrowia, częściej chorują, a z kolei czają, powoduje, że mają niską samoocenę i tracą poczucie pewności choroba sprzyja izolacji społecznej i fizycznej. Niezadowalający stan siebie. Nie mają żadnych podstaw ani doświadczeń, aby zmienić ten stan zdrowia pociąga z kolei nieatrakcyjność fizyczną, duchową i psychiczną, rzeczy. Są niejako skazani na indywidualne przeżywanie swojego stanu enia i char

tym samym utwierdza osoby ubogie w przekonaniu, że są one niegodne i niezwykle trudno im zniwelować gorzki smak samotnego zmagania się intymnych relacji z innymi (McGraw 2000, s. 79). Poczucie osamotnie-z beznadziejnością. Również smak wstydu z powodu poniżenia, a także nia, samotność – to terminy stosowane zamiennie przez psychologów, bezsilności.

filozofów i socjologów. Warto zwrócić uwagę, że niezależnie od przyjętej definicji samotność jako życie w pojedynkę może stanowić źródło przyWśród opisów cech charakteryzujących ludzi ubogich dość rzadko zwraca aktery

krych doświadczeń, może być źródłem cierpień, szczególnie jeśli jest ona się uwagę na zaradność ludzi żyjących na marginesie, zaangażowanych stanem wymuszonej konieczności. Jak trafnie ujmuje to John McGraw, w doraźne prace typu zbieractwo i mających jednocześnie świadomość s

„samotność jest tęsknotą za intymnym i pełnym znaczenia doświadcze-wykluczenia z szanowanych ról społecznych, świadomość oddalenia od tyki ubós

niem, a jeszcze częściej bliską i rzeczywistą relacją polegającą na takim miana pełnosprawnego obywatela. Przemysław Dębowski nazywa ich

przeżywaniu” (McGraw 2000, s. 15), tęsknota oznacza zaś intensywnie biednymi wyalienowanymi z sieci stosunków łączących społeczeństwo pragnienie zniesienia lub przynajmniej zredukowania fizycznego, umysło-z instytucjonalnymi elementami systemu. Przyjmują oni postawę wyalie-wego lub duchowego dystansu, który oddziela „ja” od innego podmiotu nowaną charakteryzującą się brakiem zainteresowania sprawami publicz-tw

a

lub przedmiotu, pożądanego w ten lub inny sposób. Samotność, w opinii nymi lub postawę zaangażowaną tymi sprawami, co pozwala im na wcho-cytowanego filozofa, stanowi najbardziej nieprzyjemnie odczuwaną for-dzenie w interakcje i rozmowy z innymi zbieraczami o podobnej postawie.

mę tęsknoty i wiąże się z przeżywaniem negatywnych emocji i poczu-Złomiarze jako kategoria zbieraczy nie cierpi na szczególne odrzucenie ciem samozaprzeczenia. Tęsknota z kolei przyczynia się do osłabienia ze strony rodziny, ale też nie oczekuje na wsparcie z jej strony, co moż-

zdrowia fizycznego. Samotność wiąże się z tęsknotą za podmiotami, na nazwać postawą w miarę autonomicznego zaangażowania w życie

oznacza kondycję w czasie, w którym jednostka czuje się pozostawiona rodzinne (Dębowski 2005, s. 126–128). Ubogi może realizować potrzebę sama sobie. Wreszcie, jak twierdzi McGraw, samotność jest tęsknotą za kontaktów w kręgach pozarodzinnych, ponadto wchodzi w niezobowiązu-intymnością, która jest pełna znaczeń, dlatego towarzyszą jej negatywne jące relacje z mieszkańcami miasta, w pewien sposób czuje się również emocje – frustracja i zniechęcenie, tym silniejsze, im jednostka jest bar-potrzebny. Ubodzy złomiarze odczuwają, że są coraz lepiej postrzegani dziej przekonana o beznadziejności własnych wysiłków podejmowanych

– jako ludzie zaradni i aktywni, ale jednak cierpią z powodu uciążliwości w celu nawiązania intymnych relacji z innymi. Takie przekonanie może i niehigieniczności warunków, w jakich pracują. Ich zaradność jest oku-prowadzić do desperacji, do zachowań destrukcyjnych, różnych uzależnień piona cierpieniem przeżywanym grupowo w gronie współtowarzyszy doli, oraz prób samobójczych. McGraw przytacza słowa Marka Leary’ego, że co łagodzi jego gorycz. Emocje towarzyszące zbieractwu zostały barwnie cierpienie z powodu samotności potęgowane jest poczuciem opuszcze-opisane przez antropologa Tomasza Rakowskiego i są dowodem empi-

nia, wykluczenia, porzucenia, wygnania, wypędzenia, uczuciem poddania rycznym na istnienie specyficznej strategii zaradności (Rakowski 2009).

się ostracyzmowi, i dodaje, że osoba samotna może odczuwać pustkę i wyczerpanie, pozbawienie własnej istoty, może też odczuwać bezwar-W większości studiów analizujących skutki ubóstwa zwraca się uwa-tościowość własnej osoby przejawiającą się w ocenie, że nie jest warta gę na nieodwracalną niekiedy marginalizację społeczną i wykluczenie, intymności innych osób. Może mieć przeświadczenie, że jej istnienie nie szczególnie zaś wykluczenie uniemożliwiające w zasadzie powrót do ma dla nikogo żadnej wartości (tamże, s. 21–23).

ról społecznych gwarantujących szacunek i miejsce w społeczeństwie.

Richard Sennett w swojej wnikliwej pod względem socjologicznym książce Do doświadczania samotności w ubóstwie nawiązuje również Zygmunt Szacunek w świecie nierówności (2012) pokazuje, jak istotnym czynnikiem Bauman. Jego zdaniem ludzie biedni nie tworzą wspólnoty i znoszą swoje w wychodzeniu z ubóstwa jest szacunek do samego siebie. Znaczenie cierpienia w pojedynkę, gdyż właśnie w pojedynkę są oskarżani o swoje tego czynnika pokazuje on na własnych doświadczeniach, a także bazując klęski i niedole – każdy sprawca swojego niepowodzenia „liże swoje rany na przykładach ilustrujących trudności w wychodzeniu z marginesu spow samotności”. Bauman zakłada, że jeśli nawet ludzie biedni sobie wza-

łecznego ludzi nieotrzymujących szacunku od innych, jak i pozbawionych jemnie współczują, to jednak nie okazują szacunku istocie sobie podobnej szacunku do samego siebie.

109

Znacz

Pisząc o cierpieniu, nie możemy pominąć specyficznej kategorii doświad-w życiu społecznym, ograniczają spektrum ról społecznych możliwych do czającej cierpienia wynikającego z ubóstwa emocjonalnego, czyli ofiar odegrania, zamykają też drogę do innej, pełniejszej duchowo drogi życio-przemocy psychicznej i fizycznej. W tym kontekście można wyróżnić wej. Warto w tym miejscu podkreślić, że w profilaktyce przemocy potrzeb-podwójnie ubogich – ze względu na ograniczenia materialne oraz ze na jest edukacja społeczna w formie medialnej oraz zachęcanie ofiar enia i char

względu na ograniczenia w dostępie do uczuć. Ograniczeń tych doświad-przemocy do wychodzenia z ukrycia. Można założyć, że wraz ze wzro-czają najczęściej kobiety będące ofiarami zachowań przemocowych (róż-

stem świadomości społecznej kobiet i dzieci wzrastać będzie liczba chętnego typu), zmuszane do stosowania metod obrony, które dość często nych do korzystania z instytucjonalnych form pomocy. Nie mamy pod-uwłaczają ich godności osobistej. Przemoc można określić jako źródło staw empirycznych potwierdzających, jak silnie wiedza o nieskuteczności cierpień i formę utrwalania ubóstwa uczuciowego. Dotychczasowy stan działań systemu pomocy zniechęca kobiety do poszukiwania rozwiązania aktery

wiedzy o przyczynach przemocy pozwala na stwierdzenie, że jej ofiarami swej trudnej sytuacji domowej. Na konieczność izolowania sprawcy prze-najczęściej są jednostki uwikłane w stosunki podporządkowania, co jest mocy od ofiary wskazuje wielu pracowników socjalnych oraz policjantów, s

zjawiskiem doświadczanym przez kobiety o niskim statusie społecznym, wytykając zbyt liberalny zapis w prawie dotyczący owej izolacji, dający tyki ubós

niesamodzielne pod względem finansowym i niemające zatrudnienia.

możliwość przebywania na wolności sprawcy i niedający oczekiwanego Na podstawie badań CBOS oraz innych studiów nad współczesną polską spokoju poszkodowanym (Kukuła 2008, s. 32–35). Możemy postulować rodziną można zauważyć wyraźny syndrom zła, zapoczątkowany trudną dalszy rozwój badań ujawniających przyczyny przemocy w małżeństwie.

sytuacją finansową, pociągającą za sobą inne negatywne zjawiska w życiu Niewątpliwie więcej uwagi należy poświęcić przygotowaniu młodych ludzi tw

a

rodzinnym, czego finalnym skutkiem są kłótnie, konflikty, kryzysy i stoso-do życia w rodzinie, w formie spotkań przedmałżeńskich z psycholowanie przemocy wobec najbliższych członków rodziny (Komunikaty CBOS

giem lub badań predyspozycji kandydatów do małżeństwa. Ze względu 1997, 2002, 2005). Pomijając w tym miejscu przegląd bogatego już stana rosnącą liczbę rozmów w ramach niebieskiej linii i poszerzający się nu badań nad przemocą i jej formami, należy stwierdzić, że w mikrospo-obszar pracy socjalnej z ofiarami przemocy warto też pomyśleć o spe-

łecznych czynnikach współtworzących klimat dla przemocy znajduje się cjalizacji w ramach programów kształcenia na kierunku praca socjalna, słaby system wsparcia ze strony bliskiej rodziny i kręgu dalszych krew-obejmującej blok wykładów i warsztatów przygotowujących pracowników nych, system osłabionych więzi koleżeńskich i przyjacielskich. Rodzina socjalnych do pracy w tak skomplikowanej grupie społecznej, jaką jest osamotniona sprzyja rozwojowi form przemocy i umacnia rolę sprawcy rodzina wieloproblemowa, szczególnie z problemem przemocy. Istnieje też przemocy. Do przyczyn przemocy można dodać pasywne postawy jej ofiar potrzeba prowadzenia pogłębionych badań diagnozujących współwystę-

(niezależnie od okoliczności) i nietrafne strategie podejmowane przez powanie form i typów przemocy wobec kobiet, a także skutków psychicz-kobiety (Kotlarska-Michalska 2012a). Badacze tego zjawiska twierdzą, nych i moralnych oraz materialnych. Przemoc wobec kobiet w rodzinie jest że jednym ze sposobów zwalczania przemocy domowej jest nagłośnienie zjawiskiem narastającym, a nie malejącym, cywilizacja współczesna bar-tego problemu, gdyż akcje społeczne prowadzą do zmiany w społecznym dziej sprzyja jego rozwojowi niż zahamowaniu, dlatego współwystępowa-postrzeganiu przemocy jako zjawiska marginalnego i dotyczącego tylko nie form przemocy fizycznej, psychicznej i ekonomicznej jest zjawiskiem środowisk patologicznych. Kampanie przeciwko przemocy oraz przyjazna coraz bardziej powszechnym (Kotlarska-Michalska 2012a) i rodzi nowy społeczna atmosfera ułatwiają kobietom podjęcie decyzji o ujawnieniu wymiar ubóstwa – ubóstwa uczuciowego, doświadczanego jako skaza-tragedii rozgrywającej się w ich domu. Jednak kobiety mające pozytywną nie na to, by pokonywać trudności codziennego życia w pojedynkę, czyli opinię społeczną oraz ustabilizowaną sytuację życiową niechętnie decy-w osamotnieniu.

dują się na ujawnienie przemocy. Obawiają się samotności oraz utraty stabilizacji materialnej. Nie wierzą w możliwość rozpoczęcia nowego życia Konkludując, niezależnie od przyjętej interpretacji cierpienia, kategorie lub zawarcia ponownego związku małżeńskiego (Cichla 2009, s. 119).

społeczne przeżywające skutki odrzucenia i wyraźnej społecznej niechę-

ci z powodu bezdomności, bezrobocia czy ubóstwa są skazane na defi-Przemoc w sferze życia prywatnego jest niewątpliwie formą nierównego cyt więzi społecznych oraz brak wsparcia psychicznego i materialnego.

traktowania, jest też praktyką wykluczania, skazującą na ubóstwo emo-Istnienie kategorii społecznych doświadczających cierpienia świadczy cjonalne i społeczne. Można przyjąć, że przejawy wykluczenia w sferze o tym, że przynależność do kategorii zmarginalizowanych i wykluczonych prywatnej mogą przenosić się na sferę publiczną, jeśli osłabiają poten-generuje poczucie lęku, obaw, niepokoju i poczucia krzywdy. Cierpienie, cjał motywacyjny jednostki i czynią ją niezdolną do pełnego uczestnictwa które towarzyszy człowiekowi w życiu społecznym, ma różne źródła jed-111

Znacz

nostkowe i społeczne. Te źródła są jeszcze nierozpoznane, opisywano opartego na silnym poczuciu autonomii w działaniu. Właśnie poczucie raczej skutki ich występowania. Jan Szczepański w interesującej, głęboko autonomii w działaniu i niechęć do podporządkowania się zasadom przy-refleksyjnej pracy Wizje naszego życia (1995) proponuje z jednej strony świecającym wchodzeniu w rolę beneficjenta programu stało się dość traktowanie zła jako postaci cierpienia, ale z drugiej strony twierdzi, że zło poważną barierą w realizacji programów adresowanych do bezdomnych.

enia i char

można rozpatrywać jako mechanizm korekcyjny życia, a błędy i pomył-

ki w działaniach wiążące się z cierpieniem odczytywać jako upomnienie Skierowanie uwagi na pomoc dla osób bezdomnych było cechą charak-człowieka działającego nierozsądnie czy lekkomyślnie. Twierdzi on, że terystyczną polskich programów realizowanych zarówno na początku lat z tego punktu widzenia trudno cierpienie nazwać złem, trudno też cier-dziewięćdziesiątych, jak i w ostatnich kilkunastu latach, biorąc pod uwagę pienie nazwać drogą do zbawienia. Jego zdaniem cierpienie może okazać liczbę zrealizowanych programów. Działania te były i nadal są prowadzone aktery

się dobrem wówczas, kiedy pozwala rozpoznać nieprawdę i odkryć ukryw większości schronisk i wspólnot dla bezdomnych. Warto tutaj wskazać te drogi czynienia krzywdy. Kiedy pozwala zdemaskować ucisk i niewo-na nowatorską formę organizacyjną (konsekwentnie stosowaną), skupia-s

lę polityczną lub wskazać drogi ku wolności, kiedy pozwala człowiekowi jącą organizacje i instytucje w celu rozwiązywania problemu bezdomno-tyki ubós

ujawnić jego prawdziwe postawy życiowe wobec innych ludzi i wobec sie-

ści, którą jest Pomorskie Forum na rzecz Wychodzenia z Bezdomności, bie samego. Cierpienie jako czynnik motywujący do zmian, wyzwalający od lat prowadzące różnorakie działania koordynujące pomoc na rzecz ukryty potencjał siły psychicznej oraz jako imperatyw w działaniu jest sto-bezdomnych i będące płaszczyzną współpracy około 30 podmiotów

sunkowo słabo rozpoznany empirycznie. Jeśli wyrażamy sprzeciw wobec z sektora publicznego i pozarządowego. Jest też dowodem na to, że tw

a

wszystkich form ludzkiego cierpienia oraz wyznajemy zasadę solidarnego tylko dobra diagnoza może stanowić podstawę planowanych rozwiązań rozwiązywania problemów prowadzących do ubóstwa, to musimy określić (Zajączkowska 2008, s. 381–405). Niektóre programy integracji spo-przynajmniej fundamenty, na których możliwa będzie realizacja programu łecznej i zawodowej pokazują, że proces tworzenia zasady integracji jest niwelowania przyczyn biedy oraz programu niwelowania jej skutków.

możliwy, co udowadnia powstanie pierwszej wspólnoty bezdomnych we Władysławowie oraz rozwój kolejnych wspólnot i quasi-spółdzielni socjalnych w gminach Lwówek, Józefowo, Marszewo i Posadówek w wojewódz-3.5. POLSKIE DOŚWIADCZENIA W ROZWIĄZYWANIU PROBLEMU UBÓSTWA

twie wielkopolskim. Udowadnia to także cały przebieg procesu pomocy dla bezdomnych, od powstawania nowych programów socjalno-edukacyj-Wypada zacząć od stwierdzenia, że nie istnieją uniwersalne sposoby łago-nych oraz programów pozyskiwania i tworzenia miejsc pracy, aż do działań dzenia skutków ubóstwa, które dałoby się łatwo i skutecznie zaimplemen-społeczno-ekonomicznych. Zatem program wieloaspektowej działalnotować do wszystkich kategorii cierpiących z jego powodu. Jest o tym prze-

ści edukacyjnej, ekonomicznej, pomocowej, integracyjnej i ekonomicznej, konana większość krytyków współczesnego systemu pomocy społecznej oparty na wspólnotowej, quasi-rodzinnej formie egzystencji wspólnotowej, i zasad dystrybucji pomocy dla rodzin o wysokim stopniu niezaradności jest formą wychodzenia z ubóstwa dla tych bezdomnych, którzy nie potra-społecznej. Jest też dla wielu badaczy oczywistą prawdą, że leczenie obja-fią, nie chcą i nie mogą żyć samodzielnie (Sadowska 2008).

wowe jest bardziej kosztowne i mniej skuteczne od profilaktyki opartej na zasadach wczesnego reagowania na nieprawidłowości w społecznym sys-Działania instytucjonalne na rzecz wychodzenia z bezdomności w Polsce temie ograniczonego dostępu do określonych dóbr. Liczne próby podej-dowodzą, że nie ma idealnych rozwiązań. W procesie reintegracji społecz-mowane w ramach programów systemowych pokazały, że zapraszanie

nej bezdomnych podstawowym problemem jest alkoholizm i w zasadzie ubogich do odgrywania roli beneficjenta było raczej symulowaniem dzia-

żadna forma doraźnej pomocy nie może być skuteczna bez wcześniej-

łania, albowiem nie byli oni do tej roli przygotowani ani gotowi do diame-szego uporania się z uzależnieniem. Problem bezdomności, jak twier-tralnej zmiany swego dotychczasowego stylu życia. Niekiedy wejście w rolę dzi Ewa Szczypior, mógłby być rozwiązany poprzez profilaktykę, terapię beneficjenta stwarzało zagrożenie ich wieloletniej i ugruntowanej strategii alkoholową i zapewnianie tanich mieszkań przez gminy. To pozwoliłoby zaradności, opartej na omijaniu prawa i reguł życia społecznego. Pozorna bezdomnym po terapii i z odbudowanymi umiejętnościami społecznymi niezaradność skrywała różne sposoby pozyskiwania nielegalnie zdobytych oraz zawodowymi na samodzielne życie (Szczypior 2008, s. 104). Badacze środków na życie. Przystąpienie do programu reintegracji społecznej wią-

tego problemu konstatują jednak, że w leczeniu alkoholizmu zbyt słaba zało się z koniecznością zaprzestania zbieractwa czy innych form zdoby-jest motywacja samych bezdomnych, którzy mają obniżony próg odpor-wania środków na codzienną egzystencję według własnego scenariusza, ności na przeszkody, brakuje im samoświadomości, możliwości poznania 113

Znacz

własnych ograniczeń i słabości. Podjęcie leczenia wiązałoby się z porzu-Badania socjologiczne przeprowadzone przez Łukasza Koniecznego (2007, ceniem świata iluzji, w którym żyją, i zniszczeniem nierealnego obrazu s. 61–65) w trzech spółdzielniach socjalnych pokazują, że więź osobista samego siebie i własnych problemów. Bezdomni, aby wyjść z zawiesze-

łącząca członków wytworzyła się jeszcze przed założeniem spółdzielni, nia swojego statusu społecznego, musieliby porzucić dość wygodny styl w trakcie kursów zawodowych i integracyjnych, a jej członkowie należeli enia i char

życia, do którego dawno się przyzwyczaili (Nowakowska 2008, s. 368). To też do tej samej organizacji pozarządowej i wspólnie działali społecz-główne przeszkody, do których można również dodać nastawienie auto-nie. Zatem więź osobista przerodziła się w więź spółdzielczą. Czynnikami destrukcyjne i niskie poczucie własnej wartości, negatywny obraz samego łączącymi były: wspólne doświadczenia, wspólna praca, wspólne problemy, siebie i często stosowane destrukcyjne schematy relacji z ludźmi, a także wspólne zainteresowania oraz podobny zawód i wykształcenie. Codzienne brak zaufania i brak wiary we własne siły i możliwości (Mellibruda 1996).

kontakty podczas wykonywania pracy zawodowej były elementem wzmac-aktery

Badania empiryczne prowadzone w placówkach dla bezdomnych potwier-niającym więź koleżeńską i przyjacielską. Eksperymenty polegające na dziły, że alkoholizm jest najtrudniejszym elementem syndromu bezdom-zakładaniu spółdzielni socjalnych wymagają dużego wsparcia w śro-s

ności, w zasadzie uniemożliwiającym realizację innych punktów programu dowisku lokalnym, w większym stopniu winna być im udzielana pomoc tyki ubós

reintegracji (Stenka 2011, s. 288–289), ale są również budujące przykłady finansowa i poradnicza. Z pewnością utrudnieniem w tworzeniu małych wychodzenia z bezdomności i pełnej integracji społecznej, po pomyślnie spółdzielni socjalnych są bariery administracyjne, konkurencja na rynku przeprowadzonej terapii, dobrze adresowanej pomocy oraz dzięki aktyw-zleceń na prace publiczne i inne prace usługowe, a niekiedy też procedury nemu uczestnictwu w programach pomocowych (Dębski i Stachura 2008; kwalifikacyjne. Jako przykład mogą służyć procedury kwalifikacyjne sto-tw

a

Żukiewicz 2009).

sowane w Centrach Integracji Społecznej, które pokazały, że nie wszyscy mogli zostać uczestnikami projektów, gdyż do projektów skierowanych do Efektywność działań dla bezdomnych i długotrwale bezrobotnych miały długotrwale bezrobotnych (powyżej 36 miesięcy) mogli przystąpić tylko zwiększyć Centra Integracji Społecznej oraz Spółdzielnie Socjalne. Jak korzystający z pomocy społecznej, którzy zanim stali się beneficjentami, pokazały doświadczenia pierwszych kilkunastu prężnie działających or-poddawani byli rozmowom kwalifikacyjnym oraz testom przeprowadza-ganizacji tego typu w Polsce, są one dobrym rozwiązaniem dla osób biednym przez pracownika socjalnego, psychologa i doradcę zawodowego.

nych z powodu zadłużenia i braku zaradności życiowej, jednak zdetermi-Formalne kryteria wyboru beneficjentów ostatecznie były niekiedy ukrytą nowanych w poszukiwaniu wyjścia z trudnej sytuacji. To właśnie pierwsi formą marginalizacji.

uczestnicy zajęć w centrach integracji mogli korzystać z aktywnej formy pomocy, jaką jest zatrudnienie wspierane (dzięki pomocy urzędów pracy Centra Integracji Społecznej jako celowa grupa wsparcia, a przede wszyst-uzyskali możliwość zatrudnienia w centrum), bądź też rozpoczęli tworze-kim prowadzone w nich warsztaty przynoszą wymierne efekty w postaci nie własnych miejsc pracy, wykorzystując formułę spółdzielni socjalnej.

późniejszego zatrudnienia ich uczestników, a pomoc w trakcie roczne-Proces inicjowania nowych aktywnych form udzielania pomocy osobom go programu pozwala uczestnikom zajęć oswoić się z rolą pracownika z grup szczególnego ryzyka, zagrożonych realnym wykluczeniem spo-

(Szpunar 2008, s. 259). CIS nie jest w opinii innych badaczy panaceum łecznym, jest jednak spowolniony, a w niektórych rejonach kraju nawet na wyjście z trudnej sytuacji życiowej, a indywidualizacja procesu reinte-zbyt mało rozpowszechniony wśród służb pomocy społecznej oraz służb gracji staje się często fikcją. Po raz kolejny udowodniono, że reintegracja zatrudnienia. Funkcjonowanie tych organizacji jest, jak wskazują doświad-powinna opierać się nie tylko na usługach integracyjnych, ale również na czenia w kilku miastach, bardzo silnie uzależnione od przychylności ich dodatkowych naukach: języka polskiego, matematyki, przedsiębiorczości, władz, a także od pomocy wspólnot mieszkaniowych. Również, co warto planowania czasu wolnego, savoir vivre’u oraz załatwiania spraw formal-podkreślić, od przyjaznej polityki i przychylności całej społeczności lokalno-urzędowych (Karwacki i in. 2014, s. 244–245). W programach rein-nej. Owa przychylność jest szansą na powodzenie działań oraz odbudowę tegracji społecznej można się dopatrzyć wielu mankamentów. Według wiary w człowieka.

Arkadiusza Karwackiego są to: 1) rozwijanie zatrudnienia nieproduktyw-nego, 2) potencjalna stygmatyzacja uczestników programów, 3) ryzyko Na ogół badacze pozytywnie oceniają spółdzielnie socjalne, głównie dla-gettyzacji osób słabszych na chronionym rynku pracy, 4) potencjalna tego, że spełniają one również inne funkcje. Są dla jej współtwórców i pra-częściowa delegitymizacja działań opiekuńczych (Karwacki i in. 2014, cowników źródłem satysfakcji życiowej, sukcesu zawodowego i dowodem s. 391–392).

na przełamanie trudności w poszukiwaniu miejsca w społeczeństwie.

115

Znacz

Generalnie programy reintegracji społecznej traktowane są jako przy-wane były do zaledwie kilku spośród kilkunastu grup potencjalnych benefi-kłady dobrych praktyk, jednak praktyk odnoszących się do specyficznej, cjentów. To zaś skłania do konstatacji, że rekrutacji dokonywano spośród wąsko rozumianej aktywizacji, albowiem „spośród czterech instrumen-tych, którzy rokowali obecność do końca programu, czyli byli potencjal-tów aktywnej integracji, dostępnych w ramach projektów systemowych, nymi „ratowalnymi”. Do rzadkości należały programy dla byłych więźniów enia i char

w realizowanych projektach odnajdujemy przede wszystkim aktywizację oraz dla więźniów przygotowujących się do wyjścia na wolność, czyli dla zawodową, nieco rzadziej edukacyjną, sporadycznie aktywizację zdro-grup rzeczywiście wykluczonych, i to jednocześnie pod kilkoma względami wotną i społeczną” (Faliszek i Leśniak-Berek 2010, s. 162). Programy (Kotlarska-Michalska 2012b). Konieczność oparcia programów reintegra-realizowane ze środków EFS i POKL były na ogół lokowane w środo-

cji społecznej na sztywnych przepisach formalnych, również w zakresie wiskach miejskich, zdecydowanie rzadziej w środowiskach wiejskich, werbunku, oraz w standardach ich realizacji spowodowało ograniczenie aktery

i pomimo szlachetnych intencji realizatorów zawężone do edukacji szans na uczestnictwo tym, którym wsparcie byłoby najbardziej potrzebne, konkretnego zawodu. Większość realizowanych programów cechowała

organizatorom projektów zaś ograniczyło swobodę działania i wprowadza-s

rutyna i mechaniczny sposób propozycji działań, bez wysiłku i starań nia eksperymentalnych pomysłów. Zdecydowanie korzystniej prezentują tyki ubós

w kierunku ich wzbogacenia i ulepszenia; pomijany był również podsta-się rezultaty działań długofalowych, niekoniecznie opartych na projektach wowy cel ewaluacji (tamże, s. 159).

czy programach. Takich pozytywnych przykładów efektywnej integracji społecznej jest wiele.

Doświadczenia praktyczne w realizacji programów reintegracji społecznej tw

a

i zawodowej nie są zbyt często przedmiotem badań socjologicznych, dla-Rozwiązywanie problemów ubóstwa poprzez zapobieganie marginalizatego trudno ocenić ich skuteczność i długofalowy efekt. Kiedy zaintereso-cji obejmuje również wiele przedsięwzięć skierowanych do młodych ludzi wanie uczestnikami programu kończy się wraz z projektem, nie możemy poszukujących zatrudnienia. Polskie doświadczenia w zakresie działań ocenić, jakie zmiany zaszły nie tylko w materialnym wymiarze ich życia, ale adresowanych do bezrobotnej młodzieży wskazują, że największą popu-również w postawach wobec pracy i wobec wartości. Na podstawie badań larnością wśród młodych ludzi cieszą się takie formy pomocy, jak: sta-przeprowadzonych w Krakowie podczas realizacji programu i po jego że absolwenckie, prace interwencyjne, refundacje z tytułu zatrudnienia zakończeniu wynika, że uczestnictwo w nim nie wpłynęło na wzrost zain-absolwentów, szkolenia i roboty publiczne. Brakuje jednak danych potwier-teresowania formami doskonalenia lub reorientacji zawodowej (Żukiewicz dzających, jak te formy przyczyniają się do utrzymania lub uzyskania sta-2009, s. 124–158). Programom reintegracyjnym ciągle brakuje szerokiej łego zatrudnienia. Programy rządowe proponujące różne formy wspar-wizji, niewiele z nich opiera się na solidnych podstawach diagnostycznych, cia subsydiowanego dla młodzieży są jednak ciągle za mało skuteczne.

które z kolei mogłyby stanowić podstawę prognozy oraz sensownych dzia-Z realizacji programu „Pierwsza Praca” wynika, że absolwenci najczęściej łań (Czekaj i Zawartka 2010).

wybierali staże i umowy absolwenckie, natomiast takie formy jak szkolenia i własna działalność gospodarcza nie były popularne. Postulat upoW refleksjach nad trafnością metod stosowanych w programach integracji wszechnienia nietypowych form zatrudnienia wśród młodzieży jest jedną społecznej warto nawiązać do spostrzeżeń Katarzyny Górniak, ważnych z propozycji przezwyciężenia problemu słabych szans młodych ludzi na pod względem utylitarnym. W jej opinii możliwość korzystania z przestrze-wejście na rynek pracy (Giermanowska 2005, s. 64–82).

ni przez ubogich związana jest z wykazywaniem przez nich właściwego zaangażowania sytuacyjnego. Powoduje to, że osoba bezrobotna musi Praktyka polska w rozwiązywaniu problemu bezrobocia wskazuje, że brać udział w szkoleniach, które nie podnoszą jej kompetencji czy kwalifi-najczęściej realizowano projekty socjalne oparte na formie typowych kacji, natomiast osoba biedna musi podpisywać kontrakt z pracownikiem warsztatów: Trening integracyjny, Poznanie siebie, Dokumenty aplikacyj-socjalnym, nawet jeśli ma świadomość, że ów kontrakt nie ma znaczenia.

ne, Rozmowa kwalifikacyjna, Radzenie sobie ze stresem, Spotkanie ewa-Jak twierdzi Górniak, „to nie biedny określa i decyduje o swoich potrzebach, luacyjne (Drozdowska 2006, s. 92), a pozytywnym efektem, wprawdzie ale ci, którzy tę przestrzeń dla niego organizują” (Górniak 2014, s. 38–39).

nie mierzonym w złotówkach, ale istotnym ze względu na założony cel programu, była zmiana w zachowaniu beneficjenta. W wielu organizacjach Analiza wybranych programów realizowanych w Polsce w ramach strategi pozarządowych podjęto próby zastosowania nowych metod w aktywizacji spójności w latach 2007–2013 wskazuje, że miały one bardzo podobne osób bezrobotnych. Po kilku latach eksperymentowania potwierdziła się cele oraz że zastosowano w nich podobne techniki aktywizacji, ale adreso-zasada, że im bardziej zindywidualizowane metody stosowano w trudnym 117

Znacz

okresie powrotu do roli pracownika, tym bardziej skuteczny był efekt tej rządem (Poławski 2004, s. 147–149). W wielu gminach czy powiatach pomocy. Polskie eksperymenty oparte na towarzyszeniu osobie bezrobot-poszukiwano na przykład osób niepełnosprawnych, ponieważ na ich akty-nej dowiodły skuteczności tej metody (Słowik i Starz 2010). Skuteczne wizację przyznano akurat duże środki unijne. Inne badania prowadzone okazały się też zintegrowane działania oparte na jednoczesnej aktywiza-nad systemem wsparcia dla osób niepełnosprawnych w dziedzinie zatrud-enia i char

cji personalnej, zawodowej i społecznej osób długotrwale bezrobotnych nienia wykazały, że system ten jest mało efektywny. Jego główne man-

(Titaniec 2010). W wielu opracowaniach opisujących różne formy aktywnej kamenty to niedostosowanie przepisów obowiązujących w tej dziedzinie polityki społecznej wskazuje się na zalety zastosowania metod coachin-do realiów, niskie kwalifikacje i biurokratyczny styl działania kadr w insty-gowych w procesie reintegracji zawodowej: wzmacnianie samodzielności tucjach, które powinny pomagać osobom niepełnosprawnym, a także

w działaniu i podmiotowe działanie klienta. Są one jednak również obar-brak dystrybucji informacji dla tej kategorii osób i dość wysokie koszty aktery

czone wadami, takimi jak: niedocenianie wagi szkolenia i treningu umie-zatrudnienia osoby niepełnosprawnej (Gąciarz 2009, s. 116–117). Mimo jętności, niedostateczne wsparcie w zakresie kompetencji społecznych, to można też wskazać udane inicjatywy lokalne, które zostały uwieńczone s

obecność jobcoacha oraz błędy niedoświadczonych coachów. Warto też sukcesami dzięki konsekwentnej pracy oraz cierpliwości liderów organi-tyki ubós

wspomnieć o programach realizowanych w Krakowie, adresowanych do zacji pozarządowych w pokonywaniu przeszkód administracyjnych, ale młodzieży zagrożonej wykluczeniem, w których zastosowano kilka metod i negatywnych postaw w środowisku lokalnym.

mobilnej pracy socjalnej, a najistotniejszą wartością tej pracy było bezpośrednie dotarcie do młodzieży przez zespoły streetworkerów, których Refleksje, które nasuwają się po analizie wybranych programów reinte-tw

a

zadanie polegało na motywowaniu młodych ludzi do bardziej efektywne-gracji społecznej, mogą prowadzić do konkluzji, że dla każdej kategorii go zagospodarowania wolnego czasu oraz na budowaniu potencjału do społecznej borykającej się z problemem wykluczenia i długotrwałego bez-podejmowania pracy zarobkowej (Nóżka 2011, s. 36–37). Praca z mło-robocia oraz reprezentującej niechętną postawę wobec zmian, powinien dzieżą, co potwierdzają doświadczenia krakowskie, wymaga jednak dłu-być tworzony osobny program aktywizacji i rekonstrukcji więzi społecz-giego okresu realizacji, a także współpracy z liderami grupowymi.

nych i zawodowych (oparty na indywidualnej diagnozie). Programy reintegracji dostosowane do życiorysów beneficjentów mają większe szanse na Współcześni politycy społeczni mają świadomość, że niektóre działa-powodzenie aniżeli programy skopiowane, trudne i nieciekawe. Te nieste-nia służące wychodzeniu z ubóstwa często nabierają stygmatyzującego ty prowadzą do wykruszania się grona uczestników (Kotlarska-Michalska charakteru (Rymsza 2003), a szeroko rozumiane programy reintegracji 2012b).

społecznej w praktyce są zawężane do reintegracji zawodowej (Żukiewicz 2009). Słabą stroną projektów i programów mających na celu reintegra-Wychodzenie z ubóstwa jako istotny program polityki społecznej winny cję społeczną są niewątpliwie małe efekty, a raczej mało widoczne efekty wyznaczać przede wszystkim prawidłowo wykonane diagnozy oparte na niektórych programów. Rutynowe szkolenia i podobnie rutynowo organi-rzetelnie przeprowadzonych badaniach i analizach. Warto też podkreślić, zowane warsztaty dla wykluczonych są w pewnym stopniu bardziej formą że diagnozy służące jako podstawy projektowania powinny być aktuali-wykorzystania pieniędzy dla miejscowych fachowców od szkolenia niż for-zowane i zawierać informacje o możliwościach i doświadczeniach spomą faktycznego i skutecznego aktywizowania beneficjentów programów łeczności lokalnej w zakresie rozwiązywania problemów. Wnikliwa analiza do myślenia o przyszłości.

potencjału ludzkiego, a w szczególności kapitału zaufania społecznego w środowisku, może służyć budowaniu programów lokalnych. W dyskur-Polskie doświadczenia w rozwiązywaniu problemu bezrobocia pokazują, że sie, jak skutecznie pomagać ubogim, uczestniczy liczne grono krytyków zrealizowano wiele standardowych, ale też sporo oryginalnych programów, dostrzegających słabe zaangażowanie państwa jako instytucji dystrybu-które pomimo najlepszych intencji oraz dobrego przygotowania meryto-ującej pomoc dla najsłabszych i wskazujących, że scedowanie na rodzinę rycznego i organizacyjnego nie przyniosły zadowalających efektów. Pisze obowiązku zaspokajania własnych potrzeb i nadanie instytucjom samoo tym Paweł Poławski, przytaczając cztery przykłady przedsięwzięć lokal-rządowym funkcji wspomagających nie okazało się w praktyce skuteczną nych, które ukazały funkcjonowanie strategii rozwiązywania konkretnych drogą. Samorządy lokalne dysponowały i nadal dysponują zbyt skromnymi problemów, ale również strategii zorientowanych na unikanie konfliktów środkami, aby dokonać inwestycji w sferę społeczną (Racław-Markowska z władzą, wykorzystywanie protektoratu samorządowców, dywersyfikację 2005, s. 190), ale mogą otwierać się na szerszą współpracę z organi-

źródeł finansowania i stopniową instytucjonalizację współpracy z samo-zacjami, które próbują inicjować rozwiązania łagodzące skutki ubóstwa 119

Znacz

i wykluczenia. Modele działań idących w stronę „aktywnych służb społecz-Z polskich, na razie skromnych badań nad dziećmi ulicy wynika, że nych” są interesującą podpowiedzią, w jakim kierunku winny być kierowa-pochodzą one z rodzin ubogich, zamieszkujących lokale o niskim

ne działania praktyków pomocy społecznej oraz samorządów lokalnych standardzie, niezaradnych, wielodzietnych, rozbitych, obarczonych (Kaźmierczak i Rymsza 2012).

alkoholizmem ojca lub matki. To dzieci w tych rodzinach przejmują enia i char

role dorosłych, opiekują się rodzeństwem (Sokołowska 2014, s. 103).

Jest wiele znanych programów nastawionych na niwelowanie skutków Rozwiązanie problemu ubóstwa emocjonalnego, jakiego doświadcza-ubóstwa w Polsce, które częściowo zaspokajają elementarne potrzeby ją, wymaga naprawy całego systemu rodzinnego, głównie resocjaliza-dzieci z ubogich rodzin. Jednym z nich jest dożywianie dzieci w szkole, cji moralnej rodziców. Wieloletnia, skoncentrowana na rozwiązaniach podejmowane głównie dzięki aktywności organizacji pozarządowych.

praca socjalna może przynieść wymierne korzyści dla tych rodzin, które aktery

Wśród znanych organizacji specjalizujących się w tej formie pomo-zostaną objęte intensywną pracą socjalną zespołu specjalistów jedno-cy należy wymienić Polską Akcję Humanitarną realizującą program

cześnie podejmujących profesjonalne działania. Na to, że warto konse-s

„Pajacyk”. Różne formy pomocy dla dzieci ubogich są realizowane dość kwentnie i planowo pomagać rodzinom wieloproblemowym, wskazują

tyki ubós

regularnie w tych dzielnicach dużych miast i małych miejscowościach, doświadczenia gdyńskiego MOPS-u w ramach projektu „Rodzina bliżej w których funkcjonują organizacje pozarządowe. Inicjują one akcje siebie” (Rudnik 2013). Pokazują one, że sztuka pomagania innym to pomocy i zachęcają inne instytucje i organizacje do współtworzenia sztuka działania zespołowego, skierowanego na wyzwalanie energii sieci wsparcia. Jako przykład może służyć akcja pomocy realizowana i motywacji, to sztuka odkrywania ludzkich zasobów w postaci zdolno-tw

a

przez Stowarzyszenie Pomocy Dzieciom Rybnika-Boguszowic 17-tka.

ści, umiejętności i determinacji w działaniu. Sześcioletni eksperyment Jest to pomoc polegająca na organizowaniu czasu wolnego, budowa-w Gdyni dowiódł, że długofalowa i sensownie realizowana zindywiduali-niu relacji rówieśniczych oraz uzupełnianiu deficytów socjalizacyjnych zowana praca socjalna, oparta na współdziałaniu specjalistów, może poprzez naukę sprzątania czy opiekowania się młodszymi dziećmi.

przynosić zadowalające efekty (Rudnik 2013).

Generalnie, jak wynika z raportu, dzieci znajdują w klubie to, czego nie może zaoferować im rodzina (Raport 2010, s. 34). Deficyty w zaspo-Podejmując próbę wskazania podstawowych działań (odsłaniających

kajaniu potrzeb dzieci starają się wypełniać szkoły podstawowe, oferóżne przejawy cierpienia z powodu ubóstwa, jak i zapobiegających rując: stypendia socjalne, pomoc w zakupie książek, wyprawek szkol-dziedziczeniu biedy), które mogą okazać się skuteczne w dłuższej nych i w dofinansowaniu wycieczek, zbiórkę używanej odzieży, paczki perspektywie, należy nawiązać do głosu pedagogów, potwierdzają-

z okazji świąt. Analiza form pomocy udzielanej dzieciom pokazuje, że cych konieczność podjęcia działań eliminujących zjawisko naznacza-jest ona akcyjna, ulega ożywieniu w okresie świątecznym i wakacyjnym, nia i wykluczenia edukacyjnego. Jednym ze sposobów może okazać się i nadal niewystarczająca. Akcyjność tylko uświadamia biednym dzie-edukacja nauczycieli mająca na celu zmianę ich postaw wobec dzieci ciom, że inni myślą o nich tylko z jakiejś okazji, nie na stałe. Akcyjność z rodzin ubogich, wymagających większej uwagi i cierpliwości, zaintere-bardziej przypomina działania filantropijne i charytatywne niż progra-sowanie ich sytuacją socjalną, a także edukacja polegająca na wyrobie-mową i systemową pomoc w pokonywaniu faktycznych barier bloku-

niu umiejętności równego traktowania uczniów. Potrzebna jest również jących możliwość pełnego uczestnictwa w wysoko ocenianych rolach edukacja uczniów, której celem byłoby wykształcenie postawy tolerancji społecznych. Specjalną kategorią dzieci wymagających specyficznej i akceptacji rówieśników żyjących w gorszych warunkach – czyli realiza-troski są dzieci ulicy, cierpiące nie tylko na ubóstwo socjalizacyjne cja programu „przygotowanie do życia w inności”, pomagającego oswoić i materialne, ale w znacznej mierze na ubóstwo moralne. To katego-obecność „innego”, bez lęku i bez uprzedzeń, a przede wszystkim bez ria dzieci, wobec której prowadzenie pracy socjalnej jest dość trudnym agresji. Edukacja jest nie tylko niezbędnym elementem w nauce tole-zadaniem. To kategoria wymykająca się spod zinstytucjonalizowanego rancji, ale również pomostem między generacjami, między uczniami systemu wsparcia. Z doświadczeń streetworkerów wynika, że dzieci uli-i rodzicami. Znając prawidłowości „skrzywionej” socjalizacji domowej cy niechętnie poddają się narzuconym regułom i niechętnie kooperują i szkolnej, a także skutki odhumanizowania szkoły nastawionej na reje-z dorosłymi. Wymagają specyficznych technik i metod pracy, również strowanie wyników i nieprzywiązującej uwagi do efektów wychowaw-opieki pedagogicznej i niewątpliwie doradztwa moralnego i zawodowego, czych, nieprzygotowującej do życia w świecie różności, warto wskazać czyli współpracy przynajmniej trzech fachowców: pedagoga, asystenta na liczne walory programów edukacyjnych realizowanych w szkołach rodziny i streetworkera.

podstawowych i gimnazjalnych w Polsce.

121

Znacz

W tym miejscu wypada nawiązać do refleksji nawołujących do redefi-ubóstwa (poza radykalnymi strukturalnymi rozwiązaniami) może odby-nicji niektórych funkcji szkoły, wyrażanych już od dawna przez Klausa wać się przez zwiększenie częstotliwości i intensywności pragnienia, aby Hurrelmana (1994) oraz innych pedagogów. Edukacja jako fundament dzielić się, dawać i poświęcać.

wychodzenia z ubóstwa wymaga nie tylko zmiany postawy nauczycieli do enia i char

ubogich uczniów, ale też skuteczniejszego motywowania ich do podejmo-Konkludując, przeciwdziałanie ubóstwu to rozległa strategia oparta na wania wysiłków służących wyrównywaniu ich życiowych szans. Edukacja zmianie stosunku bogatych wobec biednych, to otwieranie przestrzeni dzieci z ubogich rodzin może być edukacją rozwijającą marzenia i plany publicznej dla ubogich, to zapraszanie do odgrywania ról społecznych

– i pokazującą inne perspektywy życia. Dzieci z ubogich rodzin mogłyby dających szacunek, to wydobywanie ukrytego kapitału społecznego

uczestniczyć w warsztatach rozwijających zainteresowania, ukierunkowa-u dzieci i młodzieży poprzez przyjazną szkołę, odpowiednio realizowa-aktery

nych na naukę „lepszego życia”, w warsztatach pokazujących, że skromne, ne doradztwo zawodowe. Otwieranie świata dla młodych ludzi z ubogich wręcz ubogie warunki nie muszą być barierą w realizacji ich uzdolnień rodzin to podstawa w zatrzymaniu procesu dziedziczenia ubóstwa.

s

i marzeń. Nie ma potrzeby dodawać, że upatrywanie w edukacji podstawo-tyki ubós

wego kierunku niwelowania skutków nierówności społecznych jest strate-Należy zaznaczyć, że poszukiwanie rozwiązań problemu ubóstwa jest gią najczęściej postulowaną przez pedagogów (Palka 2009, s. 331).

podstawowym celem współczesnej aktywnej polityki społecznej (Szarfenberg, Żołędowski i Theiss 2010) oraz jednym z naczelnych zadań, jakie Nie tylko edukacja dzieci jawi się jako niezbędny warunek w procesie stawiają sobie instytucje pomocy społecznej, wdrażające programy oraz tw

a

zmiany relacji między dziećmi o różnym statusie społecznym, konieczne projekty zarówno niwelujące skutki ubóstwa, jak i próbujące okiełznać wydaje się również edukowanie społeczeństwa. Oswajanie ubóstwa i edu-przynajmniej w jakimś stopniu jego przyczyny. W tych działaniach insty-kacja do życia w zróżnicowanym społeczeństwie to także wyznaczanie tucjonalnych ważną wspierającą rolę odgrywają organizacje pozarządowe.

ważnej roli współczesnym mediom, aby uczestniczyły w kampanii na rzecz Jednak potrzebują one więcej środków, aby mogły skuteczniej pomagać równości poprzez pokazywanie obrazów z życia ludzi ubogich, przejawów w wychodzeniu z ubóstwa przynajmniej tym kategoriom społecznym, któ-

ich zaradności życiowej, solidarności grupowej, różnych dróg wychodzenia re tego najbardziej oczekują.

z ubóstwa. Konieczne staje się propagowanie ludzkich wartości, humani-zmu i głębsze nawiązanie do refleksji Ericha Fromma, do jego głównego pytania: mieć czy być? Konieczny jest też renesans skromności jako atry-butu, jako wyboru, jako wartości autotelicznej, przywrócenie rangi wiedzy, mądrości życiowej i życzliwości ludzkiej.

Dostęp do wiedzy jako sposobu wychodzenia z ubóstwa jest na razie tylko hasłem, wymaga budowy fundamentów „nowego oświecenia” i powrotu do wartości, które pozwalałyby tym, którzy nie są biedni, na satysfakcjonują-

ce życie w myśl zasady „mieć i być”, a ubogim na niestygmatyzujące „być”.

Nawiązując do refleksji Fromma, można dodać, że jego wiara w istnienie ludzkiego pragnienia, aby przeżywać jedność z innymi, które jest zakorzenione w specyficznych warunkach egzystencji i które jest pragnieniem zanurzenia się w unii z innymi ludźmi, stanowi zasadniczą potrzebę adaptacji, a obawa przed wykluczeniem ze społeczności to największy ludzki lęk. Fromm stwierdza, że w ludziach obecne są dwie tendencje. Jedna to skłonność do posiadania i władania, druga – to skłonność do bycia, czyli do dzielenia się, dawania i poświęcania, wypływająca ze specyficznych uwarunkowań ludzkiej egzystencji, będąca także wewnętrzną potrzebą przezwyciężania własnej izolacji w jedności z innymi ludźmi (Fromm 1997, s. 170–171). Postulat moralny Fromma głosi, że niwelowanie skutków 123

pr

zes

tr

zeń pos

tr

adzieck

a

ROZDZIAŁ 4

Konstruowanie

biednego

a społeczna

produktywność

logiki daru

125

Znacz

ROZDZIAŁ 4

enia

i

Konstruowanie

char

biednego a spo-

aktery

łeczna produktyw-

styki ubós

ność logiki daru

tw

Niniejsza próba opisania zjawiska biedy opiera się na założeniu, że jed-a

nym z jej wymiarów jest cierpienie wpisane w kondycję ludzką. Stanowić ono będzie oś rozważań dotyczących problemu biedy oraz jej społecznych reprezentacji. Należy w tym kontekście zwrócić uwagę na dwa istotne czynniki warunkujące istnienie zjawiska biedy. Jest to osłabienie więzi społecznej oraz szeroko rozumiane społeczne wytwarzanie obojętności. Ponieważ problematyka więzi społecznej jest szeroko omawiana w innych miejscach tej książki oraz przez autorów reprezentujących myśl socjologiczną (por.

Marody 2007; Kiciński 2006; Marody i Giza-Poleszczuk 2004; Rymsza 2006), rozważania niniejsze zaś koncentrować się będą na ustaleniach dotyczących biedy na podstawie analizy społecznie usankcjonowanych sposobów wykorzystywania cierpienia, pozwolimy sobie jedynie pobieżnie zwrócić uwagę na podstawowe kwestie. Jednym z kluczowych wymiarów służących wspomnianemu sankcjonowaniu są mechanizmy reprodukcji

nierówności w społeczeństwie oraz towarzyszące im zasoby symboliczne, które pełnią funkcję wyjaśniającą wobec zastanej rzeczywistości, jak też naturalizującą pewien arbitralnie ustanowiony porządek społeczny.

Zanim przejdziemy do sedna, warto wprowadzić jeszcze jedną przesłankę dla niniejszych rozważań, które będą się obracać w ramach szerzej rozumianego kompleksu: bieda – nierówności – wykluczenie. Chodzi mianowicie o sposób patrzenia na ów kompleks jako pewien proces społeczny, nie zaś spetryfikowane zjawisko. Intencję tę bardzo dobitnie wyrażają słowa autorów raportu Eksplozja nierówności, którzy zauważają, że rozważanie nasilającego się zjawiska nierówności będzie wymagać traktowania go jako procesu społecznego (Jarosz i Kozak 2015). Nasze rozumienie tego zjawiska, a także konsekwencji, do jakich ono prowadzi, będzie się opierać na założeniu, iż pewien porządek, którego jest konsekwencją, podtrzymywany jest za pomocą pracy kultury oraz uniwersów symbolicznych (Berger i Luckmann 2010).

127

K

4.1. BIEDA, NIERÓWNOŚCI I WYKLUCZENIE A SPOŁECZEŃSTWO DARU

Ponieważ zagadnienie więzi społecznej jest jednym z głównych problemów, jakimi zajmuje się socjologia, i zostało przez nią dokładanie zbada-ons

ne, ograniczę swoje uwagi do kilku niezbędnych ustaleń (Marody 2007; tr

Jak słusznie zauważa Ruth Lister (2007), pisząc o biednych w katego-Kiciński 2006; Marody i Giza-Poleszczuk 2004; Rymsza 2006). Przede uo

riach Inności: „pojęcie traktowania w kategoriach Innego pokazuje, że wszystkim więź społeczną rozumiemy jako sferę oddziaływania dwóch wanie biednego

nie jest to inherentny stan, lecz trwający proces sterowany przez «nie-zasad łączenia się ludzi: identyczności i komplementarności (Castells

-biednych». Możemy mówić tu o dualistycznym procesie różnicowania 2010). Pierwszy typ integracji odnosić się będzie do sytuacji, w której i demarkacji, na mocy którego wyznaczana jest linia między «nami»

jednostki wymieniają między sobą zasoby prowadzące w konsekwencji a «nimi», pomiędzy bardziej i mniej wpływowymi – procesie, w wyniku do podtrzymania tożsamości grupowej. Komplementarność z kolei pro-oraz poprzez który zostaje ustanowiony i jest podtrzymywany dystans wadzi do wymiany dóbr i zasobów deficytowych, które pozwalają na zdo-społeczny” (Lister 2007, s. 126). Kluczowe z punktu widzenia przedsta-bycie takich, jakich dana jednostka jeszcze nie posiada. Należy zauważyć, a

wionego tu zamierzenia będzie pojęcie szeroko rozumianego dystansu że bez względu na dominację zasady więź społeczną trzeba traktować społeczna produkt

społecznego, ustanawianego za pomocą bardzo różnych środków i zaso-jak „układ sieci stosunków albo zależności, jakimi członkowie grupy są bów. Proces konstruowania biednego przebiega na wielu płaszczyznach, powiązani, i odpowiadających tym stosunkom postaw względem funkcji, takich jak relacje społeczne, interakcje między „biednymi” i specjalistami wartości czy celów tej grupy społecznej lub też poszczególnych jej człon-od pomagania aż po środki masowego przekazu czy działalność badaw-ków” (Turowski 1971, s. 56). O ile w społeczeństwach tradycyjnych trwa-czą w sferze chociażby akademickiej. Przykładem takiego oddziaływania nie jednostki uzależnione było od kolektywu, który oprócz wyznaczania są dystanse ustanawiane za pomocą zasobów kulturowych, zwłaszcza symbolicznych granic świata pełnił również funkcję zabezpieczenia przed w warunkach edukacyjnych, gdzie proces różnicowania kapitałów kultu-ryzykiem, o tyle w warunkach produkcji kapitalistycznej owa forma relacji ywność logiki dar

rowych w ramach systemu edukacyjnego przyczynia się do ustanowienia między jednostką a kolektywem ulega znacznej fragmentacji.

dystansu dość szczególnego, mianowicie w trakcie procesu społecznej reprodukcji. Przykład ten posłużył nam do przyjrzenia się mechanizmom Antropologiczną manifestacją owej spójności na poziomie wymiany były zobojętniania wobec zjawiska biedy i pośrednio wynikającego z nich cier-tak zwane kultury darów, szeroko omawiane przez klasyków antropolo-pienia. Owe biurokratyczne lub społeczne mechanizmy wytwarzania obo-gii (Boas i Codere 1966; Malinowski 2010; Mauss 2001; Ziegler 2012).

jętności omówione zostały w poprzednim rozdziale.

Członkowie społeczeństw, które charakteryzowane były jako kultury darów, przekazują sobie dobra wartościowe w celu ustanowienia dobrobytu spo-u

Wróćmy jednak do kwestii pierwszej, która stanowić będzie jeden z warun-

łeczności (Malinowski 2010; Mauss 2001). Są to społeczeństwa, które ków istnienia zjawiska nierówności, biedy i wykluczenia. Rozluźnienie wymagają od swoich członków wyłącznie identyfikacji z klanem, wspól-i fragmentacja więzi społecznych prowadzi do złożonego w konsekwencji notą czy wioską. Aby przeżyć, w sensie minimum egzystencji czy w sensie zaniku społecznej spójności. To z kolei rodzi konieczność ustanowienia społecznym, wystarczy być częścią większej całości. Ową tajemniczość czegoś, co działałoby na kształt utraconej więzi, a jednocześnie pozwalało daru stanowiącego osnowę społeczeństwa Maurice Godelier (2010) wyra-chronić jednostkę w ramach coraz bardziej intensywnego oddziaływania ził za pomocą konstatacji, iż żadne społeczeństwo nie może się obyć bez kapitalistycznych stosunków produkcji (Geisen 2005). Jedną z istotnych wymiany (daru, potlaczu, ofiary czy rynku) oraz zachowania dla siebie przesłanek powstania systemów zabezpieczeń społecznych jest owo rozbądź potomków pewnego przedmiotu, opowieści, mitu etc. Pytanie, jakie luźnienie i fragmentacja więzi społecznych w ramach rozwoju gospodarki nasuwa się współczesnemu czytelnikowi tych słów, dotyczy znaczenia kapitalistycznej w Europie. Zatem można przyjąć ogólną tezę, iż zarówno daru lub – formułując rzecz nieco bardziej radykalnie – jego braku w spo-nowożytny rozwój ekonomiczny, jak i współczesna formuła kapitalistycz-

łecznych kręgach szerszych niż rodzina.

nego postfordyzmu wymagać będą od społeczeństwa pewnej ingerencji w stosunki kształtowane i zapośredniczone przez relacje o charakterze Odpowiadając na pytanie o znaczenie daru czy bezinteresowności we ekonomicznym.

współczesnych społeczeństwach zachodnich, nie sposób uciec od problematyki poruszanej przez wspomnianych klasyków antropologii. Jedną z ciekawszych interpretacji potlaczu jest ta, którą zaproponował Marvin Harris. Jego zdaniem ceremonie potlaczu stanowiące przykład działa-129

K

nia kultury daru były funkcjonalne z punktu widzenia rozwoju gospodarki.

funkcji sektora publicznego. Zwrócił on uwagę na zależność polegającą Potlacz prowadził do redystrybucji dóbr – dotknięte nieurodzajem wiona tym, że im silniejsze wsparcie sektora prywatnego w danej sferze, tym ons

ski otrzymywały niezbędne do przetrwania produkty. Działo się to jednak większa skłonność sektora publicznego do pomijania go w swoim budże-tr

kosztem utraty prestiżu. Z drugiej strony tak rozumiane rozdawnictwo cie (Andreoni 1993). Dzieje się również odwrotnie, kiedy organizacje poza-uo

wywierało presję na zwiększenie wydajności pracy (Harris 2007). Jak rządowe oraz sektor prywatny ograniczają wsparcie w sytuacji hojnego wanie biednego

pokazują analizy Harrisa oraz Maussa, status społeczny, a z drugiej stro-finansowania inicjatyw ze środków publicznych.

ny relacje zależności osiąga się w tego typu społeczeństwach przede wszystkim na podstawie bezinteresownej wymiany dóbr. Wątek darów oraz Niezwykle istotnym zagadnieniem w kontekście analizy i oceny aktów wymiany stanowi podstawę koncepcji więzi społecznej rozwijanej przez darowania w społeczeństwie jest ekonomiczny aspekt tegoż zjawiska.

anarchistów i anarchokomunistów, którzy uważają, że pomoc wzajemna Najważniejsza próba oceny daru z punktu widzenia ekonomii zosta-jest kluczem do wyeliminowania ubóstwa ze społeczeństwa (Rydzewski ła dokonana przez Serge’a Kolma oraz Jamesa Rogersa, którzy stoją a

1997). Ich wizja społeczeństwa idealnego bazuje na relacjach bezintere-na stanowisku, że działania oparte na logice daru i szeroko rozumiane społeczna produkt

sownej wymiany i darze (Kropotkin 1921). Dla Kropotkina, który odwoływał

darowizny pro publico bono tworzą szeroki wachlarz dóbr publicznych się również do badań nad społecznościami pierwotnymi, charakterystycz-

(Hochman i Rogers 1969; Kolm 1969). Dzięki darowiznom odbiorcy tego ne było przywiązanie do wizji społeczeństwa, dla którego podstawą więzi rodzaju świadczeń mogą konsumować w wyższym stopniu, niż byliby zdol-społecznej jest dar oraz wymiana. Te z kolei są czymś w rodzaju emanacji ni bez wsparcia zewnętrznego. W pewnym sensie ich konsumpcja staje etycznego pierwiastka w człowieku. Pomoc wzajemna traktowana jest się dobrem publicznym. Można więc powiedzieć, że dary czy działalność przez Kropotkina jako czynnik postępu w każdym możliwym wymiarze: charytatywna przyczyniają się w bardzo dużym stopniu do zwiększenia

„Łączcie się – stosujcie pomoc wzajemną! To są środki najniezawodniej-dostępności dóbr publicznych.

ywność logiki dar

sze zapewnienia każdemu bezpieczeństwa największego, to najpewniejsza gwarancja postępu zarówno cielesnego, jak umysłowego i moralnego”

Jak wskazują Monika Czerwonka oraz Aleksandra Staniszewska, kosz-

(Kropotkin 1921, s. 71).

ty pochodne tak zwanej utraconej konsumpcji wpływają na popyt

wewnętrzny oraz wzrost gospodarczy globalnie (Czerwonka i Stani-

Pomoc wzajemna stanowi podstawę więzi społecznej. W tym ujęciu spój-szewska 2013). Problem wiąże się również z charakterem konsump-

ność społeczna osiągana na poziomie interakcji jest pochodną daru, któ-

cji, która jest zależna od zamożności gospodarstwa domowego. Jest ry stanowi „wewnętrzną” formę spójności. Jak zauważył Yan Yunxiang, to paradoks, który polega na tym, iż gospodarstwa o wysokim pozio-u

wymianę darów należy traktować jako pewną formę ekonomii, również mie zamożności w mniejszym stopniu wspierają popyt wewnętrzny, co w węższym sensie (Yan 2005), nawet jeżeli dotyczy to tak zwanych pre-wynika z konsumowania dóbr w głównej mierze pochodzących z rynków zentów „na święta”, które stanowią jedną z ważniejszych gałęzi handlu.

zewnętrznych. Z drugiej strony mniej zamożne gospodarstwa poprzez Mauss, rozważając wymianę darów w społecznościach tradycyjnych,

mniejsze możliwości konsumowania ograniczają swoje zakupy do rynku zwrócił uwagę na stadia jej ewolucji. W pierwszej fazie dar tworzy „totalną lokalnego. Brak możliwości lub ograniczanie takiej konsumpcji prowa-daninę”, która stanowi element szerszej wymiany nieekonomicznej mię-

dzi do jej utracenia. Jest to w gruncie rzeczy podwójne uszczuplenie: dzy grupami. W fazie drugiej wymiana nosi znamiona moralne, dokonuje wewnętrznego popytu oraz samego gospodarstwa domowego. Dary,

się między jednostkami reprezentującymi grupy. Ostatnią fazę stanowi działalność charytatywna, a także transfery socjalne prowadzą do wymiana dóbr między niezależnymi jednostkami w ramach gospodarki zwiększenia popytu wewnętrznego, który w głównej mierze napędzany rynkowej (Mauss 2001). Stadialność w tym przypadku nie oznacza, że jest przez gospodarstwa średnio lub mniej zamożne.

poprzednie fazy ulegają zanikowi. Jest to raczej przenikanie się poszczególnych etapów rozwoju. Chociaż w dzisiejszych czasach możliwość utrzy-Można również wskazać na inne aspekty uspołeczniającej funkcji daru mania spójności społecznej za pomocą relacji wymiany darów została w społeczeństwie. Czerwonka i Staniszewska zaliczają do ekonomicz-w dużym stopniu ograniczona, to w warunkach coraz szczuplejszych nych kosztów braku spójności: koszty związane z działalnością naprawczą wydatków publicznych wydaje się kluczowa dla funkcjonowania społe-w zakresie przeciwdziałania wykluczeniu społecznemu; koszty utraconych czeństwa. Jak zauważył Andreoni, w przypadku relacji między sektorem możliwości, związane z brakiem uczestnictwa w szeroko rozumianym prywatnym i publicznym dar można traktować jako zamiennik niektórych życiu społecznych, a także wąsko – w wypracowaniu PKB; koszty dziedzi-131

K

czenia biedy i wykluczenia społecznego, które dotyczą przede wszystkim moralnym, opierającym się na założeniu, że społeczny wymiar działania dzieci jako kategorii najbardziej zagrożonej ubóstwem; i wreszcie koszty w zakresie pracy socjalnej dotyczy przede wszystkim więzi, solidarności oraz ons

związane z utraconą konsumpcją, o której pisaliśmy powyżej. Nawet z tak pewnej wizji sprawiedliwości społecznej. Niniejsze rozważania, stanowiące tr

pobieżnego zestawienia wynika, że działanie „przeciw biedzie” ma wymiar próbę przyjrzenia się sposobom, w jakie owa więź zostaje osłabiona bądź

uo

nie tylko moralny, ale również ekonomiczny. W tym zakresie należy zwró-

zerwana, oraz możliwym formom ponownego jej zawiązania, niewątpliwie wanie biednego

cić uwagę przede wszystkim na politykę socjalną państwa, która stanowi mogą stać się przyczynkiem do nowego spojrzenia na społeczny wymiar podstawowy instrument rozwiązywania problemów społecznych.

działania w polu pracy socjalnej. Nawiązywanie do koncepcji daru w kontekście solidarności i więzi jest właśnie taką próbą.

Z drugiej strony należy zauważyć, że równie istotne z punktu widzenia działania społecznego skierowanego „przeciw biedzie” jest wzmocnienie W nieco innym kontekście teoretycznym Marynowicz-Hetka stawia pyta-spójności społecznej na rzecz sprawiedliwości społecznej. Tak rozumiane nie o sposób równoważenia relacji społecznych w polu pracy socjalnej.

a

działanie musi brać pod uwagę relacje wymiany w sensie ekonomicznym Rozróżnia trzy typy interakcji: jednokierunkowy transfer, wymianę oraz społeczna produkt

i prowadzić do ponownego przemyślenia kwestii daru. Przede wszystkim wzajemne uczestnictwo (Marynowicz-Hetka 2007). Transfer, jako przykład trzeba zwrócić uwagę na zwiększenie podaży dóbr publicznych dzięki relacji o niskim stopniu wzajemności i wysokim asymetryczności, charak-działalności filantropijnej opierającej się na darze. W ramach klasycznej teryzuje raczej zaburzenia relacji społecznych w określonym środowisku.

ekonomii nadrzędny cel działalności gospodarczej określany był w kate-Z kolei wymiana może być rozumiana jako dar lub wymiana kontraktowa.

goriach wąsko rozumianego zysku. W dzisiejszych czasach tak wąskie O ile w środowisku rodzinnym przejawia się jako dar, o czym pisaliśmy rozumienie jest nie do utrzymania. Jak stwierdzają cytowane wcześniej wcześniej, o tyle forma kontraktowa wymiany, jak zauważa Marynowicz-autorki: „Dar jednego człowieka przekłada się na gospodarkę jak mnożnik”

-Hetka, charakteryzuje polski system pomocy społecznej, zorientowany ywność logiki dar

(Czerwonka i Staniszewska 2013, s. 84). Wbrew pozorom dar jest istot-przecież na realizację usług socjalnych. Jest to pewnego rodzaju manka-nym elementem makroekonomicznym. Przykładem są finanse publicz-

ment, który sprowadza pracę socjalną do działania czysto technicznego ne wspierające działalność charytatywną i zachęcające do kultywowania i ekonomicznego. Marynowicz-Hetka formułuje hipotezę, że: „polski sys-logiki daru za pomocą rozwiązań podatkowych. Rzecz dotyczy również tem pomocy społecznej, zorientowany raczej na rynek usług socjalnych, takich zjawisk jak inwestowanie społecznie odpowiedzialne czy fundusze wymusza przewagę […] kontraktowej wymiany (coś za coś) w działaniu mikrofinansowe. Obok wartości ekonomicznej dar i wymiana mają także pracowników socjalnych […] oraz sytuuje działanie społecznej w nurcie swój silny wymiar edukacyjny związany z kształtowaniem relacji społecz-technologii i dystrybucji dóbr, dalekiej od podejścia humanistycznego u

nych poprzez specyficzną formę partycypacji społecznej.

i zorientowanego aksjologicznie” (tamże, s. 141). Najbardziej zbliżone do ideału społecznego, zdaniem Marynowicz-Hetki, jest wzajemne uczestnic-Ewa Marynowicz-Hetka zwraca uwagę, że „edukacja społeczna pole-

two, polegające między innymi na wzajemnym dzieleniu się prowadzącym ga na inspirowaniu ludzi, by odczuwali potrzebę i chęć kształtowania do zrównoważenia relacji oraz wzmocnienia poczucia wspólnoty i wza-wzajemnych relacji opartych na zasadach sprawiedliwości społecznej”

jemności. Owo równoważenie relacji eliminuje paradoks daru, na który (Marynowicz-Hetka 2013, s. 118). Oznacza to, że działanie społeczne zwrócił uwagę między innymi Mauss, mówiąc o tym, że dawanie zobow zakresie pracy socjalnej jest w gruncie rzeczy działaniem w obrębie wiązuje, nierzadko prowadząc do asymetryczności relacji społecznych

„solidarnych społeczności”. Praca socjalna nie istnieje bez solidarności (Mauss 2001). Przykładem instytucjonalnej realizacji postulatu wzajem-i daru. Postulaty formułowane w ramach edukacji społecznej można spro-nego uczestnictwa jest koncepcja towarzyszenia społecznego w nawią-

wadzić w tym kontekście do działania jednostek na podstawie wartości zywaniu, wzmacnianiu i utrzymywaniu więzi społecznych. Jak zauważyła moralnych związanych z realizacją zasady solidarności społecznej. Jak Marynowicz-Hetka: „dla akceptacji takiej formy działania społecznego podkreśla Marynowicz-Hetka, edukacja ta ma na celu wpływanie na ludzi wobec/z/dla jednostki, a więc towarzyszenia, niezbędne jest odwołanie do w taki sposób, aby kształtowali relacje społeczne, opierając się na pewnej tezy psychologii wzrostu […], iż za nikogo nie można się rozwijać, można wizji sprawiedliwości społecznej. Zauważa, że „celem edukacji społecz-jedynie towarzyszyć jego rozwojowi” (tamże, s. 142).

nej jest więc stworzenie takiej więzi społecznej między wolą a działaniem jednostek, obywateli, aby każdy człowiek stał się jednostką społeczną”

Na edukacyjny aspekt więzi zwraca uwagę również Maria Mendel, która (tamże). Owa koncepcja uspołecznienia jest swego rodzaju postulatem w swojej koncepcji współpracy środowiskowej akcentuje wymiar partner-133

K

stwa edukacyjnego, rozumianego jako forma stosunków społecznych.

Prezentowany tu antropologiczny punkt widzenia dotyczący problematyki Jak zauważa, jest to „forma bliska wspólnocie, dla której charaktery-daru i bezinteresownej wymiany staje się paradoksalnie aż nazbyt aktual-ons

styczne są więzi łączące poszczególne jednostki i grupy” (Mendel 2005, ny dzisiaj. Zanurzeni w gospodarce opartej na wymianie towarowej, wszy-tr

s. 17). W tym przypadku elementem łączącym ludzi tworzących wspólscy potrzebujemy pieniędzy, aby żyć i w sensie literalnym przeżyć. Nasza uo

notę edukacyjną jest zainteresowanie edukacją. Tak rozumiana animacja egzystencja uzależniona jest od tej wymiany (dodajmy: interesownej wanie biednego

współpracy środowiskowej stanowiłaby rodzaj tła społecznego, na któ-

wymiany) towaru na pieniądze. I tu pojawia się problem, który można sfor-rym dzieje się postulowane przez Marynowicz-Hetkę wzajemne uczest-mułować jako tezę o uzależnieniu społecznej egzystencji od gospodarki nictwo. Mendel zwraca uwagę, że partnerstwo edukacyjne jest specy-czy rynku i wymiany. Współczesny człowiek wykluczony traci coś o wiele ficznym splotem środowisk edukacyjnych, w których wyróżnia takie więcej niż pracę i źródło utrzymania (zob. Lister 2007). Wraz z rozszerza-aspekty, jak: stosunki interpersonalne (relacje między członkami), part-niem się sfery uwarunkowań rynkowych ponad społeczeństwem dokonuje nerstwo jako bycie beneficjentem oraz forma stosunków społecznych, się uzależnienie egzystencji jednostek wobec niej.

a

czyli wspólnota edukacyjna (tamże). Edukacyjne i pedagogiczne aspekty społeczna produkt

więzi stanowią jeden z istotniejszych wymiarów działania w zakresie Z drugiej strony nieustające zagrożenie wykluczeniem spowodowane jest pracy socjalnej. Jak dobitnie stwierdzają autorzy wstępu do książki możliwością lub aktualnym stanem utraty pracy. Szerzące się zjawisko Praca socjalna jako edukacja ku zmianie. Od edukacji do polityki: „Jeśli prekariatu nie pozostawia żadnych wątpliwości, że praca, jeśli w ogóle praca socjalna ma być skutecznym sposobem na osiągnięcie zmiany, to będzie, to będzie pracą gorszej „jakości”. Nowoczesna klasa prekariu-

[…] musi być ona także działaniem edukacyjnym, w którym refleksja nad szy tworzona jest przez ludzi angażowanych w aktywność zawodową na rzeczywistością i krytyczny jej ogląd umożliwiają konstruktywne two-podstawie elastycznych form zatrudnienia, których poprzez dożywotne rzenie światów nowych. To proces edukacji, w ramach którego, ucząc się, odebranie prawa do elementarnego bezpieczeństwa skazano na życie ywność logiki dar

zmienia się pracownik socjalny, ale zmieniają się także jednostki i grupy, w niepewności (Standing 2014). Jest to grupa potencjalnych odbiorców z którymi i dla których on działa” (Mendel i Skrzypczak 2007, s. 8).

pomocy społecznej. Współczesna antropologia będzie musiała przyjrzeć się lub zająć tą nową kategorią społeczną z przyczyn o charakterze glo-Wymiana stanowiąca jeden z kluczowych elementów pracy socjalnej

balnym: wraz z rozwojem kapitalizmu zjawisko to przybiera na sile (Piketty jest równocześnie istotą relacji społecznych, które wyrażają się przede 2015). Prawdopodobną formułą rozważań opierających się na tych zało-wszystkim jako forma wymiany. Zarówno rodzaj wymiany, jak też inten-

żeniach będzie swoista antropologia państwa opiekuńczego (anthropo-sywność będą wskaźnikami trwałości więzi i tego, czy w danym środowi-logy of welfare state) lub antropologia wykluczenia (Edgar i Russel 1998).

u

sku występuje solidarność, stanowiąca, jak wskazała Marynowicz-Hetka, istotę oraz cel działalności społecznej.

Wracając do problemu relacji między sferą społeczną oraz gospodarczą, warto zwrócić uwagę na to, że obydwie tworzą swego rodzaju nierozwią-

Wracając do daru, jego logiki oraz znaczenia w relacjach międzyludzkich, zywalny problem, paradoks. Sferę społeczną należy rozumieć jako domenę należy wspomnieć o jego obecności w myśli chrześcijańskiej. W encykli-relacji i więzi, gospodarkę zaś jako domenę relacji opartej na interesownej ce Caritas in veritate Benedykt XVI stwierdza: „Wielkim wyzwaniem, które wymianie. Paradoks ten polega w gruncie rzeczy na tym, że „gospodarka, stawia przed nami problematyka rozwoju w epoce globalizacji […] jest która tworzy sporą grupę wykluczonych, społeczeństwu powierza zadanie pokazanie, zarówno w dziedzinie myśli, jak i zachowań, że nie tylko nie ponownego włączenia tych ludzi, jednak to włączenie nie dotyczy sfery można zaniedbywać bądź osłabiać tradycyjnych zasad etyki społecznej, ekonomicznej (poza niewielkimi wyjątkami), ale właśnie społeczeństwa”

takich jak przejrzystość, uczciwość i odpowiedzialność, ale również że (Godelier 2010, s. 8). Zasada maksymalizacji zysków, charakteryzująca w stosunkach rynkowych zasada darmowości oraz logika daru jako wyraz globalną formację kapitalizmu, sprowadza na każdego konieczność rywa-braterstwa mogą i powinny występować w obronie normalnej działalno-lizowania (zob. Rutkowiak i Potulicka 2012; Boryczko 2015; Urry 2006).

ści ekonomicznej. Jest to potrzeba człowieka w chwili obecnej […]. Jest Dotyczy to zarówno regionów, jak i państw, które podlegają tym samym to potrzeba zarazem miłości, jak i prawdy” (Benedykt XVI, s. 9). Wnosi zasadom rywalizacji na rynkach międzynarodowych (zob. Marzęda 2007).

on chrześcijański punkt widzenia w kontekst pracy socjalnej oraz polityki Paradoks gospodarki kapitalistycznej wzmacnia swoje działanie poprzez społecznej rozumianej nieco szerzej. Pojęcie „logiki daru bez rekompen-mechanizm nasilający wykluczenie, który w coraz większym stopniu unie-saty” stanowi niewątpliwie podstawę chrześcijańskiej myśli społecznej, możliwia jednostkom ponowne włączenie się w główny nurt społeczeństwa a katolickiej w szczególności.

(zob. Jarosz i Kozak 2015; Lister 2007). W konsekwencji w ramach układu 135

K

neoliberalnego rola państwa ulega znacznemu przeformułowaniu. Z jednej 2002). Niszowość daru polegała na tym, że uprawiany był on zazwyczaj strony staje się formułą do pewnego stopnia osłabioną, między innymi w kręgu bliskich relacji. Jak zauważył Godelier, dokonując swoistej diagno-ons

przez próby minimalizacji obciążeń podatkowych oraz wstępowanie do zy współczesnych społeczeństw zachodnich: „dar istnieje, ale jest uwol-tr

strefy wolnego handlu. Z drugiej strony pojawiają się coraz większe ocze-niony z brzemienia konieczności tworzenia i odtwarzania podstawowych uo

kiwania oraz naciski na to, aby państwo było bardziej skuteczne, również stosunków społecznych, wspólnych dla wszystkich członków społeczeń-

wanie biednego

w walce z wykluczeniem, biedą etc. Rola państwa w tym rozumieniu, uży-stwa” (Godelier 2010, s. 252).

wając terminologii klasycznej antropologii, sprowadza się do rekonstruowania więzi, przeciwdziałania rozpadowi tkanki społecznej. W związku Dar stał się sferą relacji funkcjonujących poza rynkiem. Wciąż jednak z niemożnością sprostania temu zadaniu, ze względów zarówno ekono-kwestia ta powraca przy okazji kryzysów i pytań o znaczenie wspólnoty micznych, jak i administracyjno-instrumentalnych, państwo jest przede narodowej czy europejskiej. Aktualnie rozgrywający się dramat uchodź-

wszystkim domeną biurokracji (zob. Weber 2002). Pojawia się w związ-ców stał się również przyczynkiem do postawienia pytań odnoszących się a

ku z tym pytanie o przyszłość społeczeństwa oraz, jak zauważa Godelier, do charakteru wspólnoty, tożsamości i braku akceptacji dla odmienności.

społeczna produkt

odwołanie do daru: „dar jest narzucany, kiedy państwo nakłada podatki, A wszystko to w kontekście pytania o szeroko rozumiany dar, czyli bezinte-mówiąc o «solidarności», i zmusza ludzi, by dzielili się z tymi, którzy są resowność i solidarność z ludźmi będącymi w potrzebie. Jak celnie zauwa-w największej potrzebie” (2010, s. 9).

żył Alain Badiou, współczesna demokracja zachodnia o tyle nie jest oligar-chią, o ile pozostaje otwarta na cierpienie innych. Jego zdaniem w związku Owa nieustająca potrzeba korygowania konsekwencji, do jakich prowadzi z sytuacjami kryzysowymi „ujawnia się polityczna endogamia: demokrata gospodarka oparta na maksymalizacji zysku, musi się wiązać z działalno-kocha tylko demokratę, innym zaś uciekinierom ze stref głodu i cierpienia ścią państwa, które paradoksalnie wycofuje się z wielu sfer życia, począw-zadaje pytania o papiery. Dla innych ma granice, obozy zatrzymania, dozór ywność logiki dar

szy od gospodarki, a skończywszy na pomocy. Pomaganie staje się coraz policyjny, odmowę łączenia rodzin…” (Agamben i in. 2012, s. 16).

częściej domeną organizacji pozarządowych, które z kolei w jakimś sensie wyręczają państwo, choć z drugiej strony w pewnym zakresie działają na Rozumienie daru wymaga również odniesienia się do krytyków państwa zasadach rynkowych (na przykład budowanie marki oraz marketing). Dar, opiekuńczego i zwolenników ograniczenia jego roli w kontekście interwen-jak zauważa Godelier, odwoływał się kiedyś do ofiarności; dziś dary wiążą cjonizmu, który rzekomo ma źle oddziaływać na gospodarkę. W ramach się z organizacją pomocy, czyli z udzielającymi jej organizacjami. Jest paradygmatu neoliberalnego powraca pojęcie daru pod postacią dobro-to w gruncie rzeczy mniej lub bardziej zawoalowana postać miłosierdzia, czynności, która ma charakter prywatny. Jest to zawoalowana próba prze-u

które pomimo upływu czasu nie straciło na aktualności.

mycenia strategii wolnorynkowej w dziedzinę życia społecznego, która z historycznego punktu widzenia warunkuje swą skuteczność poprzez Biorąc pod uwagę aktualne wydarzenia, związane z kryzysem narasta-odwołanie do odpowiedzialności państwa wobec obywateli. Ta dziewięt-jącym wobec piętrzącej się fali uchodźców z Bliskiego Wschodu w roku nastowieczna forma działalności dobroczynnej jest jednocześnie powro-2015, miłosierdzie powraca niczym bumerang, przypominając nam o tym, tem do sposobu myślenia w kategoriach łaski udzielanej tym, którzy że „Zachód jest poniekąd stale obecny na wszystkich frontach działania z jednej strony napiętnowani są jarzmem klęski, z drugiej zaś jako godni zła […] o nasze dary i o naszą hojność zabiega nie tylko cierpienie bli-odbiorcy łaski spełniają kryteria i wymagania stawiane przez dobroczyń-

skich, ale i całe cierpienie świata” (Godelier 2010, s. 11). Powraca również cę. Dobroczynność może naruszać godność osób jej poddanych, o czym potrzeba analizowania roli daru we współczesnych zatomizowanych spo-

świadczą analizy historyczne i współczesne (zob. Szahaj 2014; Lister łeczeństwach, które z jednej strony, poddane zasadzie indywidualizacji, 2007). Pomoc państwowa do pewnego stopnia ogranicza piętno bycia funkcjonują zgodnie z regułami stosunków umownych, z drugiej strony

„klientem” lub „odbiorcą pomocy”. Poza tym, jak słusznie zauważa Szachaj, zaś nie potrafią pozbyć się potrzeby życia we wspólnocie.

pomoc państwa „pozwala potrzebującym traktować pomoc jako formę

wzajemnego zobowiązania pomiędzy obywatelem i państwem (emana-

Dar stał się zjawiskiem niszowym, nie było dlań miejsca w przestrzeni cją woli zbiorowej) wedle zasady: dziś ja potrzebuję pomocy i korzystam wymiany rynkowej, gdzie relacje oparte są na kategori interesu i rachun-z twoich środków (twoich podatków), jutro ty będziesz potrzebował pomo-ków, ani w sferze państwa, które przeciętnemu obywatelowi kojarzy się cy i korzystał z moich (moich podatków), w ten sposób przyczynia się z biurokracją i stosunkami typu bezosobowego (zob. Herzfeld 1992; Weber do wzmocnienia poczucia wspólnotowości między jednostkami, które się 137

K

osobiście nie znają” (Szahaj 2014, s. 63). Nie oznacza to krytyki dobro-je się on do daru w bardzo zróżnicowany sposób. Jednak najistotniejszą czynności w ogóle, a jedynie dyskusję z poglądem, iż najlepszym rozwią-

cechą wspomnianego zjawiska wydaje się ta, która wiąże się ze zmianą ons

zaniem w tym zakresie są prywatne instytucje. Wydaje się, że połączenie paradygmatu myślenia na temat roli państwa w dobie postindustrialnej tr

szeroko rozumianej dobroczynności w ramach kompleksu państwowo-

(zob. Esping-Andersen 2010; Bradley i in. 2003; Korpi i Palme 2003).

uo

-pozarządowego mogłoby stanowić bardziej skuteczny sposób walki

Wystarczyłaby konstatacja, że zarówno państwo, jak też rynek, jako pod-wanie biednego

z problemami społecznymi. Jednakże nie ulega wątpliwości, że zarówno stawowe regulatory życia społecznego, okazują się niewystarczające państwo socjalne, jak też podatek progresywny są jednymi z najważniej-wobec wzbierającej fali kryzysów i problemów społecznych.

szych dokonań w historii Europy w dziedzinie strategii ograniczania zakre-su nierówności i wykluczenia społecznego (zob. Szahaj 2015, s. 63; Geisen Niezdolność ta polega przede wszystkim na paradoksie, o którym pisa-2005; Piketty 2015, s. 612–643).

liśmy wcześniej: sfera rynkowa, wykluczając jednostki, powierza zadanie ich ponownego włączenia państwu, które między innymi z powodu domi-a

Dar powraca współcześnie w zawoalowanej postaci. Chociaż nie służy już nacji sfery rynkowej okazuje się coraz słabsze jako czynnik ekonomiczny, społeczna produkt

wytwarzaniu podstawowych relacji i instytucji społeczeństwa, to jednak ale także jako regulator życia społecznego. Autorzy koncepcji kapitalizmu jego rola wydaje się coraz ważniejsza, nie tylko z punktu widzenia losów zdezorganizowanego, Steward Clegg, Scott Lash i John Urry, przedsta-jednostki i coraz bardziej powszechnego cierpienia, ale przede wszystkim wiają poszczególne przypadki krajów transformujących się od kapitalizmu z punktu widzenia społeczeństwa jako całości, która podlegając dynamice zorganizowanego do zdezorganizowanego. Według nich rozwój gospodar-zglobalizowanego kapitału, szuka jakiejkolwiek formy spójności. Wydaje czy w krajach rozwijających się miał doprowadzić do zwiększonej presji na się, że właśnie dar stał się dziś właściwą formą, która jest nie tylko wyra-przemysł wydobywczy i wytwórczy w postaci zintensyfikowanej konkuren-zem relacji o charakterze osobowym, ustanawianym poza cyrkulacją cyjności (Clegg, Lash i Urry 1989).

ywność logiki dar

w sferze rynkowej, ale przede wszystkim narzędziem tej relacji, swego rodzaju ustanowieniem solidarności wykraczającej zarówno poza rynek, Kluczowe dla zrozumienia tego procesu jest wprowadzenie czynnika jak i rodzinę. Jako „nowa”, a jednocześnie odwołująca się do najstarszej historycznego. Autorzy stawiają tezę, iż kraje, w których proces industria-formy ludzkich interakcji formuła spójności i solidarności, dar, jak poka-lizacji czy „organizacji” kapitalizmu jest historycznie wcześniejszy, charak-zuje Godelier, staje się nośnikiem nowej utopii: wyidealizowany, „wolny teryzują się mniejszym stopniem „zorganizowania” . Dzieje się tak dlatego, od wyrachowania, dar funkcjonuje w wyobraźni ludzkiej jako ostatni azyl że kraje późno wchodzące w formację industrialną muszą rozpoczynać solidarności, hojności w dzieleniu się, która cechowała inne epoki rozwoju swoje przejście od wyższego poziomu koncentracji i centralizacji kapita-u

ludzkości” (Godelier 2010, s. 253).

łu, aby móc konkurować z państwami już uprzemysłowionymi. Kolejnym czynnikiem wpływającym na stopień „dezorganizacji” kapitalizmu jest Dar jest „odwróconym marzeniem” o stosunkach siły, manipulacji, wła-stopień „przeżywalności” instytucji prekapitalistycznych w warunkach dzy etc. Jest to swoista utopia braku władzy sprawowanej nad drugim kapitalizmu. Wielka Brytania i Niemcy tym będą różnić się od Francji człowiekiem. Jest to utopia, z którą prędzej czy później trzeba będzie i Ameryki, że nie było w ich historii rewolucji burżuazyjnej, czego efektem się zmierzyć. Społeczeństwo nieustannego rozwoju, którego dynamice jest względna niezależność władzy lokalnej, gildii, arystokracji, uniwersyte-jesteśmy poddani, z jednej strony w niebywałym dotąd stopniu rozbudza tów, Kościoła etc. Trzecim czynnikiem jest wielkość kraju. W małych pań-

aspiracje jednostki i wyzwala jej potencjał, z drugiej zaś izoluje ją, osła-stwach, aby zapewnić możliwość konkurowania z państwami większymi, bia więzi łączące ją ze wspólnotą większą niż rodzina, a także więzi soli-

środki kierowano do relatywnie niskiej liczby przedsiębiorstw i sektorów, darności w ogóle. Analizy Godeliera pokazują, że dar zaczyna wykraczać zapewniając w ten sposób państwu większą możliwość ingerencji w pro-poza relacje o charakterze rodzinnym czy stosunki osobowe. Podobnie jak dukcję. W zakresie relacji między pracownikami i kierownictwem charak-miłosierdzie, został wprzęgnięty w pewnego rodzaju spektakl, w którym terystyczny był wysoki stopień uzwiązkowienia. Organizacje pracownicze za pomocą mediów naświetla się, kreuje i rozwiązuje problemy społeczne.

lepiej rozwijają się tam, gdzie przemysł ograniczony jest do względnie Największe zbiórki publiczne stają się wielkimi spektaklami, na których, niskiej liczby przedsiębiorstw i gałęzi przemysłu.

za pomocą zróżnicowanych środków kulturowych, zarówno miłosierdzie, jak i dar odnajdują swoje miejsce i właściwą sobie rolę. Medialny spektakl Procesy te doprowadziły do pewnego przesunięcia w strukturze zawodowej nie tylko żywi się nieszczęściem i cierpieniem, przede wszystkim odwołu-krajów wysoko rozwiniętych, która do tej pory skoncentrowana była głównie 139

K

na produkcji, w kierunku usług. Efektem jest osłabienie bądź zanik sektorów indywidualnych stosunkach umownych. Wymaga tego postawiony na

wydobywczego i wytwórczego. W efekcie industrializacji osłabieniu ulega początku tekstu cel, jakim jest ustalenie społecznych warunków, nie-ons

siła klasy robotniczej, kluczowe miejsce zajmuje „klasa usługowa”. Wszystko zbędnych do zaistnienia zjawiska biedy, wiążącego się pośrednio z prob-tr

to prowadzi do powstania elastycznych form organizacji pracy, a osłabiona lematyką obecności cierpienia i stosunku do niego. Śledząc historię kry-uo

rola państwa narodowego jako regulatora gospodarki umożliwia wejście na stalizowania się systemów zabezpieczeń społecznych w Europie, można wanie biednego

scenę globalnej ekonomii nowych aktorów – transnarodowych korporacji.

zauważyć, iż konstrukcje dyskursywne wokół problemu biedy i cierpienia Zaistniała sytuacja umożliwia im działania podejmowane niezależnie od były nieodłącznie powiązane z rozwojem państw opiekuńczych (Lister ingerencji ze strony państwa. Objawia się to w swoistym „załamaniu kor-2007). Jeden z badaczy historycznych kontekstów państwa opiekuńczego, poracyjnego autorytetu państwa i zakwestionowaniu istoty funkcjonowania Thomas Geisen, traktuje powstanie społeczeństwa kapitalistycznego jako scentralizowanego systemu opieki społecznej” (Barker 2005, s. 179).

proces odtradycyjniania i zauważa, że jego geneza wiąże się z powstaniem „socjalno-państwowych instrumentariów jako części rozwiązania a

W takich warunkach, jak zauważył Godelier, „miłosierdzie zmierza ku problemu społecznej spójności i zapewnienia społecznego bezpieczeń-

społeczna produkt

ponownej instytucjonalizacji” (zob. Godelier 2010). Z całą pewnością prze-stwa i ochrony dla pojedynczych jednostek w obrębie społeczeństwa staje być domeną religii i eschatologii. Miłosierdzie uzyskuje walor zinsty-kapitalistycznego, gdyż produktywna działalność wymaga jako przesłanki tucjonalizowanej i zbiurokratyzowanej ziemskiej eschatologii (Herzfeld swojego powstania i dla stałej reprodukcji minimum społecznej spójności”

1992; Weber 2006). Czy dar będzie obiektywnym i niezbędnym warunkiem (Geisen 2005, s. 47). Owo minimum społecznej spójności miała zapewnić odtworzenia się społeczeństwa oraz podstawowej solidarności społecznej?

ochrona wybranych obszarów funkcjonowania człowieka.

Z całą pewnością. Wskazują na to współczesne tendencje demograficzne w skali globu, jak i dynamika rozwoju technologicznego, który sprawia, Podstawowa sprzeczność rozwoju kapitalistycznych stosunków pro-ywność logiki dar

że zasoby pracy ulegają nieustannemu kurczeniu się (zob. Marody i Giza-dukcji opiera się zatem na częściowym zniesieniu tradycyjnych relacji

-Poleszczuk 2004; Luttwak 2000; Rifkin 2001). Tendencje, o których mowa, społecznych (z powodu logiki konkurencyjności zawartej w wymianie dobitnie wyraził Godelier, pisząc: „nasze społeczeństwo żyje i prosperuje towar–pieniądz) oraz konieczności wprowadzenia minimalnej spójno-wyłącznie za cenę permanentnego deficytu solidarności. I nie wyobraża ści w celu podtrzymania reprodukcji siły roboczej niezbędnej z punktu sobie ono nowych więzów solidarności inaczej, jak tylko negocjowanych widzenia gospodarki. Jak słusznie zauważył Geisen, kluczową rolę odgrywa w formie kontraktów. Jednakże nie wszystko, co buduje więź między ludźmi, tu reprodukcja siły roboczej, nie tylko w wymiarze fizycznym, ale przede co tworzy ich stosunki prywatne i publiczne, społeczne i intymne, co spra-wszystkim symbolicznym. Konieczna staje się zmiana formy funkcjono-u

wia, iż żyją w społeczeństwie, ale muszą także tworzyć społeczeństwo, by wania rodziny, która opierając się na w miarę stabilnych relacjach spo-

żyć; nie wszystko to jest negocjowalne” (Godelier 2010, s. 255). Dar staje łecznych, stanowi swego rodzaju konkurencję dla zindywidualizowanych się aktualny za sprawą sprzeczności, w jakie wikła się społeczeństwo nie-relacji opartych na modelu rynkowym. W związku z tym zwraca uwagę, że ustannego rozwoju, społeczeństwo oparte na zasadach konkurencyjności,

„mieszczańska forma panowania zawierała wprawdzie obietnicę «uwol-które doprowadza jednocześnie do wykluczenia znacznej części swoich nienia» wszystkich ludzi, jednak w konsekwencji obietnica ta nie została członków, w sensie braku uprawnień ekonomicznych, jak i społecznych.

dotrzymana” (Geisen 2005, s. 35).

Konsekwencja ta wprowadza odwrotną tendencję, konieczność ponownego włączenia tej części, której odmówiono dostępu do praw, przywilejów oraz Sprzeczność ta ma podwójny charakter. Z jednej strony mamy do czynie-zoptymalizowanej konsumpcji. Brak takiego włączania może skutkować nia ze sprzecznością między ideą równości, dostępnej wszystkim obywa-tragicznymi następstwami, o których co rusz donoszą media: od płonących telom (członkom narodu), a koniecznością wzmocnienia mechanizmów francuskich blokowisk do polityki jawnej segregacji.

pozwalających utrzymać panowanie określonej klasy bądź frakcji społeczeństwa. Druga sprzeczność wiąże się z ustanowieniem kolektywnych praw społecznych i „ochronnych” wobec nieograniczonego prawa indy-4.2. ODTRADYCYJNIENIE I DYSCYPLINOWANIE

widualnej własności (Geisen 2005, s. 35). Niewątpliwie sprzeczności te muszą znaleźć społeczną sankcję prowadzącą do ich rozwiązania. Jak Kiedy rozpoczyna się proces demontażu tradycyjnych relacji? Jedną sugeruje autor, rozwiązanie to polega na wprowadzeniu oświeceniowej z jego składowych jest nowoczesna postać relacji opierających się na pedagogizacji, która jak później zobaczymy, przekształciła się między 141

K

innymi w mechanizm społecznie konstruowanej obojętności. Proces ten wytwórczej miało być ukoronowane wprowadzeniem powszechnego obo-polegał przede wszystkim na tym, iż pewne części społeczeństwa, ustawiązku szkolnego (Sawisz 1989).

ons

nowione przecież w ramach procesów narodowotwórczych jego pełno-

tr

prawną częścią społeczeństwa, zostały wykluczone (Gellner 1991; Lenski Oprócz szkół działało wiele instytucji dbających o podtrzymanie w społe-uo

i Gellner 1990). Zostało im odebrane prawo do wpływania na sprawy czeństwie zasady wydajności. Należą do nich między innymi domy pracy wanie biednego

publiczne. Innymi słowy, mamy do czynienia z wprowadzeniem zasa-

i wojsko. Instytucja wojska staje się paradygmatem myślenia o społe-dy równości w ramach ściśle wydzielonych segmentów społeczeństwa.

czeństwie jako podzielonym, a następnie połączonym w spójny organizm, Okazało się bowiem, że upowszechnienie praw społecznych i politycznych służący zewnętrznym celom. Jak zauważył Gellner, idiomem społeczeń-

nie odnosiło się do całości społecznej, którą stanowił naród. Wychowanie stwa nowożytnego staje się edukacja, stanowiąca podstawę przeszko-w ramach pedagogizacji nowożytnej opierało się nie tylko na wprowadze-lenia każdego obywatela: „Współczesne społeczeństwo przypomina pod niu nowoczesnych form kontroli, ale przede wszystkim na selekcji i styg-tym względem armię, a nawet ją przewyższa. Urządza wszystkim swym a

matyzacji (Foucault 1998; 1999; Gel ner 1991; Lister 2007). Od samego rekrutom długie i sumienne szkolenie, w którym kładzie się nacisk na opa-społeczna produkt

początku konieczna była naturalizacja procesów wykluczenia, gdyż stano-nowanie czytania, pisania, liczenia, nabycie podstawowych umiejętności wiło to podstawę dla nowożytnego społeczeństwa mieszczańskiego, które społecznych, przyswojenie odpowiednich nawyków w pracy, elementarne z natury rzeczy oparte było na wykluczeniu.

obeznanie z technologią” (Gellner 1991, s. 40–41). Trening ogólny staje się tutaj formą ogólnej dyspozycji, na którą składa się przede wszystkim, Sprzeczność związana z indywidualnym prawem własności i kolektyw-jak sądził Michel Foucault (1998), dyscyplinowanie.

nymi prawami społecznymi i politycznymi została do pewnego stopnia rozwiązana w ramach kompleksu państwa opiekuńczego. Jak zauważa

Geisen podsumowuje strategie społecznego konstruowania podmiotów ywność logiki dar

Geisen: „udało się wprowadzić powszechne, społeczne funkcje bezpie-jako produkcję „wolnych” podmiotów następująco: „«Wyprodukowana» tu czeństwa, bez potrzeby rezygnowania z mieszczańskiej zasady osiąg-wolność mieszczańskiego podmiotu, która w istocie polega na przyswo-nięć ukierunkowanych na jednostkę. Decydujące było tutaj przede

jeniu mieszczańskich kategorii porządku, stanie się później instrumen-wszystkim daleko idące sprzężenie zabezpieczenia społecznego z pra-tem dyscyplinowania, gdyż mieszczańskie kategorie porządku stają się cą zarobkową – a tym samym z indywidualnym świadczeniem pracy”

teraz miarą mieszczańskiej normalności i są identyfikowane z wolnością”

(Geisen 2005, s. 36). Można zauważyć, że znaczenie tych osiągnięć (Geisen 2005, s. 43). Jest to typ wolności, która nie uznaje odstępstwa odegrało zasadniczą rolę w rozładowaniu sprzeczności, której histo-od normy; traktując je jako zaburzenie porządku, wyklucza z „powszech-u

rycznymi emanacjami była między innymi walka ruchu robotniczego

nego obiegu” i sytuuje w sferze szaleństwa, przestępczości czy wykro-o prawa pracowników najemnych.

czenia (Foucault 1998; 1999) albo poddaje próbie ponownej „obróbki”, za pomocą coraz bardziej wyrafinowanych strategii dyscyplinowania. Jak Istotna w perspektywie tworzenia się nowożytnych społeczeństw narodo-słusznie zauważa Dresen, jednostki podlegają procesowi indywidualizacji, wych jest teza Gellnera, iż to wymagania i kwalifikacje będące konsekwen-następnie ich opór zostaje złamany i „tak obrobieni i «uporządkowani»

cją przemian w ramach systemów produkcji doprowadziły do przemiany zostali ogłoszeni wolnymi” (cyt za: Geisen 2005, s. 39). Jest to przykład społeczeństwa typu feudalnego w typ społeczeństwa opartego na nie-strategii, jak powiedziałby Foucault, „ujarzmiania ciała poprzez kontrolę ustannym wzroście i akumulacji (Gellner 1991). Najważniejszym elemen-idei”. Jak wynika z jego analiz, nadzorowanie zaczyna w pewnym momen-tem stał się podstawowy czynnik produkcji, jakim jest praca. Kluczowego cie pełnić autonomiczną funkcję w procesie produkcji: „Nadzór staje się znaczenia nabiera jego reprodukcja w ramach stosunków konkurencji.

decydującym czynnikiem ekonomicznym, jako że jest częścią składową Jak słusznie zauważył Blankertz: „jeśli państwo związane z powszech-aparatu produkcji i zarazem specyficzną przekładnią władzy dyscyplinar-nym dobrobytem i występujące jako rzecznik interesów gospodarczych nej” (Foucault 1998, s. 211). Dla Geisena nadzór łączy się z powstaniem wszystkich obywateli musiało żądać od pojedynczych poddanych opty-kwestii socjalnej oraz genezą państwa opiekuńczego. Okazuje się, że dys-malnej wydajności w danym zadaniu zawodowym, to nasuwało się samo cyplina ma wymiar nie tylko ekonomiczny, ale przede wszystkim formujący przez się, by podejmować przedsięwzięcia wychowawcze, aby spowodo-ludzkie tożsamości: „połączenie mieszczańskiej ideologii ze społeczno-wać powstanie tej właśnie wydajności (cyt. za: Geisen 2005, s. 37). Owo

-technologicznym instrumentarium dyscyplinowania i kontroli znajduje się sprzężenie edukacji, dyscypliny oraz zwiększenia produktywności siły u początku genezy państwa socjalnego w Europie” (Geisen 2005, s. 44).

143

K

Ten dość krytyczny pogląd na przewrotną funkcję państwa opiekuńczego zauważają, że istnieje „potrzeba odrodzenia świadomości wspólnotowej, należy traktować z pewną ostrożnością, ponieważ jest to obraz do pew-zmiany postaw z hiperindywidualistycznych na umiarkowanie wspólno-ons

nego stopnia jednostronny. Na rozwój historyczny państw opiekuńczych towe oraz porzucenia nadziei, że jakiekolwiek problemy społeczne da się tr

można patrzeć poprzez rozwój różnego rodzaju zabezpieczeń socjalnych rozwiązać mocą indywidualnej przedsiębiorczości czy spontanicznego uo

oraz historyczny proces demokratyzacji lub dążenia grup zmarginalizo-kształtowania się ładu społecznego w wyniku nieskoordynowanych działań wanie biednego

wanych (na przykład ruchu robotniczego) do uznania swoich praw i moż-

jednostkowych (Szahaj 2014, s. 19). Owa nostalgia za ponownym zawią-

liwości wpływania na sprawy publiczne. Innymi słowy, teza, iż wprowadze-zaniem więzi, podobnie jak kiedyś, dziś również przybiera na sile, czego nie środków socjalno-państwowych w obszar całego społeczeństwa miało wyrazem jest powyższy cytat.

służyć wyłącznie wsparciu działalności społeczno-produktywnej, powinna być uzupełniona określeniem roli, jaką sprawa ta odegrała w procesie Proces, o którym piszemy, w zasadzie sprowadza się do budowania lub emancypacji grup defaworyzowanych.

odtwarzania państwa opiekuńczego, którego cel jest znacznie bardziej a

doniosły niż transfery socjalne, a jest nim odbudowywanie i wzmacnia-społeczna produkt

W społeczeństwie kapitalistycznym spójność osiągana jest poprzez sto-nie utraconej więzi w wyniku relacji społecznych zdominowanych przez sunek umowy lub kontraktu (Geisen 2005). W kontekście rozważanego tu zasady konkurencyjności i rywalizacji. Wspólnota powstaje wtedy, kiedy rozwoju społeczeństw państwo socjalne w dzisiejszym kształcie należy relacje w jej wnętrzu nie podlegają w całości stosunkom ekonomicznym.

traktować jako niezbędną do funkcjonowania i zarządzania konfliktem Konieczna jest ich autonomia względem stosunków rynkowych. Dlatego społecznym namiastkę tradycyjnych więzi i systemów społecznych. Jak jednym z kluczowych wymiarów polityki społecznej jest odtowarowienie zauważyliśmy, kapitalizm, polegający na wymianie towarowej, prowadzi (dekomodyfikacja), którego celem jest wzmocnienie spójności (lub inaczej do procesu odtradycyjnienia. Mówiąc nieco bardziej abstrakcyjnie, kapi-inkluzja), będące częściowym zniesieniem relacji rynkowych.

ywność logiki dar

talistyczny stosunek: towar–pieniądz nie jest i nigdy nie będzie w stanie wytworzyć tego rodzaju spójności, która charakteryzowała społeczeństwa Jak widzieliśmy, Geisen łączy genezę państwa opiekuńczego z powsta-tradycyjne. Socjalno-państwowe sposoby zabezpieczenia egzystencji niem społeczeństwa mieszczańskiego. Według niego „powstaniu i umoc-jednostki są zinstytucjonalizowaną odpowiedzią na zapotrzebowanie nieniu kapitalistycznego sposobu produkcji w Europie towarzyszyło w postaci konieczności zapewnienia chociażby minimalnej społecznej wykształcenie się społeczeństwa mieszczańskiego jako społeczeństwa spójności, służącej reprodukcji biologicznej, jak też szerzej rozumianej ekskluzywnego (Geisen 2005, s. 45). Jest to typ ekskluzywności, która reprodukcji społecznej. Geneza publicznego systemu edukacji jest właśnie znajduje odzwierciedlenie w rozróżnieniu na „godnych” i „niegodnych”

u

przejawem owej minimalistycznej troski państwa o obywatela (Buliński odbiorców pomocy publicznej. W tej wizji „niegodni” to ci, którzy z różnych 2002; Gellner 1991).

powodów nie podporządkowali się społecznym normom i wartościom. Jest to przykład sytuacji, w której części społeczeństwa odmawia się prawa do partycypacji poprzez proces dyscyplinowania, które służyło i służyć ma do 4.3. PRÓBY ODZYSKANIA UTRACONEJ WIĘZI

dziś (zwłaszcza w skrajnych neoliberalnych ujęciach) wprowadzaniu etosu pracy. Etos ten, podobnie jak kiedyś, ustanawia centralną rolę zarob-W konsekwencji oddziaływania procesów modernizacyjnych i rozwoju kowania lub innych aktywności ekonomicznych, stanowiących podstawę kapitalizmu możliwość powrotu do utraconej więzi, do społecznej spój-społecznej egzystencji jednostki. Państwo narodowe jako płaszczyzna ności wymagać będzie przynajmniej częściowego wyeliminowania stosun-polityczna społeczeństwa mieszczańskiego popada tu w podstawową

ków konkurencji lub mówiąc językiem polityki społecznej, odtowarowie-sprzeczność, na którą zwraca uwagę Geisen. Dotyczy ona obietnicy równia pewnych sfer życia społecznego (Esping-Andersen 2010). Podobnie ności dla wszystkich, a także gwarancji panowania i władzy określonych jak w przypadku daru, wątek ten w dzisiejszych czasach powraca jako klas oraz frakcji społeczeństwa mieszczańskiego. Sprzeczność ta do dnia pewnego rodzaju konieczność po klęsce i powolnym zanikaniu gospodar-dzisiejszego wybrzmiewa nie tylko w dyskusjach dotyczących relacji mię-

czej doktryny neoliberalnej. Kryzys kultury indywidualistycznej wiąże się dzy państwem a rynkiem, ale przede wszystkim w konieczności określenia z koniecznością przeformułowania sposobu myślenia o społeczeństwie tego, czym jest demokracja (Agamben i in. 2012).

jako zbiorze mniej lub bardziej skoordynowanych jednostek. Niektórzy 145

K

Istota reprodukcji, na którą zwracał uwagę Gellner, sprowadza się do dowej. Buliński uważa, że „wraz ze wzrostem znaczenia mieszczaństwa reprodukcji porządku opartego na rozróżnieniu na „godnych” i „niegod-zwycięża edukacja i dopiero wtedy rozpoczyna się jej tryumfalny pochód ons

nych” odbiorców świadczeń socjalnych. „Godnymi” byliby ci, którzy popadli w dół drabiny społecznej” (Buliński 2002, s. 169).

tr

w ubóstwo nie z własnej winy i wykazują zdolność do integracji. Tych, któ-

uo

rzy „nie nadają się” do integracji, utrzymuje się na marginesie społeczeń-

Fragmentaryzacja tkanki społecznej, rozczłonkowanie wspólnot lokalnych wanie biednego

stwa w ściśle określonych, z góry im przypisanych miejscach (Foucault oraz faworyzowanie indywidualizmu powodują, że jednostka zostaje sama 1998; 1999). Praktyki te Foucault nazwał repartycjami, miały one na celu na scenie społecznego spektaklu. Jedną z istotnych konsekwencji wpro-podkreślenie i wpojenie jednostce kluczowej roli pracy oraz zarobkowania wadzenia systemu powszechnej edukacji było podwójne funkcjonowanie jako podstawowego wymiaru funkcjonowania człowieka w społeczeństwie.

dzieci, które w szkole uczyły się innej moralności niż w domu (tamże, s. 186). Jak się okazuje, szkoła jest miejscem, które najskuteczniej daje Perspektywa funkcjonowania jednostki zgodnie z zasadami rynkowy-poczucie przynależności do narodowej „wspólnoty wyobrażonej”. Kluczowe a

mi okupiona jest treningiem i dyscyplinowaniem, które można sprodla społeczeństwa nieustannego wzrostu są nie tyle determinacje ekono-społeczna produkt

wadzić do zasad fragmentaryzacji i użyteczności. Wiodą one, zdaniem miczne nadbudowy, ile sposób jego reprodukowania. O ile dobrze odczytu-Bulińskiego, do „naczelnej idei kapitalizmu, tj. […] maksymalizacji, która jemy myśl Gellnera, egzoedukacja, charakteryzująca formację industrialną polega na osiąganiu jak najmniejszym kosztem jak najlepszych wyników społeczeństwa, jest najistotniejszym elementem nowo powstającej praw-w działalności ekonomicznej” (Buliński 2002, s. 175). Ten wybitnie ideolo-no-administracyjnej organizacji państwowej.

giczny, wyprowadzony z kapitalistycznego etosu pracy podział na „godnych” i „niegodnych” odbiorców pomocy publicznej jest pewnego rodzaju Z drugiej strony, biorąc pod uwagę historyczne procesy narodowotwór-uniwersalną matrycą, dzięki której za pomocą kryterium przydatności cze, nie sposób oddzielić ich dynamiki od rozwoju państw opiekuńczych.

ywność logiki dar

w systemie produkcji zostaje ustalone ogólne kryterium przyznawania Powstanie tak zwanej kwestii społecznej wiąże się z narodzinami koncep-

świadczeń socjalnych, zarówno w przypadku systemów składkowych, jak cji społeczeństwa w ramach myśli oświeceniowej, ale przede wszystkim i wypłacanych z budżetu państwa. Jak trafnie zauważył Geisen: „powsta-ze zmianami w obszarze przynależności obywatelskiej. Istotną rolę w tym nie społecznych spójności wymaga częściowego zniesienia kapitalistycz-procesie odegrał nacjonalizm (Gellner 1991) jako ideologia równości, która nych stosunków konkurencji, względnie ochrony określonych obsza-odgraniczając społeczeństwa od siebie, czyniła je pod pewnymi względami rów społecznych przed nimi” (Geisen 2005, s. 47). W takich warunkach równymi. Obietnica ta miała również dotyczyć tak zwanych kwestii społecz-konieczne staje się funkcjonowanie stosunków wspólnotowych opartych nych. Przynależność ta zostaje usankcjonowania poprzez przyznanie tak u

na zależności i wzajemnych zobowiązaniach, które będą wykraczać poza skonstruowanej wspólnocie praw obywatelskich, do których można również ekonomiczny rachunek. Typ więzi, na który wskazuje Geisen, wiąże się zaliczyć prawa socjalne. Nacjonalizm w swej genezie pozostawał ideologią przede wszystkim z funkcjonowaniem jednostki w ramach kolektywu, któ-

państwową i jako taki stanowi uzasadnienie dla produkcji i reprodukcji siły ry w nowożytności tworzy narodową „wspólnotę wyobrażoną” (Anderson roboczej, jak również coraz bardziej rozwijających się form kontrolowania 1997). Na bazie idei narodu realizuje się ideał równości i wolności politycz-i dyscyplinowania swoich obywateli. Istotną rolę pod tym względem ode-nej z równoczesnym zabezpieczeniem społecznego status quo.

grało państwo socjalne, które od początku, pomimo walki o prawa socjalne, wprzęgnięte zostało w procesy narodowotwórcze będące konsekwencją Z punktu widzenia rozwoju państw opiekuńczych równie istotne znaczenie, szerzenia się ideologii nacjonalistycznych. Jak zauważył Hirsch: „nowoczes-obok systemu dyscyplinowania, służącego integracji ze społeczeństwem ny naród i nacjonalizm tworzą pole, poprzez które może zostać symbolicz-pracy, miała przynależność do wspólnoty narodowej, której podstawowym nie uzasadniony na nowo kontekst społeczny w warunkach kapitalistyczne-wymiarem jest podwójny ruch w ramach konstytuowania się tożsamo-

go uspołecznienia” (cyt. za: Geisen 2005, s. 48).

ści. Z jednej strony jest to wtopienie się indywiduum w szerszą wspólnotę narodową poprzez identyfikację z kolektywnym bytem odrębnym od Nowoczesna tożsamość narodowa kształtowana przez aparat ideologicz-innych narodów, z drugiej zaś wiąże się z kontrolą tak skonstruowanych ny państwa musi prędzej czy później odnieść się do problemu wykluczenia tożsamości w ramach państwowego aparatu biurokratycznego. Jest to lub ograniczenia dostępu do praw socjalnych. Jak się okazuje, sprzecz-pewnego rodzaju nowy kontekst społeczny, w ramach którego postępuje ność między obietnicą równości, skierowaną przede wszystkim do człon-proces pedagogizacji społeczeństwa zgodnie z zasadą tożsamości naro-ków wspólnoty narodowej, oraz koniecznością zabezpieczenia władzy 147

K

wybranych frakcji społeczeństwa znajduje rozwiązanie w powstaniu pań-

Niezwykle interesująca z punktu widzenia społeczeństw, które w dzi-stwa socjalnego. Jak trafnie zauważył Geisen: „symboliczna konstrukcja siejszych czasach coraz częściej opierają swoje funkcje opiekuńcze na ons

kontekstu narodowego wymaga jednak materialnego odpowiednika, który sektorze pozarządowym, wydaje się pojawiająca się w XVIII wieku krytyka tr

powstaje między innymi poprzez przemianę państwa w państwo socjalne”

fundacji szpitalnych. Wykazywano, że dobra przekazywane fundacjom uo

(Geisen 2005, s. 50). Ta pesymistyczna wizja genezy państwa socjalnego szpitalnym mają charakter dóbr niezbywalnych, co w konsekwencji prowa-wanie biednego

traktuje je jako ekonomiczną bazę dla organizacji społeczeństwa opartego dzi do swego rodzaju przywłaszczenia ich przez biednych. Problem pole-na ideologii narodowej. Należy w niej również widzieć próbę integracji klas gał na tym, iż zauważono zmienny charakter biedy, jak też jej zmienność społecznych na podstawie kryteriów narzucanych przez dominującą klasę terytorialną. Argumentowano, że nadzór państwa nad majątkiem fundacji mieszczańską (Hurst 2007).

będzie bardziej skuteczną formą pomocy kierowanej przez fundatorów, których wolą przecież była pomoc wszystkim ludziom. Stąd też nadzór W jednej z interpretacji genezy opieki państwowej nad chorymi Foucault nad tą sferą działania publicznego koncentrował się na traktowaniu dóbr a

wiąże popularyzację państwowej opieki medycznej z kolektywnie kontro-przyznanych fundacjom szpitalnym jako majątek wspólny: „Fundacja, społeczna produkt

lowaną strukturą, obejmującą całe społeczeństwo, jak też z nadzorem jedyna w swoim rodzaju i nienaruszalna, powinna rozpłynąć się w prze-nad lekarzami oraz medycyną jako taką (Foucault 1999). Utożsamienie strzeni powszechnej pomocy, której społeczeństwo jest zarazem jedynym opieki medycznej z ideą narodu wiąże się z pewnego rodzaju specyfiką zarządcą i ogólnym beneficjentem” (Foucault 1999, s. 38). Z drugiej stro-percepcji choroby jako zjawiska społecznego. Powstająca wtedy „medy-ny rozważano tę kwestię w kategoriach ekonomicznych, w związku z któ-

cyna gatunków” opierała się na założeniu, że żadna przestrzeń społeczna rymi coraz większego znaczenia nabiera praca. Błędne myślenie dona-nie jest uprzywilejowana pod względem podatności na rozprzestrzenianie torów starego typu polegało na tym, iż donacja kapitału oznaczała jego się choroby. Te szczególne uwarunkowania naturalne stały się podwaliną zamrożenie, a w konsekwencji zubożenie narodu. Pomoc winna opierać ywność logiki dar

medycyny państwowej, opieki zdrowotnej, będącej dobrem narodowym.

się na zasadzie pracy, będącej czynnikiem kapitałotwórczym. Wszystkie Pojawia się także konieczność realizowania stałej, ogólnodostępnej polity-inne sposoby są półśrodkami, które prowadzą do efektu odwrotnego niż ki pomocy. Jednak aby do tego doszło, musiał zmienić się sposób myśle-zamierzony. Powoływanie fundacji i związane z tym zamrożenie kapitału nia o samej chorobie, musiało dojść do zmiany paradygmatu nazywanej miało prowadzić do ubożenia i konieczności powoływania nowych fundacji.

przez Foucaulta „narodzinami kliniki”.

Jak trafnie zauważył autor Narodzin kliniki: „Nie można opierać pomocy ani na dobrach produkcyjnych (kapitał), ani na dobrach wyprodukowanych Analizując historyczny rozwój „kliniki”, Foucault zauważa, że „przestrzeń, (zawsze dająca się skapitalizować renta), lecz na samej zasadzie, która u

w której choroba przebiega i wyodrębnia się i rozwija, jest przestrzenią wytwarza dobra: na pracy. Jedynie pozwalając biednym pracować, można absolutnie otwartą, bez podziału oraz bez uprzywilejowanej i określonej im pomóc, nie zubażając narodu” (Foucault 1999, s. 38).

figury […] przestrzenią jednorodną, w której możliwa jest tylko integracja spojrzenia, które pojawiając się znika, oraz opieki, której wartość pole-Sposób myślenia o problemach społecznych wywodzący się z „klinicy-ga jedynie na przejściowej kompensacji: jest to przestrzeń zbudowana stycznego” oglądu chorób wiązał się pośrednio ze sposobem konstru-z podobieństw między jednostkami oraz opieki roztaczanej przez lekarza owania narodu. Zarówno „narodziny kliniki”, jak i nacjonalizm traktowały domowego nad nie spętanym chorym” (Foucault 1999, s. 39). Taka forma społeczeństwo jako pewnego rodzaju niezróżnicowaną wspólnotę opie-opieki wymaga wysiłku całego społeczeństwa oraz aparatu państwowego.

rającą się na przedpolitycznych cechach wspólnych. Jak zauważa Geisen: W okresie rewolucji francuskiej pojawiają się opinie o konieczności nad-

„ideologia państwa narodowego […] ma na celu odsunięcie za konstrukcję zoru państwa nad medycyną, a z drugiej strony o utrzymywaniu jej przez wspólnoty symbolicznej realnych różnic funkcjonujących w obrębie spo-owo państwo. Pojawia się wtedy medycyna opieki domowej, rodzinna, łeczeństwa mieszczańskiego, a polegających na społecznej nierówności indywidualna, która musi obejmować całą przestrzeń społeczną w związ-i wykluczeniu (Geisen 2005, s. 50). Od momentu ekonomicznego różni-ku z niemożliwością pełnego kontrolowania zjawisk chorobowych. Owo cowania się społeczeństw zauważalna staje się tendencja do wykorzy-

„instytucjonalne uprzestrzennieniem się choroby” (Foucault 1999) stano-stywania uniwersów symbolicznych w celu zacierania tych różnic (zob.

wi główną przyczynę ustanowienia nadzoru państwowego nad medycyną Berger i Luckmann 2010). W przypadku procesu uprzemysłowienia jed-oraz chorymi.

nym z głównych sposobów legitymizowania porządku mieszczańskiego był nacjonalizm. Dzięki niemu pole społeczne wraz całą masą procesów 149

K

narodowotwórczych ulega redefinicji i swego rodzaju dekontekstualizacji.

Geneza państwa socjalnego jest niezwykle złożona. Jego rozwój dopro-Wytworzona zostaje niezróżnicowana przestrzeń, dzięki której państwo wadził przede wszystkim do formy nowoczesnej redystrybucji, polegającej ons

uzyskuje swoją najpotężniejszą bodaj legitymizację. Dotyczy ona zarówno głównie na finansowaniu usług publicznych, a nie, jak chcą jego krytycy, tr

narodu jako „wspólnoty wyobrażonej”, jak też społeczeństwa, które staje rozdawnictwa dóbr odebranych bogatym. Jak słusznie zauważa Piketty: uo

się czynnikiem kapitałotwórczym. Jak sugeruje Geisen, powstające pań-

„nowoczesna redystrybucja zbudowana jest wokół logiki uprawnień i zasa-wanie biednego

stwo socjalne jest swego rodzaju materialnym odpowiednikiem ideologii dy równego dostępu do pewnej liczby dóbr ocenianych jako fundamen-państwa narodowego poprzez rudymentarną kompensację ekonomiczną

talne” (Piketty 2015, s. 592). W tym miejscu odbiegamy od wyjaśnień (między innymi za pomocą transferów socjalnych) (Geisen 2005, s. 50).

mieszczących się w paradygmacie materialistycznym, który w procesach społecznych i rozwoju historycznym widzi przemiany w bazie materialnej Stabilizująca funkcja państwa socjalnego odnosi się do wielu kontek-i ekonomicznej. Inne wyjaśnienie opiera się na założeniu, że to pojawienie stów, takich jak konflikt klasowy, sprzeczność między prawami indywi-się praw (szerzej rozumianych jako zespół idei) w różnych tradycjach poli-a

dualnymi i społecznymi czy w końcu relacja między sektorem publicz-tycznych dało asumpt do budowania skoordynowanych systemów wspar-społeczna produkt

nym i rynkowym (Esping-Andersen 2010). Z drugiej strony w pierwotnej cia publicznego. Rozwój owych praw i stojących za nimi idei wiązał się fazie rozwoju państwo socjalne koncentrowało się na integracji niż-

z rozprzestrzenianiem się pewnego rodzaju idei uniwersalistycznych, które szych klas społecznych ze społeczeństwem mieszczańskim. Dlatego

zrównywały ze sobą różne kategorie społeczne, tworząc coś w rodzaju też warto podkreślić, że równie istotną funkcją była funkcja reproduk-abstrakcyjnej wspólnoty.

cyjna, stanowiącą bazę dla rozwoju gospodarki kapitalistycznej. Na tę funkcję zwraca uwagę Geisen, gdy pisze o przesunięciu od funkcji regu-W tradycji europejskiej rozwój uniwersalistycznych poglądów na naturę lującej i pacyfikującej ku funkcjom reprodukcyjnym, zarówno w znacze-człowieka w relacji do prawa powszechnego, a więc takiego, które będzie ywność logiki dar

niu biologicznym, jak i symbolicznym (Geisen 2005). Czynnik produkcji, wykraczać poza prawo stanowione, rozpoczyna się w starożytności.

jakim była praca, przemianowany został na „kapitał ludzki”. Nie dziwi Jednym z bardziej wyrazistych poglądów tego rodzaju była stoicka dok-więc, że właściwymi domenami państwa opiekuńczego stają się edu-

tryna filozoficzna, która zakładała istnienie prawa rozumu, które trans-kacja i wychowanie. Wiązało się to z czymś, co Esping-Anderen słusz-cenduje każdy porządek polityczny. Innym przykładem uniwersalizacji jest nie nazywa „spadkiem znaczenia korelatów klasowych” i co łączyło się rozwój chrześcijańskiej doktryny filozoficznej. Dopiero w XX wieku nastę-

między innymi z realnym wzrostem wynagrodzenia w produkcji (Esping-puje intensywny rozwój doktryny praw człowieka, które odnoszą się do

-Andersen 2010, s. 45).

każdego, niezależnie od pozycji społecznej, pochodzenia etnicznego czy u

płci. Ich istotą jest również niezbywalność, co w praktyce oznacza, że nikt O jednej z form stabilizacji mówi koncepcja demokratycznej walki klas, nie może zostać ich pozbawiony. Jednym z kluczowych elementów kor-która opiera się na diagnozie, iż konsensus i negocjacje zastąpiły brutalny pusu praw człowieka są prawa socjalne, które z kolei wiążą się z prawem konflikt między klasą robotniczą i klasami posiadaczy kapitału. Autorzy do edukacji, zabezpieczenia socjalnego, ochrony rodziny, oraz prawo do tej koncepcji zauważyli, popierając swoją tezę licznymi wynikami badań, stałego polepszania warunków życia (Gronowska 2010).

występowanie zależności między rozwojem demokracji i rozwojem ekonomicznym (Lipset 1960). W miarę rozbudowywania Keynesowskiego

Ten rodzaj wyjaśnień wiąże się z założeniem, iż to rozwój pewnego zespo-modelu gospodarki osłabione zostały nierówności społeczne. Z kolei łu idei kształtuje w znacznym stopniu rzeczywistość społeczną. Można gospodarcza prosperity, masowa konsumpcja oraz skromne bezrobocie powiedzieć, że w sporze o dziejotwórcze znaczenie idei podpisujemy się gwarantowały robotnikom życie na poziomie co najmniej dostatecznym, w tym paragrafie pod poglądem Maxa Webera, dokonującego pozytywnej nierzadko dając asumpt do osiągania poziomu życia klasy średniej. Owo krytyki materializmu historycznego, stwierdzającego, że to rozwój pew-embourgeoisement klasy robotniczej stanowić miało zaczyn nadchodzą-

nych idei kształtuje rzeczywistość społeczną, zwłaszcza tę związaną ze cych awansów społecznych potomstwa zgodnie z zasadą merytokracji strukturą społeczną. Podobnie rzecz się ma w przypadku ewolucji myśle-

(Hurst 2007). Kluczowym elementem owej stabilizacji był oczywiście roz-nia o państwie socjalnym. Nie należy rzecz jasna nie doceniać czynni-wój państw socjalnych, które z biegiem czasu stały się instytucjonalnym ków ekonomicznych, które z całą pewnością tworzą ramę dla systemów gwarantem zdobytej stabilności życiowej.

zabezpieczeń społecznych w Europie, o czym przekonuje chociażby wzrost udziału podatków w dochodzie narodowym brutto od początku wieku XX.

151

K

Z drugiej strony nie można nie doceniać roli idei oraz wydarzeń historycznych, pod wpływem których państwa zadecydowały o przyjęciu i ratyfikacji ons

szczególnych dokumentów odnoszących się do praw człowieka, takich jak tr

Powszechna deklaracja praw człowieka czy Europejska karta socjalna.

uo

wanie biednego

W tej ostatniej artykuł 12, stanowiący tak zwany twardy rdzeń Karty, w skład którego wchodzi zespół praw socjalnych, określa, iż państwa ratyfikujące zobowiązane są do ustanowienia bądź utrzymywania systemu zabezpieczeń społecznych na zadowalającym poziomie, spełniają-

cym minimalne standardy (Gronowska 2010). Warto dodać, że na wzrost znaczenia roli praw człowieka wpłynęły wydarzenia związane z rozszerza-a

niem się totalitaryzmów w XX wieku, które pokazały, że narodowa ochrona społeczna produkt

prawna jest w znaczenie mierze niewystarczająca i konieczna jest inter-nacjonalizacja ochrony praw człowieka (Piechowiak 1999).

ywność logiki dar

u

153

pr

zes

tr

zeń pos

tr

adzieck

a

ROZDZIAŁ 5

Edukacja

przeciw biedzie

i ku solidarności

pr

ROZDZIAŁ 5

Edukacja przeciw

zes

tr

biedzie

zeń pos

i ku solidarności

tr

adzieck

5.1. O POTRZEBIE WIEDZY, KTÓRA (DE)MASKUJE, I GLOBALNEJ EDUKACJI PRZYWRACAJĄCEJ ODRUCH SOLIDARNOŚCI

a

W rozdziale trzecim pisaliśmy o znaczeniu teorii kultury ubóstwa Oscara Lewisa dla tendencji kształtujących rozwiązywanie problemów społecznych.

W tym miejscu, powracając do tej teorii, zwracamy uwagę na dyskursyw-ność i zarazem polityczność procesu recepcji danych naukowych dotyczących biedy. Dane te są z pewnością danymi wrażliwymi, także z uwagi na pracę ideologi , od której nie jest wolny żaden przekaz dotyczący relacji opartych na różnicy. Z jednej strony buduje to pewną rezerwę wobec wyników badania biedy, z drugiej jednak mówi o tym, że świat na nie reagu-je i – co za tym idzie – stwarza szansę realnego wpływu rozstrzygnięć naukowych na rzeczywistość społeczną. Tym samym otwiera się pole do myślenia o edukacyjnym „przekładaniu” prospektywnie brzmiących konkluzji badawczych na zmiany w społecznym i jednostkowym podmiocie, sprzyjające – postulowanemu w tej książce – przywracaniu odruchu solidarności i osiąganiu skuteczniejszych rozwiązań problemu biedy.

Co ciekawe w tym kontekście, ten amerykański antropolog uznał, że jednym z jego ważniejszych ustaleń badawczych jest stwierdzenie, iż „ubodzy nie rozwijają tej subkultury w poczuciu triumfu, ale jest ona wyrazem ich rozpaczy i protestu” (za: Kostyło 2008, s. 52). Piotr Kostyło, analizujący tę i inne teorie biedy, zauważył trafnie, że „[c]hociaż nie było to intencją Lewisa, to teoria kultury ubóstwa przyczyniła się do wzmocnienia – i tak już silnego w Stanach Zjednoczonych – przekonania, że winę za swój stan ponoszą sami biedni […]” (tamże). Teoria ta „stała się jedną z podstaw ideologii obwiniania biednych za ich stan” (tamże, s. 58). Ideologii neoli-beralizmu, formatującej w ostatnich dziesięcioleciach myślenie i działanie społeczne, a odwołującej się do wolności jednostki i skrajnie limitującej jej wspieranie, zarówno w działaniach ugruntowanych etatystycznie (inter-157

Eduk

wencjonizm państwowy), jak i odwołujących się do wspólnotowych norm zowanego ich rozwiązywania, zgodnie z opinią Zygmunta Baumana: A 3.

6. A 1. życia społecznego. Można powiedzieć, że pomoc społeczna organizowana

„Nasze obecne niedole i problemy we wszystkich swoich odmianach Zob. na przykład: Ogromną rolę

w ramach tej ideologii traci rację bytu. W praktyce jest ona radykalnie i odcieniach mają g l o b a l n e k o r z e n i e i wymagają g l o b a l n y c h A ty, czujesz klimat? –

w upowszechnianiu tej

ograniczana. Pozostaje przy tym uderzające, że „chcąc ograniczać do r o z w i ą z a ń ” (Bauman 2007b, s. 236).

Polska Akcja Humanitar-

ac

edukacji w Polsce odegrały

minimum pomoc społeczną, wskazuje się, iż chodzi o dobro biednych”

ja pr

na; Inspiracje ze Szkół

projekty realizowane

(tamże). Z nieustannym odwołaniem do wyników badań Oscara Lewisa, Od lat rozwija się idea edukacji globalnej1, w którą „edukacja przeciw Globalnych. Edukacja w ostatnich kilkunastu

pod szyldem działania na rzecz osób dotkniętych biedą, rozwija się sta-biedzie” znakomicie się wpisuje. „Zadaniem edukacji globalnej jest wyjaz

Globalna w praktyce –

eciw biedzie

latach przez uczelnie

le neoliberalna retoryka przełamywania kultury ubóstwa, a w ślad za nią śnianie globalnych współzależności, przyczyn problemów współczesnego Polska Akcja Humanitarna i szkoły, organizacje

praktyka społeczna oraz – czasami drastyczne – sposoby rozwiązywa-

świata i wyzwań z tym związanych. Edukacja globalna ma przybliżać spo- (między innymi o wpływie pozarządowe, czasem

nia tego problemu. Jak widzi to Kostyło, analizując współczesne formy łeczeństwu zagadnienia dotyczące sytuacji uboższych krajów, jak również zmian klimatycznych na z inicjatywy i ze wsparciem

pomocy społecznej, „rzucanie na głęboką wodę”, „ostra konfrontacja”, pokazywać wzajemne zależności między Polakami a mieszkańcami krajów jakość życia ludzi i wzrost niektórych resortów

bezwzględne dążenie do „stawania na własnych nogach” – to tylko nie-rozwijających się. Edukacja globalna powinna prowadzić do osobistego poziomu ubóstwa); rządowych (MSZ, MEN),

które z elementów tego dyskursu (tamże).

zaangażowania na rzecz walki z ubóstwem oraz włączenia się w proces i

Jak mówić o większo-

k

między innymi projekt

budowania globalnego społeczeństwa opartego na zasadach solidarno- ści świata. Rzetelna u solidarności

Nauczycielki zmieniają

W związku z tym istotnym aktualnym zadaniem edukacyjnym wydaje

ści, równości i współpracy”2. Definicja ta – jak głosi informacja na stronie edukacja o krajach glo-

świat. Włączanie edukacji

się kształtowanie świadomości funkcjonalnego wykorzystywania teorii Ministerstwa Spraw Zagranicznych – wypracowana została w ramach pro- balnego Południa – Polska globalnej do systemu „w ogóle” i – w świetle zaistniałej sytuacji – w szczególności kultury ubó-

cesu międzysektorowego (serii pięciu spotkań przedstawicieli organizacji Akcja Humanitarna szkolenia nauczycieli

stwa Oscara Lewisa. Oczywistą jawi się przy tym niezbędność krytycznego pozarządowych, ministerstw, uczelni, instytucji edukacyjnych, które odbyły (o biedzie, która dotyka i przyszłych nauczycieli

myślenia, pozwalająca identyfikować nie tylko samą sytuację i ewentual-się w latach 2010–2011) na temat edukacji globalnej w Polsce. W związku większość świata, a wiedza w Polsce, zrealizowany

nie jej przyczyny, ale i struktury, które uformowały podstawę wybiórcze-z tym można wyrazić w tym miejscu nadzieję, że tak zorientowana edu- o niej jest zwykle mało przez Instytut Globalnej

go stosowania teorii, na przykład koncepcji Lewisa, do operacjonalizacji kacja globalna jest edukacją przeciw biedzie i zarazem ku solidarności, rzetelna).

Odpowiedzialności w latach

pomocy ubogim osobom i środowiskom, a także wyraźnego przekłamywa-i że – oferowana przez polskie szkoły, uczelnie i organizacje pozarządowe 2013–2015. Zob. Kuleta-nia badawczych konkluzji, szeroko dzisiaj stosowanego do uzasadniania

– obejmuje szeroko rozumiane społeczeństwo. O tym, że nadzieja ta nie A 4.

Hulboj, Gontarska 2015.

praktyki niedostrzegania biedy i zaniechania pomocy. Ta funkcjonalność jest bezpodstawna, mogą świadczyć między innymi działania Polskiej Akcji Na przykład: Przewodnik z dużym prawdopodobieństwem uformowała dzisiejszy „zanik odruchu Humanitarnej, która na potrzeby prowadzonej przez siebie i innych global- po edukacji globalnej. Po-7. A 2. solidarności”, charakteryzujący współczesne, paradoksalnie wysoko cywi-nej edukacji od lat publikuje rzetelne i stale aktualizowane informacje na radnik dla edukatorów: jak https://www.

lizowane społeczeństwa. Interesujące nas w tej książce procesy ubied-temat globalnej biedy3. Znakomite podstawy rozwoju edukacji globalnej rozumieć i realizować edu-polskapomoc.gov.pl/

niania i ubogacania, jako dyskursywne praktyki w świecie opierającym się stwarza z jednej strony treść, z drugiej zaś masowy charakter opracowań kację globalną – Centrum Edukacja,globalna,1603.

na podziałach, mają w tym epistemologicznym przekręcie dość czytelne przygotowanych przez Radę Europy4.

Północ-Południe Rady

html (dostęp: 3.01.2016).

źródło i reprezentację. Ich identyfikacja może stanowić ważny element Europy (edukacja globalna

postulowanej tu edukacji. W dążeniu do przywrócenia odruchu solidarno-Natomiast w sferze teoretycznej refleksji edukację globalną owocnie zasi- na rzecz walki z biedą, ści i postawienia jej w miejsce konkurencji kolosalne znaczenie może mieć lają prace pedagogów krytycznych, w Polsce między innymi książka pod w poradniku diagnozowa-wiedza (Foucaultowska władzo-wiedza), która maskuje, ale i demaskuje redakcją Magdaleny Kulety-Hulboj i Marty Gontarskiej (2015). To zarów- na jako globalna).

różne formy panowania, skutkujące podporządkowaniem i odpodmioto-no wprawna konceptualizacja wielu złożonych zagadnień, wchodzących wieniem. Konstruowana w ramach edukacji krytycznej – w szczególności w zakres pojęcia edukacji globalnej, jak i krytyczna rekonstrukcja jej sta-krytycznej edukacji medialnej (zob. m.in. Szkudlarek 1999), bo formacyjna tus quo, dokonywana w perspektywie analizy dotychczasowych osiąg-siła mediów ciągle rośnie – może walnie przyczynić się do zmiany neoli-nięć i problemów w realizacji jej celów. Chodzi między innymi o postawę beralnego formatu w myśleniu o biedzie i pomocy społecznej.

dociekania – w naszym odczuciu prezentowaną przez autorów – koncentrującego się na strukturach formujących przyczyny biedy i rodzących Myślenie to, a zarazem kształtująca je edukacja – edukacja przeciw wszechogarniające poczucie niemożności ich przełamania. Strukturach, biedzie, w stronę solidarności – powinny mieć charakter globalny.

które dzisiaj wydają się niemożliwe do konstruktywnego zdiagnozowania, Wspomnieliśmy bowiem o globalnym współcześnie charakterze probo stabilizowane są w wyniku niezwykle skutecznej pracy foucaultowskich blemów społecznych i potrzebie takiego właśnie, globalnie organi-urządzeń (dyspozytyw ubiedniania/ubogacania w neoliberalnej kondy-159

Eduk

cji rzeczywistości funkcjonuje z ogromną siłą). Książka Kulety-Hulboj ubogacania, będącego urządzaniem rzeczywistości na korzyść jednych i Gontarskiej stanowi doskonały grunt dla refleksji i działań w zakresie i krzywdę drugich.

krytycznej, występującej przeciw biedzie i kształtującej solidarność edu-ac

kacji globalnej, odpowiadającej na różne, choć wspólne problemy zgloba-ja pr

lizowanego świata.

5.2. PRODUKCJA CIERPIENIA I MOŻLIWOŚCI JEGO EDUKACYJNEJ ALOKACJI z

Warto zabiegać o tego typu edukację i stwarzać możliwie szerokie podsta-eciw biedzie

5.2.1. O SPOŁECZNYM WYTWARZANIU I WYKORZYSTYWANIU CIERPIENIA

wy jej rozwoju. Akcentując w niej bezwzględną potrzebę niezatrzymywania się w diagnozach biedy na poszczególnych przyczynach tego zjawiska (tworzących obraz jedynie powierzchowny i często bardzo mylący), lecz Wielokrotnie dyskutowaliśmy w tej książce na temat problemu wykorzy-dociekania struktur, które uformowały jego warunki, niewątpliwie otwie-stywania cierpienia i konstruowania obojętności wobec niego. To niewątp-ramy bowiem przestrzeń prawdy. Dopiero w takiej przestrzeni – poza liwie efektywny dyspozytyw (posługując się językiem Foucaulta) i jeden i

ontologią pozoru i epistemologią uniku [jeżeliby definiować ją słowami z podstawowych mechanizmów biurokratycznych służących utrzymaniu ku solidarności

Tomasza Szkudlarka (2009, s. 35)] – mogą powstawać kontrmiejsca

społecznego status quo. W tym miejscu, zbliżając się do zakończenia, biedy, o których wspominaliśmy na początku tej książki. W niej możli-ponownie i z naciskiem zwracamy uwagę na cierpienie.

we wydaje się stawanie twarzą w twarz ze sobą jako innym, pogrążonym w biedzie. W niej też może urzeczywistniać się nienarażone na cyniczny Bieda, będąc jedną z elementarnych form cierpienia, wymaga od każdego osąd postrzeganie biedy, niezbędne w powstawaniu nowego, opartego na z nas pewnego ustosunkowania się. Nie jest to oczywiście roszczenie indy-solidarności myślenia o niej i rozwiązywania związanych z nią problemów.

widualne. Zasoby kulturowe, takie jak stereotypy, uprzedzenia, mity kulturo-To postrzeganie pojawia się wtedy, kiedy – zdolni do zauważenia niespra-we czy po prostu poglądy na temat zastanej rzeczywistości, służą podtrzy-wiedliwości obecnej w rozmaitych przejawach społecznych nierówności, maniu nie tylko oczywistości i akceptacji danego stanu rzeczy, ale również które ubiedniają, krzywdząc i doprowadzając do cierpienia – uwewnętrz-jego naturalizacji. Innym celem przyświecającym niniejszym rozważaniom niamy odwrócony obraz porządku, w jakim niesprawiedliwość ta mogła jest próba zbadania możliwości pewnego przeformułowania myślowego sfe-zaistnieć, i konstruujemy heterotopię (umiejscowiony porządek; ład, który ry społecznej. Chodzi bardziej o możliwość spojrzenia na społeczeństwo jest utopią, ale i fizyczną realnością, skoro możliwy był do pomyślenia).

jako domenę opieki, odpowiedzialności i akceptacji aniżeli tradycyjne roz-patrywanie go w kategoriach zasad, przepisów, norm i kar. Istotna rola przy Przestrzeń prawdy to przy tym nie żaden odległy ideał, lecz intencjonal-tak sformułowanym zadaniu przypadnie naukom społecznym, które wydają na działalność o charakterze edukacyjnym. Osiąganie przestrzeni prawdy, się nie tylko swoistą obietnicą, ale również realną możliwością spojrzenia jako demaskowanie pracy społeczno-politycznych i kulturowych urządzeń, na społeczeństwo jako domenę troski i odpowiedzialności za drugiego człozasłaniających strukturalne ubiednianie/ubogacanie, można rozumieć wieka, nie zaś tylko zbiór reguł i zasad funkcjonowania. Istotną inspiracją jako podstawowy cel edukacji przeciw biedzie, w stronę solidarności.

w tym zakresie będą badania antropologów zajmujących się problemem społecznych mechanizmów konstruowania obojętności wobec cierpienia Realizacja tego celu obejmowałaby swoim zasięgiem działania daleko (Herzfeld 1992; Herzfeld 2004; Das 2007; 1995).

szersze aniżeli te, które podejmuje przedstawiona wcześniej edukacja globalna, realizowana przez agendy unijne czy organizacje pozarządowe.

Społeczne sposoby konstruowania obojętności stanowią źródło pewnego Dotyczyłaby zarówno badań aktualizujących definicje i pola znaczeniowe rodzaju dystansu uzyskiwanego przez instytucje biurokratyczne, które rozumienia biedy (strukturalne podejście uniemożliwiałoby na przykład w ramach swoich systemów klasyfikacji doprowadzają do efektu wyklu-wybiórcze i w pełni funkcjonalne odczytania teorii kultury ubóstwa Oscara czenia, a także lekceważenia cierpienia (Herzfeld 1992). Michael Herzfeld, Lewisa), jak i wielu innych, a być może wszelkich postaci ubiedniania/

analizując biurokracje w kontekście budowania przez nie uzasadniania zadawanych krzywd, doszedł do wniosku, że obojętność niekoniecznie jest zamierzeniem celowym. Biurokrację stworzono po to, aby chronić interesy obywateli. Jednak biurokracja, jak każda struktura, uzależniona jest od działania konkretnych podmiotów. Te z kolei nie muszą odzwierciedlać 161

Eduk

założeń tkwiących u podstaw powołanego mechanizmu biurokratycz-

nież mniej intensywnych jego form, do których zaliczyć należy wykluczenie nego. Istotne z punktu widzenia prowadzonych przez nas rozważań jest społeczne oraz zróżnicowane formy stereotypizacji jednostki ze względu prześledzenie i przeanalizowanie sposobów, w jakie struktury biurokra-na pochodzenie społeczne.

ac

tyczne wykorzystywane są do osiągania celów stawianych przez jednostki ja pr

lub grupy interesu. Przykładem tego rodzaju badań jest praca Michaela Dlaczego cierpienie jest istotne w kontekście legitymizacji porządku spo-Herzfelda The Social Production of Indifference, poświęcona analizie łecznego w ramach instytucji biurokratycznych? Począwszy od rozważań z

społecznych form wytwarzania obojętności w różnych kontekstach kul-Webera na temat zracjonalizowanej koncepcji ładu, zakładających, iż jego eciw biedzie

turowych. Zauważa on, że sankcjonowanie obojętności pozwala na doko-istnienie wymaga wytłumaczenia obecności rozłożonego nierównomiernie nywanie aktów ludobójstwa i milcząco do nich zachęca, jednocześnie w społeczeństwie cierpienia (Weber 2006), a skończywszy na konstata-wzmacniając drobne i mniej sensacyjne wykorzystanie tej samej logiki.

cji Herzfelda, iż wyjaśnienie problemu cierpienia tkwi w teoriach teodycei, Obojętność oznacza w jego ujęciu „odrzucenie tych, którzy są inni, a tak-

łączących doświadczenie potoczne z teoriami kosmologicznymi (Herzfeld że uzasadnienie w ramach danej grupy, opierające się na familiarności 2004), można dojść do wniosku, że cierpienie jest w każdym momencie i

i naturalności. Obojętność jest arbitralnie selektywna, jest to «moralne pewnym residuum społecznego działania, które niekiedy będzie wymagać ku solidarności

alibi dla bierności»” (tamże, s. 33).

potężnego aparatu wyjaśniającego. Cierpienie, rozumiane zgodnie z sensem, jaki nadaje mu Weber, można traktować jako niezbędny element życia W proces społecznego wytwarzania obojętności zaangażowane są

każdego społeczeństwa, które zwykle poprzez symbole religijne nadaje mu mechanizmy biurokratyczne, które w skrajnych przypadkach odmawiają pewien sens, mimo że bywają okresy, kiedy jego sensowność czy intensyw-pewnym grupom lub jednostkom udziału w szeroko rozumianej wspólno-ność nie może znaleźć wyjaśnienia. Jak sugestywnie przekonuje Herzfeld cie ludzkiej. W postaci mniej skrajnej proces ten będzie polegać na mniej w kontekście analizy społecznych sposobów wykorzystania cierpienia: lub bardziej wyraźnym odrzuceniu lub odmowie posiadania uprawnień

„jest [ono] koniecznym warunkiem pedagogicznej władzy w edukacji, jest czy prerogatyw grupie lub pewnej kategorii społecznej. Odrzucenie to ma nieodzowną ceną, jaką przychodzi nam płacić za rozsądek i doskonalenie charakter arbitralny, lecz jak zauważa Herzfeld, jest „moralnym alibi dla duchowe. Jednak w każdym społeczeństwie arbitralne niedopełnienie spra-bierności” (tamże). Jednym z mechanizmów owego zjawiska jest klasyfi-wiedliwości – często popełniane w imię demokracji bądź też innej świeckiej kacja, która może prowadzić do eksterminacji człowieka w konsekwencji moralności – wymaga wyjaśnienia: w «odczarowanym» świecie, w którym pewnego rodzaju etykietyzacji. Przedstawione tu mechanizmy społecz-to, co boskie, nie jest już źródłem niekwestionowanej władzy […] nowe nego wytwarzania obojętności również są oparte na systemie klasyfikacji immanencje «człowieczeństwa», «demokracji», «socjalizmu», «zwykłej funkcjonującym w ramach kluczowego z punktu widzenia państwa syste-przyzwoitości» i «racjonalności» muszą tak samo odpowiedzieć sobie na mu biurokratycznego, którym jest system edukacji. Dalej przedstawiamy pytanie: «Czemuś mnie opuścił?»” (Herzfeld 2004, s. 306).

fragment badań prowadzonych w tym kontekście, które będą obrazować mechanizm wytwarzania obojętności wobec cierpienia. Owo wytwarza-Tego rodzaju świeckie teodycee stanowią w pewnym sensie reakcję na nie obojętności powstaje między innymi w wyniku oddziaływania mecha-codzienne niepowodzenia i porażki społeczeństwa demokratycznego, biu-nizmów biurokratycznych, które stają się nieuniknionym elementem rokracji czy też jej kluczowych przejawów. W każdej z tych sfer jednost-potocznego doświadczenia. Jedną z kluczowych instytucji wpisujących się ka może doświadczyć porażki, traktowanej także jako porażka życiowa w ten mechanizm jest właśnie system edukacji. Biurokracje, jak zauważa w przypadku edukacji opartej na zasadzie rywalizacji, co wymagać będzie Herzfeld, są w pewnym sensie „teologiami państwa”, dzięki którym jed-reakcji, chociażby nawiązujących do sensowności ludzkich działań w kon-nostka istnieje i funkcjonuje w ramach złożonego mechanizmu państwo-tekście odmowy przyznania jednostce określonego statusu czy preroga-wego. Cierpienie, będące efektem odrzucenia czy obojętności, jest przy-tyw lub, zwyczajnie, niesprawiedliwego potraktowania. Całość, przyodziana kładem trudnego do zniesienia przez społeczeństwo residuum, o którym w kategorie moralne, przypominać będzie klasyczną świecką teodyceę.

Veena Das pisze na przykładzie analizy kultur, w których kobiety narażone Cierpienie, na co wskazuje Das, ma podwójne znaczenie dla jednostki (Das są na opresję. Jej zdaniem społeczeństwo musi ukrywać przed samym 2007). Z jednej strony stanowi element jej instytucjonalnego dyscyplino-sobą to, ile cierpienia spada na jednostki za cenę przynależności do nie-wania, mechanizmu, który wykorzystując cierpienie, kształtuje moralnego (Das 2007). Konstatacja ta dotyczy nie tylko drastycznych sposobów go członka społeczeństwa. Z drugiej strony zwraca uwagę na złośliwość zadawania cierpienia, jakie spotykamy we współczesnych Indiach, ale rów-163

Eduk

towarzyszącą bólowi zadawanemu konkretnemu człowiekowi w imię pew-otycznej natury świata, choć jak wskazuje ona w swoich analizach poświę-

nych ideałów, takich jak nowe społeczeństwo, wolny rynek czy polityka conych współczesnym Indiom, jest ono przede wszystkim produktem

monetarna.

instytucji państwowych, które generują i rozdzielają cierpienie w ramach ac

realizowanych przez siebie celów (Das 1995). Można w tym kontekście ja pr

Wyłania się tu pedagogiczne znaczenie cierpienia rozumianego sze-przypuszczać, że podobnie jak w przypadku dyscyplinowania ciała i tożsa-roko: od konkretnego doznania cielesnego, poprzez stan psychiki, aż mości „ubogiego”, cierpienie jest w dużym stopniu umiejscowione w cie-z

do strukturalnych i symbolicznych nacisków prowadzących do zajęcia le, jednak jego zasoby będą społecznie generowane i dzielone w sposób eciw biedzie

bądź potwierdzenia niskiej pozycji społeczno-ekonomicznej jednostki.

nierównomierny, zgodnie z założeniami określonej ekonomii politycznej.

Z tak rozumianym cierpieniem wiąże się trudność polegająca na zaan-Akceptacja tej sytuacji wymaga wytworzenia mechanizmów legitymi-

gażowaniu nauk społecznych w potwierdzenie społecznego status quo.

zujących arbitralne przydzielenie cierpienia bądź też mniej lub bardziej Roszczenia do legitymizacji porządku społecznego znajdują odzwier-zaawansowaną ich internalizację, między innymi jako efekt działania ciedlenie zarówno w aparacie pojęciowym nauki, jak i w jej strukturze.

zasobów kulturowych, które doprowadzają w konsekwencji do akceptacji i

Społeczne sposoby wykorzystania cierpienia zakładają, że pedagogicz-arbitralnego położenia. Jednym z kluczowych mechanizmów wytwarzania ku solidarności

na funkcja władzy nad jednostką opierać się będzie na cierpieniu. Jak owej zgody jest właśnie systemem edukacji.

widzieliśmy, Veena Das zauważa podwójny charakter cierpienia: zdolność do kształtowania istot ludzkich, moralnych członków społeczeństwa, Jak paradoksalnie kwituje Herzfeld: „wymierzanie bólu naznaczone jest oraz złośliwość ujawniającą się w zadawaniu cierpienia w imię wielkich zasadnością funkcjonowania społeczeństwa, ale też jego bezzasadno-projektów społeczeństwa. Czy można wobec tego mówić o pedagogice ścią – uciskiem, który […] [utożsamić można] z państwem, my jednak cierpienia? Jeśli jest ono nie tyle efektem przypadkowości w życiu czło-możemy to każdorazowo postrzegać jako naruszenie indywidualnej toż-

wieka, ile wytworem, strategią zarządzania wytwarzaną przez instytucje samości w interesie takiego czy innego konformizmu” (Herzfeld 2004, biurokratyczne i państwowe, to powinniśmy z oczywistych względów rozs. 310). Podwójny charakter cierpienia polega na funkcji dyscyplinującej patrywać je w kategoriach pedagogicznych. To z kolei odsyła do pytania: i paradoksalnym bezsensie okrucieństwa, które odkrywa do pewnego czy wobec tego trzeba uznać, iż nie należy współpracować ze strukturami stopnia prawdę o państwie, które niekiedy nie ma nic do zaoferowania państwowo-biurokratycznymi w celu poprawy losu najbiedniejszych w imię oprócz nagiej przemocy, kiedy okazuje się, że jest niczym więcej niż apa-pewnego rodzaju sprawiedliwości?

ratem ucisku. Ciało w takich przypadkach ma odtworzyć ład społeczny.

Konformizm zaś, o którym pisze, oznacza szeroko rozumiany kompromis Przyjąwszy tezę o pedagogiczności cierpienia, należałoby rozpatrzyć między zbiorowością i własnym „ja”. Rozumie przez to sferę pomiędzy sposoby, dzięki którym społeczeństwo czy państwo wykorzystujące biu-podporządkowaniem i oporem, gdzie aktorzy, posiadając ograniczone rokrację lub inne formy roszczenia do ładu, społecznego nomosu, osiąga zasoby stanowiące repertuar ról, balansują pomiędzy zgodą na interna-efekt w postaci trwałego ładu społecznego. Stanowią one konieczny ele-lizację porządku oraz niezgodą na cierpienie będące konsekwencją tego ment istnienia struktury, jednak z punktu widzenia losów jednostek, które pierwszego. Społeczeństwo wymierza ból w imię legitymizacji własnego w wyniku owych zabiegów doświadczają cierpienia, owo legitymizowanie istnienia, z drugiej strony (nadmierne) zadawanie cierpienia może wywie-porządku wiąże się z ryzykiem obarczenia jednostki zbyt dużym cięża-rać efekt odwrotny, kiedy okazuje się, iż to państwo/władza jest niczym rem istnienia społeczeństwa. Koszty funkcjonowania ładu społecznego więcej niż nieuzasadnionym okrucieństwem. Jednym z procesów, dzięki dla niektórych mogą okazać się zbyt wysokie Takie przeformułowanie którym społeczeństwo rozdziela władzę, przywileje, pozycje społeczne, pojęcia cierpienia wraz z analizą społecznych sposobów jego wykorzy-a w konsekwencji naraża na cierpienie określone grupy społeczne czy stania stanowi być może jedno z głównych wyzwań współczesnych nauk jednostki, jest edukacja, będąca nośnikiem międzygeneracyjnej spra-społecznych.

wiedliwości bądź niesprawiedliwości społecznej (Gromkowska-Melosik System edukacji, jako przykład sprawnie działającej biurokracji, jednocześ-

nie zadaje cierpienie i tworzy pedagogiczne strategie służące interna-lizacji przyczyn porażki życiowej, która rzadko uzależniona jest od woli jednostki. Zdaniem Das cierpienie może być również świadectwem cha-165

Eduk

i Gmerek 2008; Kwiecieński 2002). Rola wykształcenia w dziedziczeniu nierówności i hierarchii w relacjach między grupami społecznymi (Pratto biedy i przywilejów jest bezdyskusyjna, o czym świadczy niezliczona ilość i in. 1994). Klebaniuk stwierdza, że polskie studentki i polscy studenci badań i publikacji poświęconych temu problemowi.

„systematycznie przejawiają większą akceptację nierówności społecznych ac

[…] niż ich zachodni, zwłaszcza mieszkający w Stanach Zjednoczonych, ja pr

odpowiednicy i odpowiedniczki” (Klebaniuk 2010, s. 238). Autor badania 5.2.2. EDUKACJA JAKO UMIEJSCOWIENIE W STRUKTURZE I ALOKACJA

wiąże tę sytuację z wpływem mediów, uprawiających od lat neoliberalną CIERPIENIA

z

propagandę i propagujących rywalizację zamiast współpracy. Wydaje się, eciw biedzie

że fenomen ten wytłumaczyć można nieco dogłębniej poprzez odwołanie Nasze zadanie, w ramach rozważań poświęconych systemowi edukacji się do procesów socjalizacji wtórnej młodzieży. Szkoły poddane dyktatowi traktowanemu jako podstawowa forma biurokracji państwowej, polegać zasad rynku kształtują świadomość o wiele silniej niż media (Rutkowiak będzie na rekonstrukcji sposobów wytwarzania efektu społecznej obo-i Potulicka 2012). Doświadczenia i interpretacje uczniów w dużej miejętności, wykluczenia i odrzucenia w ramach tegoż systemu. Traktując rze wskazują na oddziaływanie zasad quasi-rynkowych na percepcję i

edukację jako system organizowania różnic w społeczeństwie, trzeba rzeczywistości społecznej, w tym stosunek do nierówności społecznych ku solidarności

założyć, że musi istnieć sfera symboliczna zaangażowana w znoszenie (Boryczko 2014).

immanentnej sprzeczności, jaka charakteryzuje tenże system ukierunkowany na wzmocnienie segregacji społecznych. Twórcze interpretacje Jeśli potraktujemy szkołę jako układ kulturowy, to okaże się, że to spe-jednostek angażujących jednostki w (re)konstruowanie mitów służących cyficzne mity kulturowe organizują potoczne doświadczenie badanych.

naturalizacji pewnej wersji rzeczywistości można traktować jako realiza-Będzie to merytokratyczna postać relacji społecznych, polaryzujących cję władzy opartej na negocjacji, a mimo to władzy totalnej, przenika-klasy społeczne oraz strukturę nauczania w kontekście późniejsze-jącej „zdrowy rozsądek”, „korespondującej z rzeczywistością społeczną go zajmowania miejsca w systemie zatrudnienia (Boryczko 2015).

doświadczenia ludzi” (Williams 1980, s. 37). Kluczową tezą kształtującą Charakterystyczna dla polskiego systemu edukacji tendencja segregacyj-nasze rozważania jest to, iż nasilenie roli segregacji społecznych charak-na prowadzi w konsekwencji do polaryzacji szkół ze względu na ich skład teryzujących współczesną edukację, także w Polsce, wytworzyło u aktorów społeczny oraz analogicznie do polaryzacji będącej efektem zróżnicowa-zaangażowanych w tę rzeczywistość pewnego rodzaju przeświadczenia, nych osiągnięć uczniów. Jak zauważył Roman Dolata: „Uruchomienie sił

interpretacje, wierzenia, które nazywamy mitami kulturowymi. Ich funkcją rynkowych sprawia, że szkoły funkcjonujące w rejonach o mniej korzyst-jest przede wszystkim legitymizacja status quo, jak również budowanie nym składzie społecznym zaczynają notować odpływ uczniów. Bardziej przyzwolenia jako elementu strukturyzującego relacje między klasami aktywni rodzice przenoszą swoje dzieci do szkół uchodzących za lepsze, społecznymi.

zwykle zlokalizowane na obszarach o bardziej korzystnym składzie spo-

łecznym” (Dolata 2008, s. 268).

Wymiar klasowy wiąże się tu z funkcją reprodukcyjną systemu edukacji.

Jak zauważył jeden z najważniejszych polskich socjologów zajmujących W konsekwencji tych działań (wprowadzenie zasady rozliczalności, totalne się tą sferą, szkoły różnią się nie tylko „jakością” kształcenia, ale przede zarządzanie jakością czy rankingi) pojawiła się również w Polsce tenden-wszystkim składem społecznym uczniów. Tendencja zidentyfikowana

cja do różnicowania się składu społecznego szkół. Zjawisko „ucieczki elit”

przez Domańskiego wiąże się ze wzrostem skolaryzacji całej populacji w wydaniu edukacyjnym powoduje odpływ lepiej usytuowanych uczniów uczniów, niezależnie od pochodzenia społecznego (inkluzywny aspekt do tak zwanych szkół elitarnych, przyczyniając się do wzmocnienia pola-systemu edukacyjnego), przy jednoczesnym zróżnicowaniu dostępu do ryzacji składu społecznego szkół średnich oraz gimnazjów. W polskich odmiennych pod względem „jakości” kształcenia szkół (ekskluzywny warunkach sytuacja ta w zasadzie nie dotyczy rejonizowanych szkół pod-aspekt systemu edukacyjnego) (Domański 2004).

stawowych (z wyjątkiem szkół niepublicznych), w nieco większym stopniu dotyczy gimnazjów, częściowo omijających rejonizację (Dolata 2008), Znamienitym przykładem badań nad młodzieżą uczącą się są badania w największym zaś stopniu liceów, które w dużych ośrodkach miejskich Jarosława Klebaniuka dotyczące akceptacji nierówności społecznych podlegają wspomnianym zasadom. Piotr Żuk zauważył: „Społeczeństwo wśród pokolenia młodych Polaków. W badaniu wykorzystano narzędzie polskie staje się społeczeństwem obywateli zupełnie sobie obcych, żyją-

zwane Social Dominance Orientation, określające stosunek jednostki do cych w coraz bardziej odmiennych i odległych światach. A nierówno-167

Eduk

ści edukacyjne cementują i pogłębiają te podziały” (Żuk 2010, s. 220).

nice i dystans między klasami społecznymi, wykorzystując różnicowanie Efekt, do którego prowadzi różnicowanie szkół na podstawie składu potencjałów kapitału kulturowego oraz habitusów (Bourdieu i Passeron społecznego, został opisany przez Alicję Sadownik, która zrekonstru-2012), a także zinstytucjonalizowaną formę ucisku, której przykładem są ac

owała przestrzenie doświadczenia nastolatków, na poziomie kształcemity kulturowe. Edukację można w tym ujęciu potraktować jako zinsty-ja pr

nia ponadgimnazjalnego trafiających do ekstremalnie zróżnicowanych tucjonalizowany klasizm, czyli „systematyczny ucisk jednej grupy przez szkół ze względu na status społeczno-ekonomiczny rodziny (Sadownik drugą na podstawie różnic ekonomicznych i nieco bardziej precyzyjnie z

2012). Badanie to wpisuje się w tradycję polskiej socjologii edukacji

– pozycji w systemie produkcji i dystrybucji” (Barone 1999). System edu-eciw biedzie

i badań nad nierównościami edukacyjnymi, które jednoznacznie wska-kacji jest jednym z kluczowych elementów legitymizujących nierówności zują na decydującą rolę miejsca zamieszkania oraz umiejscowienia społeczne. Mity legitymizacji polegają na uzasadnianiu dominacji jednych szkoły (przestrzennie i w rankingach reprezentujących „jakość” szkoły) grup społecznych nad drugimi. Klasizm zaś, jak zauważyliśmy, polega na w przebiegu karier edukacyjnych oraz w kwestii szans życiowych w póź-

„systematycznym ucisku jednych grup przez drugie” na kilku poziomach niejszym rozwoju jednostki (Kwiecieński 2002).

relacji: instytucjonalnym, międzygrupowym i indywidualnym. Wiąże on i

zarówno struktury, jak i indywidualne sprawstwo. Podstawowe wymiary ku solidarności

System edukacyjny w obecnym kształcie serwuje ludziom wchodzącym funkcjonowania klasizmu wiążą się z indywidualnymi postawami i zachow dorosłe życie antyspołeczne relacje i socjalizuje do życia opartego na waniami, systemami i praktykami społecznymi służącymi klasom uprzywi-rankingach i rywalizacji. Środowisko szkolne można potraktować jako lejowanym oraz kulturą, która wspiera nierówne relacje (What is classism).

specyficzne środowisko socjalizacyjne, które poddane zasadom neoliberalnego zarządzania (Rutkowiak i Potulicka 2012) staje się miejscem, Klasizm stanowi zatem formę zainstytucjonalizowanej relacji między kla-gdzie następuje coś, co Rutkowiak i Potulicka nazywają erozją charak-sami społecznym w określonych warunkach. Poniższe przykłady, swego teru, a co na nasze potrzeby nazwiemy bezrefleksyjną akceptacją reguł

rodzaju świadectwa oddziaływania otoczenia edukacyjnego w warunkach wprowadzanych przez twórców reformy oświatowej niezależnie od repre-zinstytucjonalizowanej rywalizacji, pochodzą z badań opisanych w książce zentowanej opcji politycznej. Analiza wyników badań przekonuje, że cele Paradoksalne funkcje szkoły. Studium krytyczno-etnograficzne Marcina reformy wyznaczane są przez dominujący blok etyczno-polityczny zwany Boryczki. Nierówności społeczne wpisane w system edukacyjny, będące neoliberalizmem. Jego odpowiednik w systemie edukacji nazwany został

konsekwencją stosunków klasowych, okazują się elementem naturalizu-przez Joannę Rutkowiak „programem ekonomii korporacyjnej” (Rutkowiak jącym porządek selekcyjny, który opiera się na zasadach quasi-rynkowych i Potulicka 2012). Uwidaczniająca się coraz intensywniejsza tendencja do (Boryczko 2014). Klasizm, określany jako bariera stojącą na drodze do restratyfikacji społeczeństwa poprzez implementację na skalę społeczną stworzenia społeczeństwa równych szans, stanowi również główną prze-zasady rywalizacji i wykluczenia prowadzi do segregacji społecznych, uru-szkodę w tworzeniu wspólnoty opierającej się na kooperacji i dzieleniu się chamianych przez segregacje edukacyjne.

(Barone 1999). Z drugiej strony należy go traktować jako konsekwencję mitu uzasadniającego istniejący arbitralny porządek, oparty na hierar-Jednym z symbolicznych efektów utrzymywania się różnic klasowych chiczności i różnicy. W perspektywie prezentowanych tu wyników badań w systemie edukacyjnym są mity legitymizujące, kompleks symboliczny identyfikacja klasizmu jako „potocznej ideologii” uczniów funkcjonujących pełniący funkcję mechanizmu podporządkowania. Mity legitymizujące na quasi-rynku edukacyjnym prowadzi do wniosku, iż stanowi on „kulturo-utożsamia się z hegemonią kulturową Antonia Gramsciego czy koncep-twórczy” moment funkcjonowania reprodukcji społecznej. System edukacją ideologii Karola Marksa (Jost i Sidanius 2004, s. 431). Zgodnie z teo-cji, który charakteryzuje się silną selektywnością, segregacją, rywalizacją rią dominacji społecznej porównywanie grup prowadzi do dyskryminacji i konkurencyjnością, wymusza na jego uczestnikach konieczność inter-zewnątrzgrupowej i wewnątrzgrupowej faworyzacji w celu podniesienia pretacji własnego miejsca w społeczeczeństwie, a także pewnego typu samooceny (tamże).

twórczej praktyki kulturowej służącej umiejscowieniu w kontekście budowania tożsamości (Willis i Trondman 2002). Idąc tropem rozważań Paula Klasizm stanowi przykład mitu legitymizującego (tamże), który w inte-Willisa, można wskazać, że klasizm stanowi przykład interpretacyjnego resującym nas przypadku przypomina zbiurokratyzowaną formę instytu-zaangażowania podmiotów w proces reprodukcji społecznej poprzez uży-cjonalnego uprawomocnienia różnicy. System edukacyjny generuje róż-

cie zasobów symbolicznych, które pozwalają nie tylko zrozumieć świat, ale 169

Eduk

także go zaakceptować. Klasizm jest ideologicznym uzasadnieniem dla niezgody na hierarchiczność (Boryczko 2015).

selekcji, izolacji i oddzielania od siebie klas społecznych. Badani uczniowie uzasadniają konieczności izolowania różnych klas społecznych lub Podsumowując, można wskazać, że niezależnie od pozycji rankingowej ac

uczniów o zróżnicowanym statusie społecznym w następujący sposób: szkoły, do której uczęszcza uczeń (nawet w przypadku uczniów doświad-ja pr

czających negatywnych konsekwencji takiego stanu rzeczy), akceptowalną APodziały między ludźmi są naturalne.

cechą rzeczywistości pozostaje zasada selektywności. Można zauważyć, z

że porządek społeczny w systemie edukacji stanowi, w perspektywie mię-

eciw biedzie

AJest to efekt sprawiedliwych kryteriów selekcji i równości szans.

dzygeneracyjnej, genezę porządku społecznego opartego na hierarchiach społecznych. Zasada selekcji, internalizowana w ramach kształcenia ADoświadczenia z poprzednich etapów edukacji (gimnazja rejonowe).

formalnego, staje się podstawowym wyznacznikiem relacji społecznych w ogóle. Analiza oddziaływania mitów legitymizacji wobec funkcjonowania AKomfort przebywania z „takimi samymi” ludźmi.

uczniów w kontekście urynkowienia edukacji ukazuje negatywne oddzia-i

ływanie systemu edukacyjnego na młodzież wchodzącą w dorosłe życie ku solidarności

ADyskomfort wynikający z przebywania z „biedniejszymi”.

poprzez zaszczepianie jej antyspołecznych relacji i socjalizowanie do życia opartego na przymusie rywalizacji i konkurencyjności (tamże).

ARóżnice między szkołami i poziomami nauczania.

Owo umiejscowienie ucznia w środowisku formalnej edukacji regulowanej ARóżnice między dzielnicami (naturalizacja różnic w przestrzeni).

zasadami quasi-rynkowymi prowadzi do wytworzenia efektu „fetyszyzmu tożsamości”. Polega on na oddalaniu znaczeń, potencjalnie umożliwia-ANegatywne konsekwencje „mieszania się” uczniów (Boryczko 2015).

jących rozpoznanie społecznej genezy będącej strukturalną podstawą spolaryzowanego środowiska. Zamyka przez to możliwość wysunięcia Owa praca kultury, której efektem są między innymi nadawane przez roszczeń przez grupy wykluczone i pozostające w sytuacji negatywnego funkcjonowanie w systemie edukacji tożsamości, jest konsekwencją uprzywilejowania klasowego w stosunku do układu będącego podstawą implementacji quasi-rynkowych reguł prowadzących do różnicowania się społecznej segregacji. W najogólniejszym sensie urynkowienie edukacji składu społecznego szkół, w zależności od ich „jakości”. W konsekwencji opiera się na odseparowaniu pracy od kontekstu społecznego wytwarza-prowadzi to do zaangażowania uczestników szkolnej rzeczywistości za nia, na zastąpieniu społeczeństwa przez rynek i wytworzeniu uniwersalne-pomocą indywidualnych praktyk interpretacyjnych i kulturowych w pod-go systemu wymiany, który doprowadza do niespotykanej kumulacji kapi-trzymanie systemu reprodukcji klas społecznych na poziomie edukacji.

tału zarówno ekonomicznego, jak i symbolicznego, a także powiększenia Zakładamy, że lokalne interpretacje (wiedza lokalna reprezentowana przez dystansu symbolicznego dzielącego klasy społeczne przy równoczesnym uczestników) ustanawiają indywidualne znaczenia procesów reprodukcji zacieraniu świadomości klasowej młodzieży. Reprodukcyjna funkcja szkoły społecznej, którym zostają poddani uczniowie, między innymi za pomocą idzie w parze z jej mitotwórczą pracą prowadzącą do realizacji andtyedu-mitów legitymizacyjnych. Te z kolei, będąc wytworem pewnych społecz-kacyjnej oraz antyoświeceniowej funkcji, która stoi w jawnej sprzeczności nych uwarunkowań, przyczyniają się poprzez naturalizację w świado-z wizją edukacji opartą na podnoszeniu świadomości uczniów oraz umoż-

mości uczestników do podtrzymania status quo. Boryczko w badaniach liwianiu głębszego rozumienia siebie, otoczenia społecznego i globalnych nad reprodukcją klas społecznych w szkołach licealnych zauważył, że zależności.

uzasadnienia własnej pozycji w systemie rywalizacji szkolnej, w przypadku uczniów szkół prestiżowych, opierają się w głównej mierze na uzna-Jednym z symbolicznych efektów utrzymywania się różnic klasowych niu własnych osiągnięć jako głównego czynnika sukcesu edukacyjnego w systemie edukacyjnym są mity legitymizujące, które stanowią przykład (w postaci uczęszczania do prestiżowej szkoły). Natomiast w przypad-mechanizmu funkcjonującego w ramach pewnego układu biurokratyczne-ku szkoły „gorszej jakości” zidentyfikowano, podobnie jak w poprzednim go. Sytuacja uczniów przypomina sytuację, w jakiej znalazły się jednostki przypadku, całkowitą akceptację reguł rządzących selekcją edukacyjną, poddane procesom społecznego zobojętniania, polegającego na pewnego wraz z przeświadczeniem o tym, że porażka w edukacji jest konsekwen-rodzaju odrzuceniu i odmowie posiadania uprawnień. W tym przypadku cją indywidualnych niedomagań, w rodzaju lenistwa, braku motywacji czy odmowa dotyczyć będzie kredencjałów przyznawanych przez szkolną

171

Eduk

biurokrację. Jak zauważyliśmy, biurokracja szkolna, wraz z przypisany-samianie się z regułami społecznego „wyścigu szczurów” są sposobami A 5.

mi do niej sposobami legitymizowania skrajnie niesprawiedliwej sytuacji uzasadniania, zadawania bądź akceptacji doświadczanego cierpienia Ta część rozdziału zawiera uczniów, funkcjonuje na zasadzie „moralnego alibi dla bierności” (Herzfeld w szerokim sensie.

fragmenty tekstu: Mendel

ac

1992). Klasyfikacja jako uniwersalny system alokacji „ludzkiego materiału”

2013, s. 45–60.

ja pr

w warunkach biurokratycznych prowadzi z jednej strony do rzeczywistego umiejscowienia na podstawie statusu społecznego, z drugiej zaś do 5.3. PRZESTRZEŃ OBYWATELSKIEJ PARTYCYPACJI I EDUKACJA WRAŻLIWA

z

wykluczenia na podstawie tego samego czynnika.

NA MIEJSCA, KTÓRE WYKLUCZAJĄ5

eciw biedzie

Przytoczony wcześniej sposób myślenia opierający się na konieczności Wypowiedź nasza koncentruje się tu na edukacji przeciw biedzie i ku soli-wykluczania w ramach systemu edukacji jest częścią potocznego myśle-darności, która – jak wspomnieliśmy – powinna być krytyczna i globalna, nia jednostek. Innymi słowy, mamy tu do czynienia z pewną formą nada-ale także (skoro sprawiedliwość społeczna jest przestrzenna) szczególnie wania sensu cierpieniu będącemu konsekwencją wykluczenia i arbitralnej wrażliwa na miejsca, które wykluczają. W refleksji nad tego typu edukacją i

alokacji w strukturze społecznej. Wracając do myśli Das, przypadek biuro-szybko dryfuje się w stronę myśli o partycypacji jako warunku podmio-ku solidarności

kracji edukacyjnych świadczy o konieczności ukrywania tego, ile cierpienia towego współtworzenia świata, w którym żyjemy. Stąd, zaczynając od spada na jednostkę (w tym przypadku uczniów strukturalnie skazanych przypomnienia polityczności pojęcia wykluczenia, szczególnie istotnej na porażkę) za cenę przynależności do tej większej całości, jaką jest spow odmienianiu aktualnego paradygmatu i podtrzymujących go ideologii, łeczeństwo (Das 2007).

dojdziemy finalnie do znaczenia przestrzeni demokratycznej.

Cierpienie jako konieczny warunek pedagogicznej władzy w edukacji sta-Pojęcie wykluczenia zrobiło karierę w związku z załamaniem się syste-nowi cenę nie tylko przynależności, ale również doskonalenia duchowego mu zabezpieczeń społecznych, wzrostem bezrobocia, rozszerzaniem się (Herzfeld 2004, s. 306). Okazuje się bowiem, że ma ono bardzo ważny ubóstwa i innymi elementami neoliberalnej rzeczywistości (Lister 2007, wymiar pedagogiczny, który sprowadza się nie tylko do prostego dyscypli-s. 96–97). Ruth Lister, analizując, jak w jej ramach nasilające się pro-nowania, ale także do uzasadnienia uwarunkowań strukturalnych znacznie blemy biedy rozwiązywane są w krajach Unii Europejskiej, nie pozostawia szerszych niż perspektywa indywidualna. Sposoby uzasadniania cierpienia wątpliwości co do politycznego charakteru pojęcia wykluczenia i zwraca stanowią element indywidualnych praktyk kulturowych odtwarzanych oraz przy tym uwagę na jego funkcję substytutywną i maskującą wobec fia-tworzonych przez podmioty zaangażowane w układy kulturowe wymuszaska dotychczasowych rozwiązań w zakresie walki z ubóstwem. Stwierdza, jące na nich pewne formy interpretacji. Strukturalne naciski nie oznacza-

że „wykluczenie” to „termin przyjęty przez Komisję Europejską pod koniec ją wyłącznie nagiej przemocy kierowanej przez biurokrację wobec bez-lat 80., częściowo po to, aby zmniejszyć niechęć niektórych członków rzą-

bronnej jednostki, choć wykluczyć takich sytuacji nie można. Odczytywać dów do stosowania słowa «ubóstwo»” (tamże, s. 97).

należy je również jako formę pierwotnego uzasadnienia swojego miejsca w ramach szerszego układu, w którym splata się brutalność materialności Wykluczenie może więc być funkcjonalne w warunkach niemocy państw, i ekonomii z formami kulturowymi, które kształtują, jak też są kształtowa-rosnącej odpowiednio wobec nasilającej się kwestii biedy, której „przy-ne przez praktyki kulturowe (Willis i Trondman 2002).

bywa obliczy”, i rozwija się tam, gdzie niekoniecznie można było się jej spodziewać na podstawie funkcjonujących dotąd kryteriów – na przykład Wytwarzanie porządku wymaga ponoszenia kosztów przez jednostki. Jak w populacji osób mających zatrudnienie i zarabiających, ale niezdolnych zauważył Herzfeld, zdarza się że funkcjonowanie społeczeństwa stanowi do utrzymania siebie i rodziny (Popow i in. 2011).

zbyt duże obciążenie indywidualne (2004). W takich sytuacjach konieczna wydaje się bardziej wytężona praca kultury nad sposobami uzasadniania Warto zwrócić uwagę na istnienie znaczącej perspektywy w myśleniu doświadczanego cierpienia, czego przykładem jest funkcjonowanie sys-mającym prowadzić do rzeczywistego podjęcia, a co za tym idzie zlikwido-temu biurokracji szkolnej, opartej na zasadach rywalizacji i prowadzącej wania problemu biedy i związanych z nią segregacyjnych praktyk społecz-do realnego ograniczenia szans życiowych młodzieży defaworyzowanej nych, o których – zgodnie z dominującym typem dyskursu – mówi się jako przez strukturę klasową. Akceptacja porażki, funkcjonowanie mitów uza-o formach wykluczenia, marginalizacji, segregacji itp. Wyznacza ją dążenie sadniających społeczne status quo w świadomości uczniów, a także utoż-

do zapewniania takiej jakości życia społecznego, w jakiej żadna bieda nie 173

Eduk

umyka wspólnej, publicznej uwadze. To paradygmat rzeczywistości, w któ-

pracy, placówek szkoleniowych itp. W praktyce życia codziennego spro-rej każdy głos artykułujący biedę jest słyszany, bo zaburza wspólnotowo wadza się to przede wszystkim do przymusu bezwzględnego opuszcza-odczuwaną harmonię przestrzeni dobra publicznego, którą współtworzy-nia schroniska codziennie rano i – w dalszej kolejności – skłaniania do ac

my, i mobilizuje do jej przywrócenia. To skutkująca działaniem, estetyczna obecności na kursach, których sens nierzadko bywa wątpliwy (zob. Mendel ja pr

i etyczna nieobojętność na drugiego jako nieodzowną część wspólnego 2007). Tego typu działania, będące wyrazem podporządkowywania okreś-

świata – postulat od lat formułowany w krytycznej myśli społecznej, między lonym procedurom dokładnie określonej kategorii osób, mają na celu ich z

innymi przez Zygmunta Baumana i Jacques’a Rancière’a (Bauman 2004; inkluzję.

eciw biedzie

2007a,b; Rancière 2007; 1998; 2003).

Zatem dyskurs wykluczenia wydaje się sprzyjać wykluczeniu, stwarzając W perspektywę taką nie wpisują się retoryki inkluzji, rozwijane w związ-warunki, w których uzasadnione stają się praktyki segregacyjne. Ogranicza ku z „walką z wykluczeniem społecznym” w krajach Unii Europejskiej, (rozumianą za Rancière’em) widoczność problemów społecznych i elimi-którą postuluje Traktat amsterdamski z 1997 roku (Lister 2007, s. 97).

nuje z publicznej debaty to, co powinno w niej być najważniejsze. Dyskusja i

Jakkolwiek by to przykrywać zgrabnymi, chwytającymi za serce sformuło-na temat wykluczania i inkluzji (które to pojęcia mają być antonimiczne) ku solidarności

waniami, warunki neoliberalne są podłożem dla inkluzji, będącej efektem ignoruje podstawową – z uwagi na dążenie do tworzenia rozwiązań pro-walki z wykluczeniem. W związku z tym jednostka obarczana jest odpo-blemów biedy – kwestię podziałów społecznych. To one bowiem stano-wiedzialnością za własne położenie i skutkuje to uzależnianiem dystry-wią podstawę „ułomności” jednych względem drugich w społeczeństwie bucji praw od realizacji obowiązków. W rezultacie inkluzja sprowadza się i – co za tym idzie – wzajemnego marginalizowania oraz ograniczania do spełniania piętrzących się warunków i wyraźnego podporządkowania, możliwości, a także redukcji w sferze artykulacji roszczeń. Debata wolna oznaczającego – pod hasłem honorowania wolności jednostki – redukcję od tej problematyki nie pozwala na uczynienie polityczną – czyli rozwią-

jej autonomii. Za przykład może tu służyć wymóg aktywnego poszukiwania zywalną w perspektywie legislacyjnej i organizacyjnej – kwestii bezrobocia, zatrudnienia i obowiązkowego udziału w szkoleniach, formułowany pod bezdomności, ubóstwa i innych „obliczy” biedy (por. Lister, s. 97–103).

adresem osób korzystających z zasiłków, jeden z wielu w bogatej palecie Najważniejsze jest jednak, by ta debata o ludziach „marginalizowanych”,

– zawsze warunkowych i swoiście pedagogicznych – form pomocy spo-

„defaworyzowanych” i „wykluczanych” (długa mogłaby być lista takich łecznej (na przykład „kontrakty na rzecz inkluzji” – za: Lister 2007, s. 101).

parawanowych określeń) nie odbywała się bez ich udziału. Dopuszczenie Można do nich także zaliczyć niektóre rozwiązania w ramach mieszkal-ich do głosu wydaje się pierwszym i koniecznym do wykonania krokiem nictwa socjalnego (osiedla kontenerowe itp.). Tak tworzy się pozór inklu-w stronę rzeczywistego, nie fasadowego zmniejszania społecznych nie-zji, którego wyrazem mogą być praktyki, które francuski filozof Jacques równości i znoszenia podziałów.

Rancière trafnie ujął w sformułowaniu included as excluded – włączeni jako wyłączeni (1998, s. 119; 2003, s. 30). W ramach tych praktyk włącza-

„Aktywny udział jest tym, co czyni z nas pełnych obywateli” – mówią wyklu-nie, dotyczące ludzi zdefiniowanych jako wyłączeni, jest w istocie wyłącza-czeni tworzący wielomilionową społeczność Cry of the Excluded, komu-jącym ich naznaczaniem, a tym samym utrwalaniem struktur opartych na nikującą się za pośrednictwem Internetu (tamże, s. 102). Gdyby więc na segregacji. Tego typu inkluzja prowadzi więc do precyzyjnego umiejsca-poważnie podjąć walkę z wykluczeniem, należałoby o nim zapomnieć i żyć wiania ludzi w coraz bardziej (z jej powodu) podzielonym świecie i staje w społecznej wspólnocie, przestrzegając zasad partycypacji. Zanadto ide-się praktyką repartycji, czyli zorganizowanego kierowania i manipulowania alistyczna to wizja? W zgodzie z tezą głoszącą, że nie ma nic praktycz-ludźmi, przejawiającego się we władzy orzekania o miejscu dla określo-niejszego niż dobra teoria, niech jej ukonkretnieniem stanie się koncepcja nych osób i grup (Foucault 1993). Przykłady w tym zakresie można byłoby

„dzielenia postrzegalnego”, którą rozwija Jacques Rancière (2007).

mnożyć. Czerpiąc z doświadczeń osób bezdomnych, można stwierdzić, że inkluzja w odniesieniu do nich jest najpierw naznaczającą kategoryzacją Rancière, pisząc o „postrzegalnym” (sensible), kategorii pozwalają-

według – paradoksalnie – miejsca zamieszkania (schronisko, działkowe cej wyrażać jednię tego, co zmysłowe (sensual) i mające sens, wiąże altany, ulica) (Mendel 2007). Od niej zaczyna się określanie warunków, od ją z aktywnością, która jest dokonującym się w czasoprzestrzeni dzie-których spełnienia zależne jest świadczenie pomocy. W efekcie następują leniem: „Dzieleniem postrzegalnego nazywam system odczuwalnych

przemieszczenia: z ogródków działkowych albo ulicy do schroniska, a ze (sensible) pewników, które jednocześnie uwidaczniają istnienie tego, co schroniska do miejsc aktywnego poszukiwania zatrudnienia – urzędów wspólne, i podziałów, definiujących jego poszczególne miejsca oraz części.

175

Eduk

Dzielenie postrzegalnego ustanawia jednocześnie to, co jest współdzie-formą władzy, a jej charakter wobec podmiotu jest bardziej lub mniej lone, i jego odrębne części. Owo rozmieszczenie części i miejsc opiera się opresyjny, postulowane przemieszczenia postrzegać można jako działa-na dzieleniu – przestrzeni, czasu i form aktywności – które określa, w jaki nia emancypacyjne. Wpisane w cele globalnej edukacji przeciw biedzie, ac

sposób możliwy jest udział w tym, co wspólne, i jak te wszystkie elementy ku solidarności, mogą być inicjowane na przykład w formie kształtowania ja pr

uczestniczą w samym procesie dzielenia” (tamże, s. 69).

umiejętności obywatelskiej demonstracji.

z

Chodzi zatem o takie mieszczenie się w rzeczywistości, które byłoby eciw biedzie

wspólnym – wspólnie odczuwanym i akceptowanym – ładem. Ładem, na który ludzie się godzą, bo widzą, słyszą i czują, że jest sensowny, a przez to też zapewniający im godność. Dzielenie postrzegalnego można rozumieć zatem jako podział świata i czynienie go naprawdę wspólnym, to znaczy nie wolnym od różnic, ale wolnym od podziałów. To dzielenie jako i

mieszczenie jest praktykowaniem demokracji, bo – jak pisał Rancière: ku solidarności

„Demokracja jest wspólnotą dzielenia w podwójnym znaczeniu tego słowa: przynależności do wspólnego świata, który da się wyartykułować jedynie w polemice, oraz zebraniem, do którego nie może dojść inaczej niż poprzez walkę” (tamże, s. 178).

W zgodzie z ideą dzielenia postrzegalnego demokracja rozwija się, kiedy jej kondycją jest demonstracja (wspólny rdzeń odsyłający do demos jest znaczący). Demonstracja czyni bowiem widzialnymi i słyszalnymi te osoby i grupy, i te artykulacje ich roszczeń, które nie są ani widoczne, ani słyszalne w gronie mających głos – w demokracji ateńskiej tych, którzy zmieścili się na agorze. Demonstracja otwiera więc zamkniętą przestrzeń władzy, pozwalając dostać się do niej innym, spoza agory. Stwarza tym samym okazję do prze-mieszczeń, jako wzajemnego robienia sobie miejsca w rozumieniu wspólnotowego sprawowania władzy. Metafora władzy zamkniętej w agorze i otwierającej się pod wpływem demonstracji, która jest uwidocznieniem istnienia i potrzeb tych, którzy do niej dostępu nie mają, nasuwa refleksję o znaczeniu demokracji jako porządku opartego na ruchu, umożliwiającego przemieszczenia. Dobrze by było, by przestrzeń, tę dyskursywną w charakterze, ujmującą relacje panowania, mógł cechować ciągły ruch i ciągłe przemieszczenia. Mamy na myśli ideę nieustannego dopuszczania (się) do władzy, która – jak w zamieszkiwaniu jednego pokoju – nie jest równością opartą na posiadaniu indywidualnych lodó-

wek, łazienek i innych elementów tego miejsca, lecz jego dzieleniem jako praktyką codziennego współtworzenia porządku wynikającego z poczucia sensu postrzeganego stanu rzeczy (zob. Mendel 2015). Wydaje się, że tylko taka, naprawdę współdzielona przestrzeń może zapewniać pełnię obywatelstwa i podtrzymywać ład oparty na uczestnictwie – demokrację jako partycypację.

Rozumiejąc, że przestrzeń fizyczna i zarazem relacyjna, społeczna jest 177

pr

zes

tr

zeń pos

tr

adzieck

a

Perspektywa

zamiast

zakończenia

179

pr

Perspektywa

zamiast

zes

tr

zakończenia

zeń pos

Kończąc książkę tym kilkuczęściowym rozdziałem o edukacji, dokonali-tr

śmy pewnego zebrania myśli o podjętym w niej problemie. Stało się tak, adzieck

kiedy – osiągnąwszy możliwie wielowymiarowy, przeważnie socjologiczny ogląd zjawiska – ulokowaliśmy je w perspektywie zarówno refleksji, jak i działania jednoznacznie pedagogicznego. O co chodziło nam w szcze-a

gólności? Pewnie najbardziej gorącym dążeniem, które leżało u podstaw takiego ujęcia, było nakierowanie uwagi Czytelnika na obszar jego własnego sprawstwa w analizowanym przedmiocie. Książka – jak tego pragniemy – ma aktywizować i stwarzać nowe, a także rozbudzać tkwiące w nas wszystkich dyspozycje do działania na rzecz rozwiązywania problemu biedy. Na czym to rozwiązywanie ma polegać? W tym miejscu naszej książki możemy stwierdzić, że jest to – najogólniej – niekończąca się praca nad odmienianiem jednostkowej i społecznej mentalności oraz przywracaniem odruchu solidarności, niezbędnej w obliczu niesprawiedliwości, rosnącej wskutek wzrostu nierówności społecznych. Przestrzenią dla tej pracy, warunkującą jej sens i powodzenie, jest prawda. W prawdzie o biedzie znajdują się rozwiązania problemów, które ona rodzi.

Wspomnieliśmy, że Theodore Brameld postulował „wyłanianie się nowej większości zdolnej do przekształcania społeczeństwa” (za: Kostyło 2014, s. 20). Mamy nadzieję, że edukacja przeciw biedzie, ku solidarności, głę-

boko krytyczna i globalna, stanowi to narzędzie, które rzeczywiście uru-chomi proces powstawania tej większości, a w konsekwencji także ładu społecznego, opierającego się na ustawicznej, kulturowo zuniwersalizowa-nej czynności tworzenia kontrmiejsc, praktykowanej na co dzień w przekonaniu, że lepszy świat naprawdę jest możliwy.

181

Biogramy

biogr

Marcin Boryczko – doktor nauk pedagogicznych, filozof i antropolog, Anna Kotlarska-Michalska – socjolog, dr hab. prof. UAM, kierownik pracownik Wydziału Nauk Społecznych Uniwersytetu Gdańskiego,

Zakładu Badań Problemów Społecznych i Pracy Socjalnej w Instytucie członek Zakładu Pedagogiki Społecznej. Zajmuje się antropologicz-Socjologii UAM, kierownik studiów stacjonarnych na kierunku Pra-

nymi i filozoficznymi kontekstami pracy socjalnej oraz problematy-ca Socjalna w Instytucie Socjologii UAM, przewodnicząca Polskiego ką nierówności i wykluczenia społecznego w edukacji. Ważniejsze

Stowarzyszenia Szkół Pracy Socjalnej. Główne nurty badań nauko-

am

y

publikacje: Paradoksalne funkcje szkoły. Studium krytyczno-etnogra-wych: socjologia problemów społecznych, socjologia rodziny, socjolo-ficzne (2015), Odgrywanie jako wędrowanie w opowieści, w: Miasto gia dewiacji i patologi , praca socjalna. Autorka blisko 200 publikacji, jak wspólny pokój. Gdańskie modi co-vivendi (red. M. Mendel, 2015), w tym książek pod redakcją: Diagnozowanie i projektowanie w pracy Dyskursywne strategie legitymizacyjne w kontekście konstruowania socjalnej (1999), Wizerunki kobiet (2001), Obszary pracy socjalnej tożsamości grupowej, w: Tożsamość gdańszczan. Budowanie na (nie) w teorii i praktyce (2002), Kobiety w pracy socjalnej (2013). Wspól-pamięci (red. M. Mendel, A. Zbierzchowska, 2010).

nie z K. Piątkiem: Praca socjalna – jej dyskursy, usytuowania i profile (2013), wspólnie z P. Sikorą: Praca socjalna. Przeszłość – teraźniejszość – przyszłość (2015).

Krzysztof Frysztacki – prof. dr hab. socjologii i pracy socjalnej, pracownik Uniwersytetu Jagiellońskiego, pełniący wiele funkcji, w tym Maria Mendel – prof. dr hab. w dziedzinie nauk humanistycznych,

przewodniczącego Komitetu Socjologii PAN. Zajmuje się między innymi zajmuje się pedagogiką i pracą socjalną, pracownik Uniwersytetu

historią i teorią pracy socjalnej, koncepcjami i przejawami problemów Gdańskiego, kierownik Zakładu Pedagogiki Społecznej na Wydziale

społecznych, kontekstami życia miejskiego. Odzwierciedleniem jego Nauk Społecznych UG. Zaangażowana w studia nad edukacyjny-zainteresowań badawczych są takie autorskie oraz współautorskie

mi aspektami relacji podmiot–miejsce, ostatnio w ramach badań

książki, jak Socjalna Ameryka (2005), Miłosierdzie i praktyka (2009), nad miastem: Tożsamość gdańszczan. Budowanie na (nie)pamięci

Socjologia problemów społecznych (2009) i Dzieci ulicy (2011).

(z A. Zbierzchowską, red., 2010), Miasto jak wspólny pokój. Gdańskie modi co-vivendi (red., 2015). Ważniejsze publikacje: Edukacja spo-

łeczna. Partnerstwo rodziny, szkoły i gminy w perspektywie amery-kańskiej (2001), Pedagogika miejsca (red., 2006), Społeczeństwo

i rytuał. Heterotopie bezdomności (2007).

185

per

Bibliografia

Adamczyk B. (2011): Niedostosowanie społeczne dzieci ulicy w genezie zacho-spekt

wań dewiacyjnych i przestępczych, [w:] K. Biel, J. Kusztal (red.), Dziecko zagro-

żone wykluczeniem. Elementy diagnozy, działania profilaktyczne i pomocowe, yw

Kraków: Wydawnictwo WAM.

a zamias

Addams J. (1990): Twenty Years at Hull-House with Autobiographical Notes, Urbana, IL: University of Illinois Press.

t zak

Agamben G., Badiou A., Besnaid D., Brown W., Nancy J.-L., Rancière J., Żiżek ończ

S. (2012): Co dalej z demokracją?, przeł. M. Kowalska, Warszawa: Instytut Wydawniczy Książka i Prasa.

enia

Anderson B. (1997): Wspólnoty wyobrażone. Rozważania o źródłach i rozprze-strzenianiu się nacjonalizmu, przeł. S. Amsterdamski,

Kraków: Znak.

Barker C. (2005): Studia kulturowe. Teoria i praktyka, przeł. A. Sadza, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.

Barone C. (1999): Bringing Classism into the Race & Gender Picture, „Gender & Class”, nr 3.

Bartosz B., Błażej E. (1995): O doświadczaniu bezdomności,

Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar.

Bartoszek A., Czekaj K. (red.) (2010): Aktywizacja kapitału ludzkiego – dylematy teorii a praktyka małych i średnich miast, Katowice: Wydawnictwo Agencja Artystyczna PARA.

Bauman Z. (2000): Ponowoczesność jako źródło cierpień,

Warszawa: Wydawnictwo Sic!

Bauman Z. (2004): Życie na przemiał, tłum. T. Kunz, Kraków: Wydawnictwo Literackie.

Bauman Z. (2007a): Życie na przemiał, tłum. T. Kunz, Kraków: Wydawnictwo Literackie.

Bauman Z. (2007b): Płynne życie, tłum. T. Kunz, Kraków:

Wydawnictwo Literackie.

187

bibliogr

Bauman Z. (2008): Zindywidualizowane społeczeństwo, przeł.

Buliński T. (2002): Człowiek do zrobienia. Jak kultura tworzy człowieka: Studium O. i W. Kubińscy, Gdańsk: Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne.

antropologiczne, Poznań: Wydawnictwo Poznańskie.

Bauman Z. (2012): Straty uboczne. Nierówności społeczne w epoce globalizacji, Cackowski Z. (1995): Ból, lęk, cierpienie, Lublin: Wydawnictwo UMCS.

przeł. J. Hunia, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.

Castells M. (2010): The power of identity. The Information Age Economy Society af

Berger P., Luckmann T. (2010): Społeczne tworzenie rzeczywistości. Traktat and Culture, Oxford: Wiley-Blackwell, vol. 2.

ia

z socjologii wiedzy, przeł. J. Niżnik, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.

Cichla J. (2009): Formy pomocy ofiarom przemocy w rodzinie w kontekście teorii Białobrzeska K. (2010): Dziecięca bieda – między marginalizacja a automargi-i doświadczeń praktycznych, [w:] R.M. Ilnicka, J. Cichla (red.), Wybrane aspekty nalizacji, [w:] M. Ciczkowska-Giedziun, E. Kantowicz (red.), Pedagogika społecz-przemocy. Diagnoza i profilaktyka, Toruń: Wydawnictwo UMK.

na wobec problemów współczesnej rodziny. Polska pedagogika społeczna na początku XXI wieku, Toruń: Wydawnictwo Edukacyjne AKAPIT.

Cichosz M. (2005): Wykluczenie społeczne jako problematyka pracy oświatowej – powrót do źródeł pedagogiki społecznej, [w:] K. Marzec--Holka Białobrzeska K., Kawula S. (red.) (2006a): Człowiek w obliczu wykluczenia i mar-

(red.), Marginalizacja w problematyce pedagogiki społecznej i pracy socjalnej, ginalizacji społecznej. Wokół zagadnień teoretycznych, Toruń: Wydawnictwo Bydgoszcz: Wydawnictwo Uniwersytetu Kazimierza Wielkiego.

Edukacyjne AKAPIT.

Clegg S.R., Lash S., Urry J. (1989): The End of Organized Capitalism, Białobrzeska K., Kawula S. (red.) (2006b): Wykluczenie i marginalizacja społecz-

„Contemporary Sociology”, nr 18.

na. Wokół problemów diagnostycznych i reintegracji psychospołecznej, Toruń: Wydawnictwo Edukacyjne AKAPIT.

Crenshaw K. (1989): Demarginalizing the intersection of race and sex: A Black feminist critique of antidiscrimination doctrine, feminist theory and antiracist Boas F., Codere H. (1966): Kwakiutl Ethnography. (Classics in Anthropology), politics, University of Chicago Legal Forum.

Chicago: University of Chicago Press.

Crenshaw K. (2010): Intersection of race and gender, University of Wisconsin-Boryczko M. (2014): Quasi-rynek edukacyjny, „Kultura i Edukacja”, nr 1.

Madison, Sociology Department FemSem, Madison, WI,

23 October 2010.

Boryczko M. (2015): Paradoksalne funkcje szkoły. Studium krytyczno-etnograficzne, Gdańsk: Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego.

Czarnowski S. (2006, pierwotnie: 1935): Ludzie zbędni w służbie przemocy,

[w:] Bezdomność, Gdańsk: Instytut Filozofii i Socjologii Uniwersytetu Gdańskiego, Bourdieu P., Passeron J.-C. (2012): Reprodukcja, przeł. E. Neyman, Warszawa:

„Miscellanea Anthropologica et Sociologica”, t. VII.

Wydawnictwo Naukowe PWN.

Czekaj K., Zawartka M. (2010): Potrzebne i niechciane obszary pracy socjalnej Bradley D., Huber E., Moller S., Nielsen F., Stephens J.D. (2003): Distribution and w polskim systemie pomocy społecznej. Nowe obszary

Redistribution in Postindustrial Democracies, „World Politics”, nr 55 (2).

w diagnozowaniu problemów społecznych w pomocy społecznej,

[w:] A. Kanios, M. Czechowska-Bieluga (red.), Praca socjalna. Kształcenie –

Brameld T. (2014): Edukacja jako siła, tłum. P. Kostyło, Bydgoszcz: Wydawnictwo Działanie – Konteksty, Kraków: Impuls.

Uniwersytetu im. Kazimierza Wielkiego w Bydgoszczy.

Czerwonka M., Staniszewska A. (2013): Miejsce daru i filantropii w ekonomii, Bujak A. (2013): Wykluczenie cyfrowe jako szczególny przykład wyklucze-

„Zarządzanie i Finanse”, nr 11 (2/4).

nia społecznego w gospodarce opartej na wiedzy, [w:] M. Pokrzywa, S. Wilk (red.), Wykluczenie społeczne. Diagnoza, wymiary i kierunki działań, Rzeszów: Das V. (1995): Critical events: An anthropological perspective on contemporary Wydawnictwo Uniwersytetu Rzeszowskiego.

India, New Delhi: Oxford University Press.

189

bibliogr

Das V. (2007): Life and Words. In Life and Words: Violence and the Descent into Firlit-Fesnak G. (2015): Bieda i płeć. Sfery podziału kreujące ubóstwo kobiet the Ordinary, Berkeley, Los Angeles, London: University of California Press.

w krajach Unii Europejskiej, Warszawa: Oficyna Wydawnicza ASPRA-JR.

Dębowski P. (2005): Wielkomiejscy rozbitkowie. „Złomiarstwo” jako sposób Foucault M. (1993): Nadzorować i karać. Narodziny więzienia,

na życie osób ubogich, [w:] J. Grotowska-Leder, K. Faliszek (red.), Ekskluzja przeł. T. Komendant, Warszawa: Wydawnictwo Aletheia – Spacja.

i inkluzja społeczna. Diagnoza – Uwarunkowania – Kierunki działań, Toruń: af

Wydawnictwo Edukacyjne AKAPIT.

Foucault M. (2000): Historia seksualności, przeł. B. Banasiak,

ia

T. Komendant, K. Matuszewski, Warszawa: Czytelnik.

Dębski M., Stachura K. (red.) (2008): Oblicza bezdomności, Gdańsk: Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego.

Foucault M. (2002): Porządek dyskursu, przeł. M. Kozłowski, Gdańsk: słowo/obraz terytoria.

Dijk J. (2013): Ewolucja wykluczenia cyfrowego. Od dostępu po kompetencje i użytkowanie, [w:] M. Pokrzywa, S. Wilk (red.), Wykluczenie społeczne. Diagnoza, Foucault M. (2005): Inne przestrzenie, przeł. A. Rejniak-Majewska, „Teksty wymiary i kierunki działań, Rzeszów: Wydawnictwo Uniwersytetu Rzeszowskiego.

Drugie”, nr 6 (95).

Długosz P. (2008): Trauma wielkiej zmiany na Podkarpaciu, Kraków: Zakład Foucault M. (2010): Bezpieczeństwo, terytorium, populacja,

Wydawniczy NOMOS.

przeł. M. Herer, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.

Dolata R. (2008): Szkoła – segregacje – nierówności, Warszawa: Wydawnictwo Foucault M. (1998): Nadzorować i karać. Narodziny więzienia,

Uniwersytetu Warszawskiego.

przeł. T. Komendant, Warszawa: Wydawnictwo Aletheia.

Domański H. (2002): Ubóstwo w społeczeństwach postkomunistycznych, Foucault M. (1999): Narodziny kliniki, przeł. P. Mrówczyński, Warszawa: Warszawa: Instytut Spraw Publicznych.

Wydawnictwo KR.

Domański H. (2004): Selekcja pochodzeniowa do szkoły średniej i na studia, Frątczak-Müller J. (2007): Enklawy biedy i bogactwa w województwie lubu-

„Studia Socjologiczne”, nr 2.

skim, [w:] L. Gołdyka, I. Machaj (red.), Enklawy życia społecznego, Szczecin: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Szczecińskiego.

Drozdowska J. (2006): Projekt socjalny „Szansa”, „Praca Socjalna”, nr 4.

Freeman H.E., Dynes R.R., Rossi P.H., Whyte W.F. (ed.) (1983): Applied Sociology: Edgar I., Russel A. (red.) (1998): The Anthropology of Welfare, London Roles and Activities of Sociologists in Diverse Settings, San Francisco, CA:

& New York: Routledge.

Jossey-Bass Publishers.

Esping-Andersen G. (2010): Społeczne podstawy gospodarki postindustrialnej, Frieske K.W. (1995): Bieda – miary i interpretacje, „Więź”, nr 10.

Warszawa: Wydawnictwo Wyższej Szkoły Pedagogicznej TWP w Warszawie.

Frieske K.W. (red.) (1999): Marginalność i procesy marginalizacji, Warszawa: Faliszek K., Leśniak-Berek E. (2010): Praca socjalna w projektach systemowych IPiSS.

ośrodków pomocy społecznej w województwie śląskim,

[w:] A. Kanios, M. Czechowska-Bieluga (red.), Praca socjalna. Kształcenie –

Fromm E. (1997): Mieć czy być?, przeł. J. Karłowski, Poznań: Rebis.

Działanie – Konteksty, Kraków: Impuls.

Frysztacki K. (2009): Socjologia problemów społecznych, Warszawa: Fidelus A. (red.) (2011): Oblicza wykluczenia i marginalizacji społecznej, Wydawnictwo Naukowe Scholar.

Warszawa: Wydawnictwo Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego.

191

bibliogr

Gąciarz B. (2009): Wsparcie lokalne: funkcje dysfunkcje. Perspektywa działania Górniak K. (2014): Biedny w przestrzeni publicznej – praktyki nakazane, praktyki władzy publicznej na rzecz aktywizacji zawodowej osób niepełnosprawnych, [w:]

zakazane, [w:] J. Grotowska-Leder (red.), Nowe niepokojące zjawiska społeczne, B. Gąciarz, E. Giermanowska (red.), Zatrudniając niepełnosprawnych. Wiedza, Łódź: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego.

opinie i doświadczenia pracodawców, Warszawa: Instytut Spraw Publicznych.

Górniak K., Kalbarczyk A. (2013): Ukryty problem – obrazy biedy w dyskursie Geisen T. (2005): Państwo socjalne w okresie modernizmu. O powstaniu sys-szkolnym, [w:] E. Tarkowska (red.), Dyskursy ubóstwa i wykluczenia społecznego, af

temów zabezpieczenia socjalnego w Europie, [w:] K. Kraus, T. Geisen, K. Piątek Warszawa: Wydawnictwo IFiS PAN.

ia

(red.), Państwo socjalne w Europie. Historia – rozwój – perspektywy, Toruń: Wydawnictwo Uniwersytetu im. Mikołaja Kopernika w Toruniu.

Grinspun A. i in. (red.) (2001): Choice for the Poor: Lessons from national poverty strategies, New York, NY: United Nations Development Programme.

Gellner E. (1991): Narody i nacjonalizm, przeł. T. Hołówka, Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy.

Gromkowska-Melosik A., Gmerek T. (2008): Problemy nierówności społecznej w teorii i praktyce edukacyjnej, Kraków: Impuls.

Giełda M. (2014): Prekarność a ubóstwo, [w:] J. Blicharz, L. Klat-

-Wertelecka, E. Rutkowska-Tomaszewska (red.), Ubóstwo w Polsce, Wrocław: Gronowska B. i in. (2010): Prawa człowieka i ich ochrona, Toruń: Towarzystwo Wydawnictwo Naukowe.

Naukowe Organizacji i Kierownictwa „Dom Organizatora”.

Giermanowska E. (2005): Analiza upowszechnienia nietypowych form zatrud-Grotowska-Leder J. (2002): Fenomen wielkomiejskiej biedy. Od epizodu do nienia – na przykładzie przeciwdziałania bezrobociu młodzieży, [w:] M. Rymsza underclass, Łódź: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego.

(red.), Elastyczny rynek pracy i bezpieczeństwo socjalne. Flexicurity po polsku?, Warszawa: Instytut Spraw Publicznych.

Grotowska-Leder J. (2005): Ekskluzja społeczna – aspekty teoretyczne i metodologiczne, [w:] J. Grotowska-Leder, K. Faliszek (red.), Ekskluzja i inkluzja Gilejko L. (2005): Robotnicy w transformacji: ocena ich położenia i szans, społeczna. Diagnoza – Uwarunkowania – Kierunki działań, Toruń: Wydawnictwo

[w:] M. Jarosz (red.), Wygrani i przegrani polskiej transformacji, Edukacyjne AKAPIT.

Warszawa: Oficyna Naukowa.

Grotowska-Leder J. (red.) (2008): Sieci wsparcia społecznego jako przejaw inte-Godelier M. (2010): Zagadka daru, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu gracji i dezintegracji społecznej, Łódź: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego.

Jagiellońskiego.

Gubrium J.F. (2005): Introduction: Narrative Environments and Social Problems, Golinowska S. (red.) (1996): Polska bieda. Kryteria. Ocena. Przeciwdziałanie,

„Social Problem”, nr 52 (4).

Warszawa: Instytut Pracy i Spraw Socjalnych.

Handler J.F., Hasenfeld Y. (2007): Blame Welfare, Ignore Poverty and Inequality, Golinowska S. (red.) (1997): Polska bieda II. Kryteria. Ocena. Przeciwdziałanie, New York, NY: Cambridge University Press.

Warszawa: Instytut Pracy i Spraw Socjalnych.

Harrington M. (1997): The Other America: Poverty in the United States, New York, Golinowska S., Kocot E. (2013): Spójność społeczna. Stan i perspektywy roz-NY: Simon & Schuster – Touchstone.

woju społecznego kraju w przekrojach regionalnych, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar.

Harris M. (2007): Krowy, świnie, wojny i czarownice. Zagadki kultury, przeł. K. Szerer, Warszawa: Książnica.

Górniak K. (2014): Biedny w przestrzeni publicznej – praktyki nakazane, praktyki zakazane, „Folia Sociologica”, nr 50.

Heiner R. (2002): Social Problems: An Introduction to Critical Constructionism, New York, NY: Oxford University Press.

193

bibliogr

Herzfeld M. (1992): The Social Production of Indifference. Exploring the sym-Kawula S. (2005): Drogi dystansujące biografie ludzkie: marginalizacja, wyklu-bolic Roots of Western Bureauocracy, Chicago, London: University of Chicago czenie i normalizacja. Przykład bezrobocia i biedy w małym mieście, Press.

[w:] K. Marzec-Holka (red.), Marginalizacja w problematyce pedagogiki społecznej w praktyce pracy socjalnej, Bydgoszcz: Wydawnictwo Uniwersytetu Herzfeld M. (2004): Antropologia. Praktykowanie teorii w kulturze i spo-Kazimierza Wielkiego.

łeczeństwie, przeł. M.M. Piechaczek, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu af

Jagiellońskiego.

Kaźmierczak T., Rymsza M. (red.) (2012): W stronę aktywnych służb społecznych, ia

Warszawa: Instytut Spraw Publicznych.

Hochman H., Rogers J. (1969): Pareto optimal redistribution, „American Economic Review”, nr 59 (4).

Kaźmierczak-Kałużna I. (2007): Biedni jako enklawa społeczna. Klienci pomocy społecznej o przyczynach własnej sytuacji życiowej, [w:] L. Gołdyka, Holstein J.A., Miller G. (1993): Social Constructionism and Social Problems Work, I. Machaj (red.), Enklawy życia społecznego, Szczecin: Wydawnictwo Naukowe

[w:] G. Miller, J.A. Holstein (red.), Constructionist Controversies: Issues in Social Uniwersytetu Szczecińskiego.

Problems Theory, New York, NY: Aldine de Gruyter.

Kiciński K. (2006): Moralność a więź społeczna, „Societas/Communitas”, nr 1

Hurrelmann K. (1994): Struktura społeczna a rozwój osobowości,

(1).

przeł. M. Roguszka, Poznań: Wydawnictwo Naukowe UAM.

Klebaniuk J. (2010): Psychologiczne wyznaczniki akceptacji nierówności spo-Hurst C. (2007): Social Inequality; Forms, Causes, and Consequences, Boston: łecznych, [w:] P. Żuk (red.), Podziały klasowe i nierówności społeczne. Refleksje Pearson.

socjologiczne pod dwóch dekadach realnego kapitalizmu w Polsce, Warszawa: Oficyna Naukowa.

Jahoda M., Lazarsfeld P.F., Zeisel H. (2007): Bezrobotni Marienthalu, przeł. R. Marszałek, Warszawa: Oficyna Naukowa.

Kolm S. (1969): The Optimal Production of Social Justice. In Public Economics.

An Analysis of Public Production and Consumption and their Relation to the Jarosz M., Kozak M. (2015): Eksplozja nierówności?, Warszawa: Oficyna Private Sector, London: Macmillan Press.

Naukowa.

Kołak W. (2002): Prawa dzieci ulicy w działalności KKWR, „Opieka – Wychowanie Jost J.T., Sidanius J. (2004): Political Psychology. Key Readings.

– Terapia”, nr 1 (49).

Social Psychology, New York, Hove: Psychology Press.

Komunikat CBOS, Kobiety o konfliktach i przemocy w rodzinie, Warszawa, Karwacki A. (2005): Pegeerowska i popegeerowska lokalność. Kierunek zmian styczeń 1997.

i wyzwania w kontekście działań inkluzyjnych, [w:] J. Grotowska--Leder, K.

Faliszek (red.), Ekskluzja i inkluzja społeczna. Diagnoza – Uwarunkowania –

Komunikat CBOS, Opinie na temat zasięgu biedy w Polsce, Warszawa, kwiecień Kierunki działań, Toruń: Wydawnictwo Edukacyjne AKAPIT.

2007.

Karwacki A. (2006): Błędne koło. Reprodukcja kultury podklasy społecznej, Toruń: Komunikat CBOS, Przemoc i konflikty w domu, Warszawa, luty 2005.

Wydawnictwo Uniwersytetu Mikołaja Kopernika.

Komunikat CBOS, Przemoc w rodzinie – fakty i opinie, Warszawa, marzec 2002.

Karwacki A., Kaźmierczak T., Rymsza M. (2014): Reintegracja. Aktywna polityka społeczna w praktyce, Warszawa: Instytut Spraw Publicznych.

Korpi W., Palme J. (2003): New Politics and Class Politics in the Context of Austerity and Globalization: Welfare State Regress in 18 Countries, 1975–95, Kawczyńska-Butrym Z. (red.) (2001): Mieszkańcy osiedli byłym pegeerów o swojej

„The American Political Science Review”, nr 97 (3).

sytuacji życiowej, Olsztyn: Studio Poligrafii Komputerowej SQL.

195

bibliogr

Korzeniewska K., Tarkowska E. (red.) (2002): Lata tłuste, lata chude… Spojrzenia Kotlarska-Michalska A. (2012b): Blaski i cienie programów reintegracji społeczna biedę w społecznościach lokalnych, Warszawa: Wydawnictwo IFiS PAN.

nej i zawodowej, [w:] K. Wódz, K. Faliszek, A. Karwacki, M. Rymsza (red.), Nowe priorytety i tendencje w polityce społecznej – wokół integracji i aktywizacji zawo-Kostyło H., Kostyło P. (2014): Wstęp. Edukacja jako narzędzie rekonstruk-dowej, Toruń: Wydawnictwo Edukacyjne AKAPIT.

cji kultury, [w:] T. Brameld, Edukacja jako siła, tłum. P. Kostyło, Bydgoszcz: Wydawnictwo Uniwersytetu im. Kazimierza Wielkiego w Bydgoszczy.

Kotlarska-Michalska A. (2014): Limited public and private space for Polish af

retirees, [w:] S. Grotowska, I. Taranowicz (ed.), Understanding Ageing in ia

Kostyło P. (2008): Teorie ubóstwa i pomoc społeczna, „Teraźniejszość – Człowiek Contemporary Poland: Social and Cultural Perspectives, Wrocław: Uniwersytet

– Edukacja”, nr 4 (44).

Wrocławski.

Kotlarska-Michalska A. (1997): Zadania rodziny w sytuacji bezrobocia, [w:]

Kowalak T. (1998): Marginalność i marginalizacja społeczna, Warszawa: Dom T. Borkowski, A. Marcinkowski, A. Oherow-Urbaniec (red.), Polityka społeczna.

Wydawniczy Elipsa.

Rodzina. Bezrobocie, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.

Kraczla R. (1993): Badania nad ubóstwem. Przegląd głównych nurtów i teorii, Kotlarska-Michalska A. (1998): Psychospołeczne aspekty bezdomności,

[w:] K. Wódz (red.), W kręgu ubóstwa. Próba analizy psychospołecznych aspek-

[w:] J. Miluska (red.), Psychologia rozwiązywania problemów społecznych, tów zjawiska, Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego.

Poznań: Drukarnia BONAMI.

Kropotkin P. (1921): Pomoc wzajemna jako czynnik rozwoju, Warszawa: Kotlarska-Michalska A. (2002a): Główne problemy społeczne w Polsce, [w:]

Wydawnictwo Księgarni Społecznej „Książka”.

R. Suchocka (red.), My w Europie, Zielona Góra: Lubuskie Towarzystwo Naukowe.

Kubiak H. (red.) (2012): Polska bieda w świetle Europejskiego Roku Walki Kotlarska-Michalska A. (2002b): Nowe kategorie społeczne, [w:] Suchocka R.

z Ubóstwem i Wykluczeniem Społecznym, Kraków: Krakowskie Towarzystwo (red.), Współczesne społeczeństwo polskie, Poznań: Wydawnictwo WSNHiD.

Edukacyjne – Oficyna Wydawnicza AFM.

Kotlarska-Michalska A. (2005a): Życie poza strukturami społecznymi jako Kubiak H.E. (2012): Bieda i wykluczenie społeczne. Prolegomena,

efekt przemian społecznych w Polsce, [w:] R. Suchocka (red.), Współczesne

[w:] H.E. Kubiak (red.), Polska bieda w świetle Europejskiego Roku Walki społeczeństwo polskie. Przemiany struktury społecznej, Poznań: Wydawnictwo z Ubóstwem i Wykluczeniem Społecznym, Kraków: Krakowska Akademia WSNHiD.

im. Andrzeja Frycza Modrzewskiego.

Kotlarska-Michalska A. (2005b): Kategorie marginalizujące się i marginalizowa-Kukuła Z. (2008): Prawnokarny aspekt ustawy o przeciwdziałaniu przemocy ne przez społeczeństwo, [w:] A. Sakson (red.), Porządek społeczny a wyzwania w rodzinie, „Praca Socjalna”, nr 2.

współczesności, Poznań: Wydawnictwo Naukowe UAM.

Kuleta-Hulboj M., Gontarska M. (red.) (2015): Edukacja globalna. Polskie kontek-Kotlarska-Michalska A. (2005c): Przyczyny i skutki marginalizacji w Polsce, sty i inspiracje, Wydawnictwo Naukowe Dolnośląskiej Szkoły Wyższej: Wrocław.

[w:] K. Marzec-Holka (red.), Marginalizacja w problematyce społecznej i pracy socjalnej, Bydgoszcz: Wydawnictwo Uniwersytetu Kazimierza Wielkiego.

Kuleta-Hulboj M., Gontarska M. (red.): Edukacja globalna, Wrocław: Wydawnictwo Naukowe Dolnośląskiej Szkoły Wyższej.

Kotlarska-Michalska A. (2009): Beneficjenci i przegrani polskiej transformacji w świetle badań sondażowych, [w:] A. Sakson (red.), Transformacja w Polsce Kurczewska J., Lejzerowicz M. (red.) (2014): Głosy w sprawie interdyscyplinar-i w Niemczech Wschodnich. Próba bilansu, Poznań: Instytut Zachodni.

ności. Socjologowie, filozofowie i inni o pojęciach, podejściach i swych doświadczeniach, Warszawa: Wydawnictwo IFiS PAN i Polska Akademia Nauk – Komitet Kotlarska-Michalska A. (2012a): Przejawy, formy oraz skutki przemocy wobec Socjologii.

kobiet w rodzinie, [w:] B. Zawadzka, M. Orłowska, M. Gościniewicz (red.), Zdrowotne skutki przemocy w rodzinie, Kielce: Wydawnictwo UJK.

197

bibliogr

Kwiecieński Z. (2002): Wykluczanie, Toruń: Wydawnictwo Uniwersytetu im.

Marody M., Giza-Poleszczuk A. (2004): Przemiany więzi społecznych, Warszawa: Mikołaja Kopernika w Toruniu.

Wydawnictwo Naukowe Scholar.

Leary M., Kowalski R.M. (2002): Lęk społeczny, Gdańsk: Gdańskie Towarzystwo Marynowicz-Hetka E. (red.) (2009): Pedagogika społeczna, Warszawa: Psychologiczne.

Wydawnictwo PWN.

af

Lemert Ch. (red.) (2010): Social Theory: The Multicultural and Classical Marzec-Holka K., Rutkowska A., Joachimowska M. (red.) (2008): Praca socjalna ia

Readings, Boulder, CO: Westview.

i polityka społeczna – obszary współdziałania wobec wykluczenia społecznego, Bydgoszcz: Wydawnictwo Uniwersytetu Kazimierza Wielkiego.

Lenski G., Gellner E. (1990): Plough, Sword and Book: The Structure of Human History, „Contemporary Sociology”, nr 19.

Marzec-Holka K. (red.) (2005): Marginalizacja w problematyce pedagogiki społecznej w praktyce pracy socjalnej, Bydgoszcz: Wydawnictwo Uniwersytetu Lewis O. (1964): Sanchez i jego dzieci. Autobiografia rodziny meksykańskiej, Kazimierza Wielkiego.

tłum. A. Frybesowa Warszawa: PIW.

Marzęda K. (2007): Proces globalizacji korporacyjnej, Lublin: Oficyna Lewis O. (1975): Five Families: Mexican Case Studies in the Culture of Poverty, Wydawnicza Branta.

New York: Basic Books.

Mauss M. (2001): Socjologia i antropologia, przeł. M. Król, K. Pomian, Lipset S.M. (1981): Political Man: The Social Bases of Politics, Baltimore: The J. Szacki, Warszawa: Wydawnictwo KR.

Johns Hopkins University Press.

May J. (2001): An Elusive Consensus: Definitions, measurement and analysis Lister R. (2007): Bieda, przeł. A. Stanaszek, Warszawa: Wydawnictwo Sic!

of poverty, [w:] A. Grinspun (red.), Choices for the Poor: Lessons from national poverty strategies, New York, NY: United Nations Development Programme.

Luttwak E. (2000): Turbokapitalizm: zwycięzcy i przegrani światowej gospodarki, przeł. E. Kania, Wrocław: Wydawnictwo Dolnośląskie.

McGraw J.G. (2000): Samotność. Studium psychologiczne i filozoficzne, przeł. A. Hankała, Warszawa: PTHP.

Malikowski M. (red.) (2005): Podkarpacka bieda. Przestrzenne i społeczne aspekty biedy wiejskiej na Podkarpaciu, Rzeszów: Wydawnictwo MANA.

Mellibruda J. (1996): Ludzie z problemami alkoholowymi,

Warszawa: CRSS.

Malinowski B. (2010): Argonauci Zachodniego Pacyfiku: relacje o poczynaniach i przygodach krajowców z Nowej Gwinei, przeł. B. Olszewska-Mendel M. (red.) (2004): Animacja współpracy środowiskowej na wsi, Toruń:

-Dyoniziak, S. Szynkiewicz, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.

Wydawnictwo Adam Marszałek.

Małodzińska A., Perek-Białas J. (2006): System wskaźników w ocenie polityki Mendel M. (2007): Społeczeństwo i rytuał. Heterotopia bezdomności, Toruń: społecznej wobec ludzi starych – możliwości i ograniczenia, [w:] J.T. Kowaleski, P.

Wydawnictwo Adam Marszałek.

Szukalski (red.), Starość i starzenie się jako doświadczenie jednostek i zbiorowości ludzkich, Łódź: Zakład Demografii UŁ.

Mendel M. (2013): Miejsca, które wykluczają. Miejskie geometrie władzy i ich edukacyjne przekształcanie, [w:] A.M. Kłonkowska, M. Szulc (red.), Społecznie Maris R.W. (1988): Social Problems, Chicago, IL: The Dorsey Press.

wykluczeni. Niewygodni, nienormatywni, nieprzystosowani, nieadekwatni, Gdańsk: Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego.

Marody M. (red.) (2007): Wymiary życia społecznego. Polska na przełomie XX

i XXI wieku, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar.

199

bibliogr

Mendel M., Rymsza M. (2012): Po co nam pracownicy socjalni – organizatorzy Olubiński A. (2005): Edukacyjne źródła marginalizacji (Uwagi na kanwie społeczności? Solidarność, partnerstwo, przymierze w środowiskowej pracy refleksji nad tzw. Raportem Jacques’a Delorsa), [w:] K. Marzec-Holka (red.), socjalnej, [w:] M. Rymsza (red.), Pracownicy socjalni w Polsce. Między służbą Marginalizacja w problematyce pedagogiki społecznej w praktyce pracy socjal-społeczną a urzędem, Warszawa: Instytut Spraw Publicznych.

nej, Bydgoszcz: Wydawnictwo Uniwersytetu Kazimierza Wielkiego.

Mendel M., Skrzypczak B. (red.) (2013): Praca socjalna jako edukacja ku zmia-Osiatyński W. (2004): Rzeczpospolita obywateli, Warszawa: Rosner i Wspólnicy.

af

nie: od edukacji do polityki, Warszawa: Instytut Spraw Publicznych.

ia

Ostrowska A., Sikorska J. (1996): Syndrom niepełnosprawności w Polsce, Merton R.K. (1961): Social Problems and Sociologic Theory, [w:] R.K. Merton, Warszawa: Instytut Spraw Publicznych.

R.A. Nisbet, Contemporary Social Problems, New York: Harcourt, Brace & World.

Ostrowska A., Sikorska J., Gąciarz B. (2001): Osoby niepełnosprawne w Polsce Miś L. (2007): Problemy społeczne. Teoria, metodologia, badania, Kraków: w latach dziewięćdziesiątych, Warszawa: Instytut Spraw Publicznych.

Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.

Palka K. (2009): Szanse edukacyjne dzieci ze środowiska wiejskiego. Regionalne Miś. L., Nóżka M., Smagacz-Poziemska M. (2011): Nasze problemy. Bieda i bez-strategie pomocy i wsparcia, [w:] K. Marzec-Holka, H. Guzy-Steinke (red.), robocie we współczesnym społeczeństwie polskim, Kraków: Universitas.

Kapitał społeczny a nierówności – kumulacja i redystrybucja, Bydgoszcz: Wydawnictwo Uniwersytetu Kazimierza Wielkiego.

Mouffe C. (2005): Paradoks demokracji, przeł. W. Jach, Wrocław: Wydawnictwo Naukowe DSW.

Palska H. (2002): Bieda i dostatek. O nowych stylach życia w Polsce końca lat dziewięćdziesiątych, Warszawa: Wydawnictwo IFiS PAN.

Nowakowska A. (2008): Problem uzależnienia od alkoholu wśród osób bezdomnych, [w:] M. Dębski, S. Retowski (red.), Psychospołeczny profil osób bezdom-Payne R.K. (2005): A Framework for Understanding Poverty, Highlands, TX: aha!

nych w Trójmieście, Gdańsk: Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego.

Process.

Nóżka M. (2011): Formy wsparcia młodzieży zagrożonej wykluczeniem Perepeczko B. (2002): Swoistość biedy w rodzinach rolniczych i jej oswaja-społecznym w kontekście poziomu jej samooceny i motywacji do pracy, nie, [w:] E. Tarkowska (red.), Przeciw biedzie. Programy, Pomysły, inicjatywy,

[w:] J. Grotowska-Leder (red.), Wybrane współczesne problemy społeczne i ich Warszawa: Oficyna Naukowa.

rozwiązywanie, Łódź: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego.

Phillips N.K., Straussner S.L.A. (2002): Urban Social Work: An Introduction to Nóżka M. (2012): Kategoria „zaniedbania” w kontekście teorii i wyników badań Policy and Practice in the Cities, Boston, MA: Allyn

nad zjawiskiem dzieci ulicy, [w:] W. Warzywoda-Kruszyńska (red.), Bieda and Bacon.

dzieci. Zaniedbanie. Wykluczenie społeczne, Łódź: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego.

Piechowiak M. (1999): Filozofia praw człowieka. Prawa człowieka w świetle ich międzynarodowej ochrony, Lublin: Towarzystwo Naukowe Katolickiego Oliwa-Ciesielska M. (2002): Kumulowanie problemów marginalizacji w obszarze Uniwersytetu Lubelskiego.

bezdomności a działania pomocowe. Bezdomność jako obszar pracy socjalnej,

[w:] A. Kotlarska-Michalska (red.), Obszary pracy socjalnej w teorii i praktyce, Piketty T. (2015): Kapitał w XXI wieku, przeł. A. Bilik, Warszawa: Wydawnictwo Poznań: ARP „Promocja 21”.

Krytyki Politycznej.

Oliwa-Ciesielska M. (2004): Piętno nieprzypisania. Studium o wyizolowaniu Piotrowska-Trybull M. (2013): Zróżnicowanie poziomu rozwoju społeczno-społecznym bezdomnych, Poznań: Wydawnictwo Naukowe UAM.

-gospodarczego polskich województw, [w:] U. Jarecka (red.), Luksus versus niedostatek. Społeczno-ekonomiczne tło konsumpcji, Warszawa: Wydawnictwo Oliwa-Ciesielska M. (2013): W poszukiwaniu kultury ubóstwa, Poznań: IFiS PAN.

Wydawnictwo Naukowe UAM.

201

bibliogr

Podgórska J. (2004): Nierobotni. Raport, „Polityka”, nr 10.

Rancière J. (2003): The philosopher and his poor, Durham: Duke University Press.

Pokrzywa M. (2014): Zagrożenie wykluczeniem społecznym dzieci i młodzieży z rodzin ubogich w województwie podkarpackim,

Rancière J. (2007): Dzielenie postrzegalnego. Estetyka i polityka,

[w:] A. Golczyńska-Grondas, M. Nóżka (red.), Wykluczenie i marginaliza-przeł. M. Kropiwnicki, J. Sowa, Warszawa: Wydawnictwo Ha!art.

cja dzieci i młodzieży – wyzwanie czy klęska społeczeństwa obywatelskiego, af

„Acta Universitatis Lodziensis. Folia Sociologica”, nr 49, Łódź: Wydawnictwo Richmond M.E. (1917): Social Diagnosis, New York, NY: Russell Sage Foundation.

ia

Uniwersytetu Łódzkiego.

Rifkin J. (2001): Koniec pracy. Schyłek siły roboczej na świecie i początek ery Poławski P. (2004): Samorządowcy i społecznicy – strategie wzajemnego przy-postrynkowej, Wrocław: Wydawnictwo Dolnośląskie.

stosowania, [w:] K. Frieske (red.), Utopie inkluzji. Sukcesy i porażki programów reintegracji społecznej, Warszawa: Wydawnictwo IPiSS.

Rudnik M. (red.) (2013): Rodzina bliżej siebie. Czas przemian gdyńskiej pomocy społecznej i nowatorskich inwestycji w człowieka, przeł. E. Kania, Gdynia: Miejski Popow M., Kowzan P., Zielińska M., Prusinowska M., Chruściel M. (red.) (2011): Ośrodek Pomocy Społecznej.

Oblicza biedy we współczesnej Polsce, Gdańsk: Wydawnictwo Doktoranckie Koło Naukowe „Na Styku”.

Rutkowiak J., Potulicka E. (2012): Neoliberalne uwikłania edukacji, Kraków: Impuls.

Potoczna M. (1998): Strategie życiowe biednych mieszkańców enklaw,

[w:] W. Warzywoda-Kruszyńska (red.), Żyć i pracować w enklawach biedy Rydzewski W. (1997): Kropotkina pomoc wzajemna, Zielona Góra: Wydawnictwo (Klimaty łódzkie), Łódź: Instytut Socjologii UŁ.

Red Rat.

Potoczna M., Warzywoda-Kruszyńska W. (2009): Kobiety z łódzkich enklaw Rymsza M. (2003): Aktywna polityka społeczna w teorii i praktyce, biedy. Bieda w cyklu życia i międzypokoleniowym przekazie, Łódź: Wydawnictwo

[w:] T. Kaźmierczak, M. Rymsza (red.), W stronę aktywnej polityki Uniwersytetu Łódzkiego.

społecznej, Warszawa: Instytut Spraw Publicznych.

Pratto F., Sidanius J., Stallworth L.M., Malle B.F. (1994): Social dominance orien-Rymsza M. (red.) (2012): W stronę aktywnych służb społecznych, Warszawa: tation: A personality variable predicting social and political attitudes, „Journal of Instytut Spraw Publicznych.

Personality and Social Psychology”, nr 67 (4).

Rymsza M. (2006): Polityka społeczna a więzi społeczne. Przypadek Racław-Markowska M. (2001): Sytuacja materialno-bytowa rodzin samotnych III Rzeczpospolitej, „Societas/Communitas”, nr 1 (1).

matek, [w:] M. Rymsza (red.), Samotne macierzyństwo i polityka społeczna, Warszawa: Instytut Spraw Publicznych.

Sachs J.D. (2006a): The End of Poverty: Economic Possibilities for Our Time, New York, NY: Penguin Group/Penguin Books.

Racław-Markowska M. (2005): Zakończenie, [w:] M. Racław-Markowska (red.), Pomoc dzieciom i rodzinie w środowisku lokalnym. Debata o nowym systemie, Sachs J. (2006b): Koniec z nędzą. Zadanie dla naszego pokolenia, Warszawa: Instytut Spraw Publicznych.

tłum. Z. Wiankowska-Ładyka, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.

Rakowski T. (2009): Łowcy, zbieracze, krytycy niemocy. Etnografia człowieka Sachs J.D. (2008): Common Wealth: Economics for a Crowded Planet, New York, zdegradowanego, Gdańsk: słowo/obraz terytoria.

NY: Penguin Group/Penguin Books.

Rancière J. (1998): Disagreement: Politics and Philosophy, Minneapolis: Sadownik A. (2012): Na rozstajnych drogach. Studium etnopedagogiczne University of Minnesota Press.

kontrastowych karier szkolnych młodzieży, Wrocław: Wydawnictwo Naukowe Dolnośląskiej Szkoły Wyższej.

203

bibliogr

Sadowska B. (red.) (2008): Barka. Ekonomia Społeczna w Praktyce 1989–2008, Smelser N.J., Reed J.S. (2013): Usable Social Science, Berkeley, CA: University Poznań: Wydawca Fundacja Pomocy Wzajemnej BARKA.

of California Press.

Sałustowicz P. (2003): Biedny – jako obywatel, petent czy konsument?, „Praca Soja E.W. (1996): Thirdspace. Journeys to Los Angeles and Other Real-Socjalna”, nr 3.

-and-Imagined Places, Malden–Oxford: Blackwell Publishers.

af

Sałustowicz P. (2006): O zanikaniu solidarności we współczesnym społeczeń-

Sokołowska J. (2014): Ulica jako przestrzeń życia i pracy socjalnej w świetle ia

stwie – na przykładzie tzw. „ludzi zbędnych”, [w:] J. Krzyszkowski, K. Piątek badań biograficznych dzieci ulicy, [w:] J. Sokołowska,

(red.), Rozwiązywanie problemów społecznych w teorii i praktyce. Z doświadczeń M. Szpunar, J. Wojciechowska, Wybrane problemy pracy socjalnej

krajowych i europejskich, Częstochowa: Ośrodek Kształcenia Służb Publicznych w mieście, Gdańsk: Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego.

i Socjalnych – Centrum AV.

Sowa J. (2010): Prekariat – proletariat epoki globalizacji, [w:] Robotnicy Sawisz A. (1989): Szkoła a system społeczny. Wokół problematyki nowej socjolo-opuszczają miejsca pracy, Łódź: Muzeum Sztuki.

gii oświaty, Warszawa: Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne.

Spector M., Kitsuse J.I. (1987): Constructing Social Problems, New York, NY: Segiet K. (2005): Dzieciństwo zagrożone biedą i ubóstwem jako problem Aldine de Gruyter.

społeczny i pedagogiczny czasów współczesnych, [w:] K. Marzec-Holka (red.), Marginalizacja w problematyce pedagogiki społecznej w praktyce pracy socjal-Standing G. (2014): Prekariat. Nowa niebezpieczna klasa, Warszawa: nej, Bydgoszcz: Wydawnictwo Uniwersytetu Kazimierza Wielkiego.

Wydawnictwo Naukowe PWN.

Sennett R. (2012): Szacunek w świecie nierówności, przeł.

Stenka R. (red.) (2011): Raport z fazy diagnozy. Kondycja i dobre praktyki pomo-J. Dzierzgowski, Warszawa: Warszawskie Wydawnictwo Literackie MUZA.

cy ludziom bezdomnym w sześciu obszarach: streetworking, praca socjalna, mieszkalnictwo i pomoc doraźna, partnerstwa lokalne, zdrowie, zatrudnienie Serafin-Juszczak B. (2014): NEET – nowa kategoria młodzieży zagrożonej i edukacja, Gdańsk: Pomorskie Forum na rzecz Wychodzenia z Bezdomności.

wykluczeniem społecznym, „Acta Universitatis Lodziensis. Folia Sociologica”, nr 49.

Szahaj A. (2014): Kapitalizm drobnego druku, Warszawa: Instytut Wydawniczy Książka i Prasa.

Shipler D.K. (2005): The Working Poor: Invisible in America, New York, NY: Vintage Books.

Szarfenberg R., Żołędowski C., Theiss M. (red.) (2010): Polityka publiczna wobec ubóstwa i wykluczenia społecznego, Warszawa: Dom Wydawniczy Elipsa.

Sidanius J., Pratto F., van Laar C., Levin S. (2004): Social dominance theory: Its agenda and method, „Political Psychology”, nr 25 (6).

Szczepański J. (1995): Wizje naszego życia, Warszawa: Wydawnictwa Prywatnej Wyższej Szkoły Businessu i Administracji.

Silver J.B. (2009): Globalny Prekariat. Ruchy pracownicze i globalizacja po 1870 r., Warszawa: Książka i Wiedza.

Szczypior E. (2008): System pomocy osobom bezdomnym – stan obecny i potrzeby zmian, [w:] M. Dębski, K. Stachura (red.), Oblicza bezdomności, Skrzypczak B. (2012): Pedagogika publiczna – edukacyjne konteksty kreowania Gdańsk: Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego.

lokalnych polityk publicznych, „Zoon Politikon”, nr 3.

Szewczyk A. (2006): Oblicza ubóstwa w społeczeństwie informacyjnym, Słowik S., Starz P. (2010): Metoda towarzyszenia jako szczególna forma pracy Warszawa: PWN.

z osobami bezrobotnymi, [w:] W. Szymczak (red.), Współczesne wyzwania i metody pracy socjalnej, Lublin: Wydawnictwo Towarzystwo Naukowe KUL Jana Szkudlarek T. (1999): Media. Szkic z pedagogiki dystansu, Kraków: Impuls.

Pawła II.

205

bibliogr

Szkudlarek T. (2009): Wyzwanie pedagogiki krytycznej, [w:] T. Szkudlarek, Tarkowska E. (red.) (2013): Dyskursy ubóstwa i wykluczenia społecznego, B. Śliwerski, Wyzwania pedagogiki krytycznej i antypedagogiki, Kraków: Impuls.

Warszawa: Wydawnictwo IFiS PAN.

Szpunar M. (2008): Centrum Integracji Społecznej jako aktywny

Tarkowska E., Warzywoda-Kruszyńska W., Wódz K. (red.) (2003): Biedni o sobie program pomocy dla osób wykluczonych społecznie, [w:] K. Marzec-i swoim życiu, Katowice: „Śląsk”.

-Holka, A. Rutkowska, M. Joachimowska (red.), Praca socjalna i polityka spo-af

łeczna – obszary współdziałania wobec wykluczenia społecznego, Bydgoszcz: Therborn G. (2015): Nierówność która zabija. Jak globalny wzrost ia

Wydawnictwo Uniwersytetu Kazimierza Wielkiego.

nierówności niszczy życie milionów i jak z tym walczyć, przeł. P. Tomanek, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.

Tarkowska E. (1999): Czynniki kulturowe w konceptualizacjach ubóstwa,

[w:] K. Frieske, P. Poławski, D. Zalewski (red.), Marginalność i procesy Titaniec M. (2010): Aktywizacja personalna, zawodowa i społeczna osób długo-marginalizacji, Warszawa: IPiSS.

trwale bezrobotnych i zagrożonych marginalizacją, „Roczniki Naukowe Caritas”

2002, Warszawa.

Tarkowska E. (2000): Zróżnicowanie biedy: wiek i płeć, [w:]

H. Domański, A. Ostrowska, A. Rychard (red.), Jak żyją Polacy, Warszawa: Trawińska M. (2010): Agorafobia kobiet – konstruowanie milczenia w sferze Wydawnictwo IFiS PAN.

publicznej, [w:] Płonka-Syroka B., Marchel K. (red.), Wykluczanie. Społeczno-kulturowe mechanizmy kreowania emocji, Wrocław: Arboretum.

Tarkowska E. (2002b): Intra-household gender inequality: hidden dimensions of poverty among Polish women, „Communist and Post-Tryfan B. (2001): Wieś wobec prywatyzacji: stracone pokolenia,

-Communist Studies”, Vol. 35.

[w:] M. Jarosz (red.), Manowce polskiej prywatyzacji, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.

Tarkowska E. (2005): Bieda w Polsce w świetle badań jakościowych – próba podsumowania, [w:] S. Golinowska, E. Tarkowska, I. Topińska (red.), Ubóstwo Turner B.S. (red.) (2003): Teoria społeczna. Podręcznik, tłum.

i wykluczenie społeczne. Badania. Metody. Wyniki, Warszawa: Instytut Pracy G. Woroniecka i A. Gąsior-Niemiec, Warszawa: Oficyna Naukowa.

i Spraw Socjalnych.

Turowski J. (1971): Kierunki zmian więzi społecznej w rodzinie

Tarkowska E. (2006): Ubóstwo i wykluczenie społeczne. Koncepcje i polskie pro-współczesnej, „Życie i Myśl”, nr 11.

blemy, [w:] J. Wasilewski (red.), Współczesne społeczeństwo polskie. Dynamika zmian, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe SCHOLAR.

Urbański J. (2014): Prekariat i nowa walka klas. Przeobrażenia współczesnej klasy pracowniczej i jej form walki, Warszawa: Instytut Wydawniczy Książka Tarkowska E. (2013a): Zakończenie. Wielość i zróżnicowanie dyskursów ubó-

i Wiedza.

stwa, [w:] E. Tarkowska (red.), Dyskursy ubóstwa i wykluczenia społecznego, Warszawa: Wydawnictwo IFiS PAN.

Urry J. (2006): Complexity, „Theory, Culture & Society”, nr 23 (2–3).

Tarkowska E. (2013b): Wprowadzenie. Dyskursy ubóstwa i wykluczenia społecz-Walczak-Duraj D. (2001): Podstawowe problemy etyczne demokracji liberalnej nego, [w:] E. Tarkowska (red.), Dyskursy ubóstwa i wykluczenia społecznego,

– wymiar polityczny, [w:] A. Miszalska, K. Kowalewicz, (red.), Niepokojąca współ-

Warszawa: Wydawnictwo IFiS PAN.

czesność, Łódź: Instytut Socjologii Uniwersytetu Łódzkiego.

Tarkowska E. (red.) (2000): Zrozumieć biednego. O dawnej i obecnej biedzie Warzywoda-Kruszyńska W. (1998): Wielkomiejscy biedni – formująca się w Polsce, Warszawa: Instytut Filozofii i Socjologii PAN i Typografika.

underclass? Przypadek klientów pomocy społecznej, „Kultura i Społeczeństwo”, t. XLII, nr 2.

Tarkowska E. (red.) (2002a): Przeciw biedzie, Warszawa: Oficyna Naukowa.

207

bibliogr

Warzywoda-Kruszyńska W. (2008): Dzieci żyjące w biedzie – dzieci krzywdzone, Zabłocki G., Sobczak M., Piszczek E., Kwiecińska M. (1999): Ubóstwo na terenach

„Dziecko Krzywdzone. Teoria. Badania. Praktyka”, nr 23.

wiejskich północnej Polski, Toruń: Wydawnictwo Uniwersytetu Mikołaja Kopernika.

Warzywoda-Kruszyńska W. (2011): Badania nad ekologią i dziedziczeniem biedy Zajączkowska A. (2008): Strategia Pomorskiego Forum na rzecz Wychodzenia w wielkim mieście, Warszawa: Instytut Socjologii Uniwersytetu Warszawskiego/

z Bezdomności na lata 2008–2013, [w:] Ł. Browarczyk (red.), Forum. O bezdom-IFiS PAN.

ności bez lęku, Gdańsk: Pomorskie Forum

af

na rzecz Wychodzenia z Bezdomności.

ia

Warzywoda-Kruszyńska W. (red.) (1998): Żyć i pracować w enklawach biedy (Klimaty łódzkie), Łódź: Instytut Socjologii Uniwersytetu Łódzkiego.

Ziegler R. (2012): The Kula Ring of Bronislaw Malinowski: Co-evolution of an economic and ceremonial exchange system, „Review of European Studies”, Warzywoda-Kruszyńska W. (red.) (1999): (Żyć) Na marginesie wielkiego miasta, nr 4 (1).

Łódź: Instytut Socjologii Uniwersytetu Łódzkiego.

Zwier E., Grant C.A. (2014): Thinking Intersectionally in Education, [w:] C.A. Grant, Warzywoda-Kruszyńska W. (red.) (2001a): (Żyć) Na marginesie wielkiego miasta, E. Zwier (ed.), Intersectionality and Urban Education. Identities, Policies, Spaces, Łódź: Absolwent.

and Power, Charlotte, NC: Information Age Publishing.

Warzywoda-Kruszyńska W. (red.) (2001b): Żyć i pracować w enklawach biedy, Żuk P. (2010): Podziały klasowe i nierówności społeczne. Refleksje socjologiczne Łódź: Absolwent.

pod dwóch dekadach realnego kapitalizmu w Polsce, Warszawa: Oficyna Naukowa.

Warzywoda-Kruszyńska W. (red.) (2012): Bieda dzieci, zaniedbanie, wykluczenie społeczne, Łódź: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego.

Żukiewicz A. (2009): Reintegracja społeczna i zawodowa podopiecznych systemu pomocy społecznej. Przykład działalności Klubu Integracji Społecznej, Warzywoda-Kruszyńska W., Grotowska-Leder J. (2002): Bieda wśród dzieci Kraków: Impuls.

(diagnoza na poziomie globalnym i lokalnym), [w:] Prawo dziecka do godziwych warunków socjalnych, Warszawa: Rzecznik Praw Dziecka.

Weber M. (2002): Gospodarka i społeczeństwo. Zarys socjologii rozumiejącej, Źródła internetowe

przeł. D. Lachowska, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.

Benedykt XVI, Caritas in veritate, http://w2.vatican.va/content/benedict-xvi/

Weber M. (2006), Socjologia religii. Dzieła zebrane, przeł. T. Zatorski i in., Kraków: pl/encyclicals/documents/hf_ben-xvi_enc_20090629_caritas-in-veritate.html Zakład Wydawniczy NOMOS.

(data dostępu: 04.02.2016).

Williams R. (1980): Problems in Materialism and Culture, London: Verso.

Człowiek jest zbędny, gdy nie może kupować. Wywiad przeprowadzony przez Katarzynę Pawłowską-Salińską (04.07.2012), dostępny na stronie: www.wybor-Willis P., Trondman M. (2002): Manifesto for Ethnography, „Cultural Studies ↔

cza.pl/1,76842,12065352,Człowiek_jest_zbedny_gdy_nie_moze_kupowac.html Critical Methodologies”, nr 2 (3).

(data dostępu: 31.07.2015).

Wilson W.J. (1987–2012): The Truly Disadvantaged: The Inner City, The Hooks B., Shannon D., Rogue J. (2009): Bez sprawiedliwości nie ma miłości, Underclass and Public Policy, Chicago, IL: The University of Chicago Press.

http://cia.media.pl/odmawiajac_czekania_anarchizm_i_teoria_przeciec (data dostępu: 1.11.2015).

Yunxiang Y. (2005): The gift and gift economy, [w:] J. Carrier (ed.), A Handbook of Economic Anthropology, Bodwin: Edward Elgar.

209

bibliogr

Oblicza biedy we współczesnej Polsce, www.otworzksiazke.ceon.pl/images/

ksiazki/oblicza_biedy/oblicza_biedy.pdf (data dostępu: 11.08.2015).

„Równe szanse” – raport z badań dotyczących zjawiska biedy i ubóstwa wśród rybnickich dzieci, www.cis.org.pl/imagines/files/raportRówneszanse2010.pdf (data dostępu: 27.07.2015).

af

ia

Standing G., Zbywatele i prekariat, [w:] Karta prekariatu, „Praktyka Teoretyczna”, www.praktykateoretyczna.pl/guy-standing-zbywatele-i-prekariat/ (data dostę-

pu: 8.06.2015).

What Is Classism, http://www.classism.org/about-class/what-is-classism/

(data dostępu: 04.02.2016).

211

pr

zes

tr

zeń pos

tr

adzieck

a

O serii Raport

213

O serii r

O serii Raport

Celem serii RAPORT jest interpretacja współczesnych problemów spo-

łeczeństwa obywatelskiego, a także diagnoza przeobrażeń kultury politycznej i współpracy międzynarodowej w Polsce i Europie. Pragniemy apor

przemyśleć zmiany, które zachodzą właśnie na naszych oczach, i poddać t

interpretacji procesy przemian ostatnich dziesięcioleci, które wpłynęły na ukształtowanie się demokracji w regionie. Seria prezentuje efekty debat publicznych i projektów badawczych zainicjowanych i realizowanych przez Europejskie Centrum Solidarności we współpracy z instytucjami partner-skimi. Naszą intencją jest, by wydawane na wolnych licencjach Raporty służyły szerokiemu kręgowi czytelniczek i czytelników oraz inspirowały do kształtowania nowej solidarnej kultury w społeczeństwach Europy.

W serii Raport ukazały się dotychczas:

Jak daleko sięga demokracja w Europie? Polska, Niemcy

i wschodni sąsiedzi Unii Europejskiej

Wohin reicht die Demokratie in Europa? Deutschland,

Polen und die östlichen Nachbarn der EU

Obywatele ACTA, red. Ł. Jurczyszyn, J. Kołtan,

P. Kuczyński,M. Rakusa-Suszczewski

Europa – czas przemian wspólnotowości,

red. K. Dziekan, A. Fedas, B. Kerski

215

Projekt graficzny serii Raport:

bang bang design

Skład i łamanie:

bang bang design

Redakcja i korekta:

Piotr Sitkiewicz

Recenzja naukowa:

prof. dr hab. Kazimiera Wódz, Uniwersytet Śląski

Koordynacja wydania:

Artur Rogoś

Druk:

Totem

Publikacja książki dofinansowana przez:

Uniwersytet Gdański, Wydział Nauk Społecznych

Uniwersytet Jagielloński, Instytut Socjologii

Uniwersytet im. Adama Mickiewicza, Instytutu Socjologii

Publikacja jest dostępna na licencji Creative Commons Uznanie

autorstwa-Użycie niekomercyjne-Na tych samych warunkach

4.0 Międzynarodowe

Wykorzystane fotografie Agnieszki Wołodźko pochodzą z książki:

Agnieszka Wołodźko „Czytając mury. Książka fotograficzna”, Gdańsk 2013, s. 4–5, 38–39 (murale Tuse), s. 16–17, 120–121, 151–152

(murale Karoliny Szambelan, Magdy Małyjasiak, Anny Haśkiewicz),

s. 56–57 (mural Klausa Klingera), s. 178 (mural Juba Mönstera).

ISBN 978-83-62853-63-2

Europejskie Centrum Solidarności

plac Solidarności 1

80-863 Gdańsk

ecs@ecs.gda.pl

ecs.gda.pl

217