Lekcja

solidarności.

Środkowoeuropejska

antykomunistyczna

opozycja i jej

dziedzictwo

Redakcja: Basil Kerski

i Przemysław Ruchlewski

europejskie

centrum

Gdańsk 2017

Spis

treści

B. Kerski, P. Ruchlewski

Wstęp ..........................................................................

05

Polska i sąsiedzi. Polityka zagraniczna

w myśli polskiej opozycji antykomunistycznej .....

11

(A. Friszke, S. Garsztecki, P. J. Kenney, A. Krawczyk,

A. Nikžentaitis, J. Skórzyński)

Solidarność. Nowoczesny ruch społeczny ............. 23

(Z. Bujak, S. Garsztecki)

Pod znakiem Solidarności. Relacje między

ruchami opozycyjnymi Polski i NRD .........................

33

(S. Bickhardt, T. Jaskułowski, B. Kerski, B. Olschowsky,

K. Ruchniewicz, W. Templin)

Inspiracja z zewnątrz. Jaką rolę odegrały

międzynarodowe praktyki oporu

dla opozycjonistów w Polsce i NRD? ......................

45

(T. Jaskułowski, G. Poppe, R. Schild, H.-Ch. Trepte, K. Wóycicki)

Dysydenci. Razem czy osobno? ................................

55

(W. Bachmin, J. Čarnogurský, G. Demszky, R. Jahn, J. Onyszkiewicz)

Europejskie rewolucje 1989 roku ..............................

67

(D. Bingen, G. Dalos, M. Meckel, B. Olschowsky, J. Trenkner)

25 lat po rewolucjach środkowoeuropejskich:

Co się stało z solidarnością Europejczyków? .......

79

(B. Kerski, J. Lityński, M. Meckel, J. Reiter, O. Zabużko)

3

Wstęp

Wstęp

Basil Kerski,

Przemysław

Ruchlewski

Wstęp

„Władzy raz zdobytej nie oddamy nigdy” – to słowa wypowiedziane przez

najdłużej sprawującego władzę w Polsce Ludowej I sekretarza Władysława

Gomułkę. Długo, bo aż czterdzieści cztery lata, Polska czekała na odzy-

skanie swojej podmiotowości. To zasługa, czy raczej przewidywane

następstwo, ewolucji systemu komunistycznego, a właściwie powolnej

jego erozji. Rewolta robotnicza w NRD w 1953 roku, kryzys polski i powsta-

nie węgierskie w 1956 roku, a w 1968 roku czechosłowacki protest oraz

bunt robotniczy w Polsce w 1970 roku były oznakami wyraźnych, często

krwawych systemowych tąpnięć.

Wahania te zostały szybko zauważone przez ugrupowania dysydenckie

powstałe w Polsce w latach siedemdziesiątych. Kształtująca się opozycja

demokratyczna stała się wyrazicielką oczekiwań polskiego społeczeństwa.

Mimo że czynnych działaczy było niewielu, udało im się przełamać mono-

pol władzy na informację.

Niepokorna inteligencja oprócz tematów społecznych czy gospodarczych

na łamach pism drugiego obiegu formułowała koncepcje programowe

dotyczące kwestii międzynarodowych, biorąc na siebie zadanie wyzna-

czania dróg kształtowania relacji ze środowiskiem zewnętrznym PRL. Tym

samym starano się zmienić stosunek do sąsiadów, zniwelować istniejące

fobie i antypatie oraz otworzyć dialog na temat naszej wspólnej trudnej

historii.

Głęboki kryzys gospodarki centralnie planowanej z końca lat siedemdzie-

siątych dotknął robotników i spowodował powszechną frustrację, która

przerodziła się w bunt. Potencjał zmian społecznych skutecznie wyko-

rzystano latem 1980 roku. Wybuch nastąpił w Gdańsku. Przedstawiciele

władz zostali zmuszeni do zawarcia umowy społecznej z nowo powstałym

ruchem. Stanowiło to fenomen w bloku wschodnim. Robotnicy uzyskali

bowiem możliwość niezależnego od władz organizowania się oraz prawo

do strajku.

7

w

Powstał Niezależny Samorządny Związek Zawodowy „Solidarność” kwe-

stionujący monopol komunistycznych decydentów na reprezentację

interesów ludzi pracy. Uczestnicy tego wielomilionowego ruchu odrzucili

s

zarówno ideologię komunistów, jak i dyktaturę parti . Stworzyli świetnie

tęp

zorganizowane alternatywne społeczeństwo, opierające się na wolno-

ści słowa i solidarnym wsparciu. Wyzwanie rzucono nie tylko reżimowi

w Warszawie, ale całemu sowieckiemu imperium.

Ważną funkcję etycznego spoiwa tego ruchu spełnił Kościół katolicki wraz

z Janem Pawłem II, który odegrał wielką rolę w upadku komunizmu.

Solidarność, jak powiedział Bronisław Geremek, zbudowała pewien

układ nadziei w Europie Środkowej i Wschodniej, prowadząc cierpliwie

do demokracji. Wypracowała pokojowy sposób stałego oporu przeciwko

partii komunistycznej. Z doświadczenia polskiej opozycji demokratycznej

czerpały ruchy dysydenckie z innych krajów bloku radzieckiego. Działania

Solidarności były wzorem oraz ważnym czynnikiem dla środkowoeuro-

pejskich pokojowych rewolucji 1989 roku. Oczywiście mamy świadomość,

iż bez wielu prób uniezależnienia się narodów od ZSRR, bez swoistego

memento z roku 1953 w NRD, rewolucji węgierskiej z 1956 roku i Praskiej

Wiosny z 1968 roku odzyskanie wolności nie byłoby możliwe.

Kontakty polskich dysydentów z opozycjonistami z krajów bloku wschod-

niego, zwłaszcza te najbardziej zaawansowane – z Czechosłowacją, NRD

i Węgrami, były nie do przecenienia. Powiązania między dysydentami

z krajów dawnego bloku wschodniego i synergia ich działań przełożyły się

na pogłębianie wspólnych relacji, albowiem dotychczasowi działacze opo-

zycyjni stali się ministrami, premierami, prezydentami. Nastąpiło również

ważne dla obu narodów zbliżenie Polaków i Niemców, rozbito stereotypy

wrogości wpisane w pojałtański system.

W 1991 roku świat stał się świadkiem rozpadu Związku Radzieckiego.

Upadło imperium komunistyczne, a wraz z nim dekompozycji uległo

wiele scen politycznych od Berlina po Ałma-Atę. Część krajów wybrała

drogę rosyjską, wstępując do Wspólnoty Niepodległych Państw, inna gru-

pa państw zdecydowała się na integrację z krajami Europy Zachodniej

i akcesję do Uni Europejskiej. Zimnowojenną retorykę zastąpiono budową

partnerskich relacji opartych na zasadach wolnego handlu i demokracji.

W ciągu ćwierćwiecza bezgranicznie i bez refleksji uwierzyliśmy w pół-

prawdy: zwycięstwo Zachodu, koniec histori , jednobiegunowy układ sił na

korzyść USA, niekontrolowany postęp globalizacji.

Zderzyliśmy się bolesnymi faktami – brutalnym łamaniem praw człowieka

w Rosji, wojną rosyjsko-ukraińską, która stała się symbolem kwestiono-

wania przez Moskwę nowego ładu europejskiego, powstałego w 1991 roku,

autorytarnymi rządami na Białorusi, wzrostem popularności populistycz-

nych partii prawicowych w państwach europejskich, wreszcie aktami ter-

roru ze strony ISIS.

Znaczenie systemu wartości, jaki panował w całej Europie w latach 1989–

1991, zdaje się słabnąć. Osiągnięcia te są obecnie uznawane za oczy-

wiste, zwłaszcza wśród członków młodego pokolenia, które nie pamię-

ta o socjalistycznych dyktaturach i sowieckiej agresji. Model europejski,

będący przez ostatnie dwadzieścia pięć lat tak ważny dla państw Europy

Środkowo-Wschodniej, znalazł się obecnie w trudnym momencie.

Amerykański historyk Timothy Snyder nazwał teren Europy Środkowej

i Wschodniej mianem „skrwawionych ziem”, gdyż ziemie te w XX wieku

doświadczyły dwóch systemów totalitarnych, hitleryzmu i stalinizmu, oraz

bezpośredniego zagrożenia swoich tożsamości i egzystencji. Patrząc dziś

na dyskurs polityczny, kulturowy, odnosimy wrażenie, że część tego dzie-

dzictwa gdzieś zagubiliśmy, że nastąpiła zmiana paradygmatów, że odda-

liliśmy się od idei solidarności na rzecz perspektywy narodowej.

Prezentowany Państwu Raport ECS Lekcja Solidarności. Środkowoeuro-

pejska antykomunistyczna opozycja i jej dziedzictwo to zbiór wystąpień

historyków, politologów, polityków, dziennikarzy oraz protagonistów

europejskich ruchów dysydenckich, którzy wspólnie debatowali podczas

dwóch konferencji naukowych: „Wspólnota ponad kordonem. Opozycja

demokratyczna Europy Środkowo-Wschodniej w czasach zimnej wojny”

oraz „25 lat wolnych wyborów w Polsce i pokojowej rewolucji w NRD” zor-

ganizowanych 16 maja 2014 roku i 7 maja 2015 roku przez Europejskie

Centrum Solidarności, Instytut Polski – Filia w Lipsku, Centrum Badawcze

Histori Krajów Europy Środkowo-Wschodniej przy Uniwersytecie w Lipsku

(GWZO), Forum Histori Współczesnej Lipsk, Komitet Obywatelski Lipsk

we współpracy z Ewangelicką parafią św. Mikołaja w Lipsku i Centrum

Kompetencyjnym Europy Środkowo-Wschodniej Lipsk, Fundację Centrum

im. Bronisława Geremka i Fundację PZU.

Serdeczne podziękowania kierujemy do Jolanty Kurskiej, prezeski

Fundacji Centrum im. Bronisława Geremka, do ambasadora Wojciecha

Więckowskiego oraz Bernda Karwena pracownika Instytutu Polskiego

w Berlinie Filia w Lipsku.

9

Polska

i sąsiedzi.

Polityka

zagraniczna

w myśli

polskiej

opozycji

antykomuni-

stycznej

pr

zedmo

wa

Polska i sąsiedzi.

Polityka zagraniczna

w myśli polskiej

opozycji antykomu-

nistycznej

Andrzej Friszke (ur. 1956), historyk, członek Kolegium Instytutu Pamięci

Narodowej, członek Rady IPN, profesor nauk humanistycznych.

Stefan Garsztecki (ur. 1962), historyk i politolog, profesor Technicznego

Uniwersytetu w Chemnitz w Instytucie Studiów Europejskich.

Padraic Jeremiah Kenney (ur. 1963), historyk, badacz najnowszej historii

Europy Środkowo-Wschodniej. Profesor na Uniwersytecie Indiana.

Andrzej Krawczyk (ur. 1954), historyk, urzędnik państwowy i dyplomata.

W latach 2005–2007 podsekretarz stanu w Kancelarii Prezydenta RP

Lecha Kaczyńskiego, ambasador RP w Republice Czeskiej (2001–2005),

na Słowacji (2009–2012), w Bośni i Hercegowinie (od 2013).

Alvydas Nikžentaitis (ur. 1961), historyk, wykładowca Wileńskiego

Uniwersytetu Pedagogicznego, od 2000 dyrektor Litewskiego Instytutu

Historycznego.

Jan Skórzyński (ur. 1954), historyk i publicysta, redaktor naczelny

czasopisma Collegium Civitas i ECS „Wolność i Solidarność”, profesor

Collegium Civitas.

Jan Skórzyński: W 1977 roku Jacek Kuroń, Antoni Macierewicz i Adam

Michnik we wspólnym tekście napisali: „Gwarancją suwerenności Polski

jest suwerenność narodów dzielących nas od Rosji i polityka godząca

w suwerenność tych narodów jest antypolska. Nie ma granicy polsko-

-rosyjskiej, a każdy, kto ją buduje, musi sobie uświadomić, że robi to za

cenę uciemiężenia Ukraińców, Białorusinów i Litwinów. Dla Polski jest to

program niesuwerenności, stałego śmiertelnego niebezpieczeństwa, dla

13

polsk

A 1. narodu rosyjskiego program dyktatury, deprawującej społeczeństwo”1. Ten

J. Kuroń, A. Macierewicz,

fragment odzwierciedla w pigułce myśl polityczną polskiej opozycji demo-

A. Michnik, Dawniej – dziś

kratycznej w PRL o położeniu kraju w regionie i pożądanym kształcie rela-

– jutro, „Głos” 1977, nr 1,

cji z sąsiadami. To poważny nurt, rozpatrywany na łamach pism poświęco-

s. 14.

nych stosunkom Polski z jej wschodnimi i południowymi sąsiadami.

a i sąsiedzi

A 2. W polskiej opozycji demokratycznej dosyć wcześnie ukształtował się

Jerzy Giedroyc

konsensus, że dobre stosunki z sąsiadami, uznanie ich aspiracji niepod-

(1906–2000) – polski

ległościowych i granic powojennych, chociaż były one wytyczone przez

polityk, pisarz, publicysta,

Stalina, należą do pierwszorzędnych elementów polskiej racji stanu.

działacz emigracyjny.

Nurt ów narodził się poza Polską, w kręgu Jerzego Giedroycia2, Juliusza

W 1946 roku założył

Mieroszewskiego3 i paryskiej „Kultury”4. W połowie lat siedemdziesiątych

w Rzymie (od 1947 roku

środowiska krajowej opozycji zaadaptowały go i podjęły się pracy nad

w Maisons-Laffitte)

przebudową świadomości społecznej w Polsce. Starano się zmienić sto-

Instytut Literacki,

sunek do sąsiadów, zniwelować istniejące fobie i antypatie oraz otworzyć

w ramach którego wydawał

dialog na temat naszej wspólnej trudnej histori . Wysiłki polskiej opozycji

od 1947 roku miesięcznik

nie poszły na marne – do dziś czerpiemy z ich pracy, kiedy kształtujemy

„Kultura”.

nasze relacje z sąsiadami, przezwyciężamy podziały z przeszłości i nada-

jemy kształt wspólnej polityce na przyszłość.

A 3.

Juliusz Mieroszewski

Wobec przemian politycznych w latach 1989–1991 oraz rewolucji na

(1906–1976) – polski

Ukrainie warto i dziś przyjrzeć się różnym wymiarom świadomości i sto-

dziennikarz, publicysta,

sunków Polaków z innymi narodami. Zanim wgłębimy się w poszczegól-

wydawca, bliski współpra-

ne aspekty, istotna jest odpowiedź na pytanie, jakie tradycje myślenia

cownik Jerzego Giedroycia.

o Europie Środkowej i Wschodniej jako geopolitycznej wspólnocie roz-

W „Kulturze” redagował

winęły się w krajach tej części kontynentu po drugiej wojnie światowej.

„Kronikę angielską”.

Andrzej Krawczyk: W połowie lat osiemdziesiątych nastąpiła w Polsce

A 4. erupcja myślenia o Europie Środkowej. Czasopisma nawiązujące do tego

„Kultura”, tzw. paryska

tematu, ukazujące się w drugim obiegu, stanowiły jedynie wierzchołek

– polski emigracyjny

góry lodowej: większość z nas pamięta atmosferę tamtych lat; to, jak

miesięcznik ukazujący

bardzo kwestie związane z naszymi sąsiadami – zarówno na wschodzie,

się w latach 1947–2000.

jak i z Czechosłowacji, Węgier, Rumunii i Bułgarii – dominowały dyskur-

Stanowił centrum

sy. Z przyczyn historycznych Polska była szczególnie predestynowana do

kulturalno-polityczne dla

podjęcia myśli o wspólnocie środkowoeuropejskiej. Nurt ów wywodzi się

polskiej emigracji

z dwudziestolecia międzywojennego, kiedy w połowie lat dwudziestych

po drugiej wojnie

elity polityczne z obozu piłsudczykowskiego proklamowały ideę głoszącą,

światowej. Wywierał

że Polska ma moralny obowiązek troski o kraje, które znajdują się w rów-

istotny wpływ na Polskę

nie opresyjnej sytuacji. Niezależnie od tego, że krytyka upatruje w tym

Ludową, zwłaszcza na

polskie aspiracje mocarstwowe, należy jednak stwierdzić, że istniało

opozycję demokratyczną.

wówczas duże zainteresowanie tą prometejską myślą. Uwzględniały ją

elity polityczne i różnorakie instytucje, drukowano na ten temat artykuły,

książki. Polska klasa intelektualna podobnie zareagowała, kiedy w latach

trzydziestych formułowano ideę Międzymorza – czyli wspólnoty, wspól-

nej polityki, ujednolicania stanowiska krajów między Morzem Adriatyckim,

Bałtyckim i Czarnym. Polska inteligencja była wtedy uwrażliwiona wobec

tych regionów, problemów w stosunkach polsko-czechosłowackich, sytu-

acji na Węgrzech i w Rumuni . Biorąc pod uwagę liczbę opublikowanych

w tamtych czasach artykułów, można zaryzykować tezę, że polski czytel-

nik dużo więcej wiedział o tych krajach niż czytelnicy z Europy Zachodniej.

Najsłabszym ogniwem polskiej myśli o Europie Środkowej były relacje pol-

sko-czechosłowackie. Dopiero doświadczenie drugiej wojny światowej obu

państw przyczyniło się do przełomu. Na początku lat czterdziestych naro-

dziła się idea konfederacji polsko-czechosłowackiej, która jednak wskutek

silnego oporu ZSRR została porzucona – sowiecki ambasador Lebiediew5 A 5.

oświadczył Edvardowi Benešowi6, że podążanie za tą myślą zakończy Wiktor Zacharowicz dobre stosunki radziecko-czechosłowackie. Między jesienią 1940 a wio- Lebiediew (1900–1968) sną 1942 roku w kręgach polsko-czechosłowackiej emigracji w Londynie – radziecki dyplomata, wykonano jednak wstępną pracę na rzecz realizacji tej koncepcji: powstały ambasador ZSRR w Polsce dziesiątki komitetów, zajmowano się organizacją wspólnej poczty, wspól- w latach 1945–1952.

nego systemu budowy dróg i, co najistotniejsze, w głowach ludzi zajmu-

jących się sprawami międzynarodowymi dokonano przełomu myślenia, że A 6.

Polska i Czechosłowacja złączone są jednym losem.

Edvard Beneš (1884–1948)

– czeski polityk, prezydent

Epokowa okazała się jednak myśl, która powstała po wojnie. Koncepcja Czechosłowacji ULB, sformułowana przez Juliusza Mieroszewskiego i Jerzego Giedroycia w latach 1935–1938, w latach pięćdziesiątych, rozpropagowana na łamach paryskiej „Kultury”, na uchodźstwie w latach okazała się drogowskazem dla przyszłych pokoleń polskich intelektuali- 1940–1945 i ponownie stów. Do Polaków wystosowano apel – trzeba się pogodzić z kształtem w kraju w latach Polski w granicach powojennych, Polacy powinni zrezygnować z senty- 1945–1948.

mentów wobec Lwowa i Wilna, i ostatecznie uznać podmiotowość Ukrainy,

Litwy, Białorusi (stąd nazwa ULB). Powstał intelektualny grunt, na którym

rozwijano myśl o położeniu Polski w Europie. Odegrało to szczególną rolę,

kiedy w Europie Środkowej i Wschodniej zapowiadała się transformacja.

Alvydas Nikžentaitis: Jeżeli mówimy o tradycjach myśli geopolitycznej

w Europie Środkowej przed drugą wojną światową, to można te doświad-

czenia sformułować bardzo krótko – wszystko, co działo się w czasie mię-

dzywojennym, w ogóle nie stworzyło podstaw do realizacji jakiejkolwiek

z koncepcji tzw. Trzeciej Europy. Średnie i małe państwa w tym regionie

kierowały się strategią znalezienia silnego sojusznika czy to w postaci

Wielkiej Brytanii, Francji, Niemiec czy Rosji. Nurt myślenia o regionie został

w czasie międzywojennym bardzo zaniedbany. Trwalsze tradycje powsta-

ły dopiero po wojnie, powstały całkiem nowe koncepcje, które opierały

się na tragicznych doświadczeniach czasu wojny. Dla postaci takich jak

15

polsk

A 7. Juliusz Mieroszewski i Jerzy Giedroyc punktem odniesienia dla przemyśleń

Chodzi o list biskupów

o Europie Środkowej było pytanie, co należy uczynić, aby nie powtórzyć

polskich do niemieckich

błędów czasu międzywojennego. To było głównym impulsem dla przy-

z 1965 roku, nazywany

szłych koncepcji o współpracy regionalnej.

później orędziem. To jeden

a i sąsiedzi

z najważniejszych etapów

W całym regionie środkowoeuropejskim Polska okazała się po wojnie

pojednania polsko-

liderem w formułowaniu myśli politycznej. Jest to niewątpliwie zasługą

-niemieckiego po drugiej „Kultury” paryskiej. Idee opublikowane na łamach „Kultury” padły na podat-wojnie światowej.

ny grunt także poza Polską, ponieważ skupiały się na przyszłości, w której

zakładano upadek ZSRR. Nieczęsto w Europie Środkowej, ale również na

A 8. Zachodzie, skupiano się na tak dalekosiężnych wizjach.

Friedrich Naumann

(1860–1919) – niemiecki

Poza „Kulturą” paryską, genezy polskiej myśli politycznej po wojnie należy

polityk. Był jednym

dopatrywać się także w słynnym orędziu biskupów polskich do niemiec-

z założycieli liberalnej

kich7. Choć list był skierowany do Niemiec, to jednak zawierał on myśl

partii demokratycznej

o charakterze uniwersalnym: pojednanie. Tak jak koncepcja ULB, prze-

(Deutsche Demokratische

słanie biskupów skupiało się na przyszłości i budowie całkiem nowych,

Partei, DDP). Uznawany

dobrych relacji z sąsiadem. Świadczyło to o bardzo dojrzałym podejściu

za twórcę konstytucji

do niedawnej przeszłości. To, że oba nurty w latach komunizmu utrzyma-

Republiki Weimarskiej.

ły się i rozpowszechniły, nie byłoby możliwe bez środowiska Solidarności,

które je urzeczywistniło. Jest to wielki sukces, dzięki któremu i w czasach

A 9. postkomunistycznych Polska stała się zjawiskiem wyjątkowym, ponieważ

Tomáš Masaryk

w jej myśli politycznej nie było miejsca na szowinizm.

(1850–1937) – czeski

polityk, pierwszy prezydent

Jan Skórzyński: Czy wspomniany list biskupów polskich do niemieckich

Czechosłowacji

ze słynną frazą „udzielamy wybaczenia i prosimy o nie” wpłynął na posta-

(w latach 1918–1935).

wę Niemców wobec Polski? Czy wpłynął on na środowiska niezależne

w Niemczech Wschodnich?

A 10.

Heinrich Mann

Stefan Garsztecki: Nie jestem pewien, na ile to przesłanie zostało rze-

(1971–1950) – niemiecki

czywiście dostrzeżone w NRD. Warto jednak wspomnieć, jak w ciągu

pisarz, czołowy przed-

całego XX wieku wrażliwość niemiecka na Europę Środkową ewoluowa-

stawiciel elit intelektu-

ła. W okresie międzywojennym postrzegano ten region w całkiem innych

alnych okresu Republiki

kategoriach. W swojej słynnej książce Europa Środkowa (1915) Friedrich

Weimarskiej.

Naumann8 podkreśla hegemonię Niemiec, które wprowadzają porządek

w tej części kontynentu. W tym samym czasie Tomáš Masaryk9 napisał

książkę Nowa Europa, w której przedstawia różne koncepcje federacji

regionalnych. W Polsce istniała słynna polityka Międzymorza. Każdy naród

myślał o tym regionie według własnych interesów narodowych. I to się

zmieniło gwałtownie po drugiej wojnie. Jeśli patrzymy na okres międzywo-

jenny, to Niemcy postrzegali Polskę jako państwo sezonowe i mieli przede

wszystkim na względzie niemiecki interes narodowy.

Zmiana nastąpiła po drugiej wojnie światowej. Niemiecka myśl o Europie

Środkowej była początkowo na drugim planie, bowiem dominowała wte-

dy troska o jedność narodową. Istniał przecież konflikt systemów NRD–

RFN, przy czym nie postrzegano komunizmu w tak oczywisty sposób

jak w Polsce, jakoby został on narzucony NRD. Część niemieckich inte- A 11.

lektualistów, jak na przykład Heinrich Mann10, Stefan Heym11 czy Robert Stefan Heym (1913–2001) Havemann12, zdecydowało się tuż po wojnie wspierać model Niemiec – niemiecki pisarz, Wschodnich. Przełomem w kwesti postrzegania nowej rzeczywistości w latach osiemdziesiątych geopolitycznej Europy Środkowej przez oba niemieckie społeczeństwa wspierał ugrupowania okazało się memorandum z Tybingi z 1961 roku13, w którym Kościół dysydenckie w NRD.

ewangelicki przestrzega przed amnezją historyczną, podkreśla wyrzą-

dzone innym przez naród niemiecki krzywdy i nawołuje do pojednania. A 12.

Zaszczepiono myśl, która się dopiero miała rozwinąć i zostać przejęta Robert Havemann przez coraz szersze kręgi społeczeństwa.

(1910–1982) – niemiecki

chemik, dysydent, działacz

Myśl pojednania w NRD nabrała podobnie jak w RFN później charakteru antykomunistyczny.

bardziej uniwersalnego. Powstały ruchy pokojowe, myślano przede wszyst-

kim o demilitaryzacji Europy Środkowo-Wschodniej oraz o ochronie praw A 13 .

człowieka i środowiska.

Memorandum z Tybingi

– memorandum, które

Jan Skórzyński: Jednym z najlepiej zapamiętanych gestów polskiej zostało przedstawione opozycji, który – odwołując się do tego przedwojennego nurtu – moż- deputowanym Bundestagu na nazwać nowym prometeizmem, było „Posłanie do ludzi pracy Europy w 1961 roku i w którym Wschodniej”14 wystosowane przez zjazd Solidarności 8 września 1981 niemieccy intelektualiści roku. Jak doszło do tego posłania i jak jego wystosowanie było ocenianie ewangeliccy nawoływali wówczas w elitach opozycji?

zachodnioniemieckich

polityków do odejścia

Andrzej Friszke: Posłanie do ludzi pracy było ściśle związane z poziomem od idei rewizji granicy świadomości ludzi opozycji, że nasza walka o prawa człowieka, o prawo- z Polską.

rządność, o wolność jest sprzężona z losem krajów sąsiednich, całego

regionu Europy Środkowej. Wystarczy spojrzeć na ówczesną publicystykę, A 14.

pisma opozycyjne, które zaczęły ukazywać się systematycznie od 1977 Posłanie Pierwszego roku. Wzrastało zainteresowanie krajami sąsiednimi, przede wszystkim Zjazdu Delegatów NSZZ

sytuacją w Czechosłowacji i współpracą z Kartą 77. Horyzont myślenia „Solidarność” do ludzi polskiej opozycji o regionie już przed powstaniem Solidarności stale się pracy Europy Wschodniej rozszerzał.

– odezwa uchwalona

8 września 1981 przez

Natomiast na początku lat osiemdziesiątych gorące zainteresowanie I Krajowy Zjazd Delegatów sytuacją w krajach sąsiednich mogło wywołać pewne komplikacje, ponie- NSZZ „Solidarność”, waż obok pewnego systemu wartości, myślenia politycznego, istniała jesz- wzywająca związkowców cze bieżąca polityka, gra polityczna z władzami PRL i z Moskwą o istnienie krajów bloku wschodniego Solidarności. Przywódcy Solidarności nie planowali szczególnych apeli lub do wspólnej walki o prawo inicjatyw wzywających do współpracy z opozycją za granicą. To oczywiście do swobody zrzeszania się.

17

polsk

A 15. mogło pociągnąć za sobą negatywne skutki dla politycznej rozgryw-

Antoni Pietkiewicz

ki między polską opozycją a władzą. Posłanie do ludzi pracy Europy

(ur. 1948) – polski polityk,

Wschodniej pojawiło się spontanicznie od dołu. To nie była inicjatywa

przedsiębiorca, działacz

kogokolwiek z kierownictwa związku. Rzecz została przygotowana

opozycji demokratycznej.

przez działaczy z Kalisza – w tym regionie przywództwo Solidarności

a i sąsiedzi

miało powiązania z opozycją przedsierpniową i ta myśl Solidarności

A 16. o Europie Środkowej i Wschodniej była częścią ich świadomości poli-

Bogusław Śliwa

tycznej. Do inicjatorów należeli Antoni Pietkiewicz15 i Bogusław Śliwa16

(1944–1989) – polski – to oni przygotowali projekt uchwały. Z tym projektem pomaszerowali prawnik, działacz opozycji

do Jana Lityńskiego17, który im ten projekt poprawił pod względem

demokratycznej, autor

stylistycznym i językowym. Projekt uchwały został zgłoszony do pre-

„Posłania do ludzi pracy

zydium zjazdu i przyjęty właściwie od ręki, bez głębszej refleksji, jako

Europy Wschodniej”.

akt spontaniczny, wywołujący też u takich przywódców jak Tadeusz

Mazowiecki, Bronisław Geremek18 czy Jacek Kuroń19 duży niepokój co

A 17. do możliwych konsekwencji.

Jan Lityński – zob. s. 81.

W efekcie rzeczywiście wywołało to bardzo ostrą reakcję Moskwy i gwał-

A 18. towną kampanię prasową. Polskie biuro polityczne było oburzone. Z per-

Bronisław Geremek

spektywy polityki krótkodystansowej, realizmu politycznego, przesłanie

(1932–2008) – polski

okazało się błędem Solidarności. W kategoriach polityki długiego dystansu,

polityk, historyk, poseł

pewnej wizji budowania fundamentów pod przyszłość, był to natomiast

na Sejm X, I, II, III

zasadniczy akt. Polityczne znaczenie posłania opozycja uświadomiła sobie

kadencji, minister spraw

dopiero kilka lat później, w latach 1988–1989, kiedy nastąpiło ożywienie

zagranicznych w latach

relacji z sąsiadami i ruchy społeczne coraz śmielej się ujawniały. Wówczas

1997–2000, poseł do

działacze Solidarności zauważyli, że to posłanie zostało odnotowane przez

Parlamentu Europejskiego

naszych sąsiadów, przez różne grupy intelektualistów, opozycjonistów,

w latach 2004–2008.

którzy wtedy nie mogli na nie zareagować, ale pamiętali o nim. Był to

Aktywny działacz opozycji

ważny podkład dla ukształtowania relacji między tymi narodami wybijają-

demokratycznej w PRL,

cymi się na wolność pod koniec lat osiemdziesiątych.

ekspert i doradca NSZZ

„Solidarność”, jeden

Jan Skórzyński: Mam wrażenie, że posłanie można zaliczyć to takich

z głównych autorów

samych „błędów”, za które możemy być dziś jego autorom wdzięczni, tak

programu „Samorządna

jak i błędem w kategoriach polityki było orędzie biskupów polskich do nie-

Rzeczpospolita”.

mieckich, które, jak wiadomo, zostało w Polsce przyjęte z bardzo miesza-

nymi uczuciami i nie spotkało się z odzewem równie istotnym ze strony

A 19. niemieckiej. Jak posłanie zostało przyjęte w innych krajach regionu?

Jacek Kuroń (1934–2004)

– polski polityk, jeden

Padraic Jeremiah Kenney: Opozycja w Polsce stanowiła szczególny wyjątek,

z liderów polskiej opozycji

ponieważ jej członkowie uprawiali politykę zagraniczną. Dla opozycji wobec

antykomunistycznej,

jakiejkolwiek dyktatury polityka zagraniczna jest luksusem, ponieważ opo-

minister pracy i polityki

zycja musi się zajmować przede wszystkim własnymi problemami, dykta-

socjalnej w latach

turą i tym, jak ją obalić. Posłanie do ludzi pracy zawierało jednak element

1989–1991, poseł na Sejm

międzynarodowy i było jednym z czynników wpływających na to, że zaczęto

X, I, II, III kadencji.

interesować się Polską, ponieważ skierowane było do ludzi spoza Polski.

Kiedy jedna, nawet nieznana lub obca strona, kieruje apel do drugiej strony, to musi to pociągnąć za sobą jakąś reakcję. Myślę, że posłanie uświadomiło

społeczeństwom bloku socjalistycznego, że tworzą one pewną wspólnotę

losu. W następstwie tego w latach osiemdziesiątych na Węgrzech, Ukrainie,

w Czechosłowacji czy NRD wiele osób zaczęło się uczyć języka polskiego,

by móc śledzić to, co się w Polsce działo. W kręgach opozycyjnych po pro-

stu zaczęto żyć Polską. Był to wielki przełom w nawiązywaniu kontaktów

między opozycjami z innych państw. W październiku 1981 roku, miesiąc po

uchwaleniu odezwy przez pierwszy krajowy zjazd delegatów Solidarności,

powstała Solidarność Polsko-Czechosłowacka20.

A 20.

Solidarność Polsko-

Jan Skórzyński: W jaki sposób powstanie Solidarności wpłynęło na opo- Czechosłowacka –

zycję na Litwie i czy miała ona wkład w kształtowanie stosunków polsko- międzynarodowy ruch

-litewskich przed zdobyciem niepodległości przez oba państwa?

społeczny złożony

z działaczy Karty 77, KSS

Alvydas Nikžentaitis: Patrząc na moją osobistą przeszłość myślę, że KOR i NSZZ „Solidarność”.

odzwierciedla ona fenomen, o którym wspomniał Padraic Kenney – Celem ruchu była wymiana Solidarność przyczyniła się do tego, że nauczyłem się polskiego, o czym informacji o inicjatywach wcześniej nigdy nawet nie myślałem. Chciałem opanować język, by demokratycznych w Polsce dowiedzieć się, co tak naprawdę dzieje się w Polsce. Wszelkie dzia- i Czechosłowacji.

łania Solidarności w Polsce były odbierane wówczas jako słuszne, a to

wzbudzało nadzieję na poluzowanie reżimu i u nas. Solidarność tam-

tych czasów rozumiano jako ruch antykomunistyczny, choć takim nie był.

Wspomniane posłanie do ludzi pracy brzmiało jednak zbyt socjalistycznie

i kolidowało z naszym wizerunkiem Solidarności, dlatego nie zostało ono

szerzej odebrane.

Rola Solidarności dla stosunków polsko-litewskich była bardzo ważna.

Choć obecnie istnieją pewne dysonanse między oboma państwami, to

bez polskiego ruchu opozycyjnego i jego wkładu w upadek komunizmu

stosunki te byłyby w o wiele gorszej kondycji. Solidarność po raz pierwszy

w histori powojennej Litwy zmieniła spojrzenie Litwinów na Polskę. Do

dziś wiele osób związanych z rokiem 1989 postrzega się i na Litwie jako

bohaterów narodowych – na przykład Adama Michnika.

Jan Skórzyński: Myśl polityczna opozycji polskiej od początku właściwie

zdominowana była przez koncepcję ewolucji, stopniowego zmierzania ku

wolności, a nie jednego aktu rewolucyjnego. Historia lat osiemdziesiątych

i Solidarności jest dowodem na to, że ta koncepcja została zrealizowana.

Jak dalece przykład Polski przy wprowadzaniu demokracji i odzyskaniu

niepodległości drogą porozumień i negocjacji, a nie przewrotów, był ważny

dla tych krajów, z którymi Polska sąsiadowała i z którymi chciała utrzymy-

wać jak najbliższe relacje?

19

polsk

Padraic Jeremiah Kenney: Okrągły Stół stanowił rozwiązanie, któremu

z aprobatą przyglądali się przywódcy komunistyczni w różnych krajach

w momencie, kiedy już wiedzieli, że ich władza zaczyna się chwiać. Zresztą

nie tylko w krajach komunistycznych władza chętnie przyjmowała for-

mę Okrągłego Stołu, gdy rozmowy z opozycją stawały się nieuniknione.

a i sąsiedzi

Okrągły Stół mógł dawać nadzieję, że władzę da się jeszcze jakoś utrzy-

mać lub przynajmniej kontrolować nadchodzące zmiany, choć jak wiemy,

nadzieja ta okazała się złudzeniem.

Okrągły Stół jest jednym z największych i najważniejszych „towarów

eksportowych” Polski. Nie tylko władze państw autorytarnych, ale także

opozycja uznała wspólną negocjację z przeciwnikiem za właściwy sposób

wdrożenia zmian. Co innego powiedzieć, że zgadza się na dialog, a co

innego znaleźć właściwy sposób na podanie ręki przeciwnikowi. W Afryce

Południowej po przełomie w 1990 roku zastanawiano się, jak kontynuować

przebieg zmian, jak potraktować przeciwników z partii narodowej i otwo-

rzyć współpracę. Zwrócono się między innymi o poradę do Polski. W wielu

krajach doszło do podobnych rozwiązań, kiedy rozliczano się z trudnej

przeszłości; powstały komisje prawdy i pojednania w Afryce, w krajach

latynoamerykańskich. To też jest następstwem Okrągłego Stołu. To był

eksport dobrze przyjęty, ale stanowił też narzędzie bardzo trudne w użyciu.

Stefan Garsztecki: Zgadzam się z tezą, że Okrągły Stół w Polsce był próbą

utrzymania władzy. Na szczęście próba ta się nie udała. Podobną formu-

łę przyjęto także w NRD, aby wprowadzić zmiany systemowe. Jak wiemy,

prędkość zmian była bardzo dynamiczna i Okrągły Stół bardzo szybko

stracił na znaczeniu. Do pierwszych wyborów w NRD zachodnioniemiecka

chadecja przejęła pierwsze skrzypce i zdeterminowała przebieg wydarzeń.

Ciekawym fenomenem jest kwestia zjednoczenia Niemiec z perspektywy

wschodnioniemieckiej i polskiej opozycji. Podczas gdy w środowiskach

solidarnościowych już od lat siedemdziesiątych rozważano kwestię nie-

miecką i możliwe zjednoczenie w przyszłości, opozycja w NRD myślała

w innych kategoriach. Opozycjoniści z NRD, którzy w latach osiemdzie-

siątych uczestniczyli w różnych zjazdach Solidarności, byli zdumieni, że

zderzyli się ze sposobami myślenia, które uznali za narodowe. Dla nich

kwestia zjednoczenia Niemiec nie była tak oczywista, wielu opowiadało

się przecież za „trzecią drogą” – suwerenną NRD bez dyktatury partyjnej

i opresji służby bezpieczeństwa. W toku pokojowej rewolucji nastroje się

jednak całkowicie zmieniły, ku zaskoczeniu intelektualistów zarówno na

zachodzie, jak i na wschodzie Niemiec. Nagle hasło jedności narodowej

było na ustach obu niemieckich społeczeństw.

Jan Skórzyński: Patrząc na minione dwadzieścia pięć lat, ale także na

okres pracy polskiej opozycji przed 1989 rokiem, możemy prześledzić

długą historię starań nad przezwyciężeniem wrogości z naszymi sąsia- A 21.

dami, walkę ze stereotypami i próbę dialogu nad trudną przeszłością. Porozumienie zamykające Jedną z najważniejszych zasług polskiej polityki po 1989 roku jest fakt, spory graniczne rządy że w Polsce nie pojawiły się żadne poważne tendencje rewizjonistyczne, Polski i Czechosłowacji żadne żądania zmian terytorialnych wobec sąsiadów, co kilkanaście lat podpisały 13 czerwca temu nie było takie oczywiste. Czy możemy powiedzieć, że do dziś anta- 1958 roku.

gonizmy leżące w głębszych warstwach – duchowych, pewnego nastroju

społecznego, stereotypów narodowych – zostały już przezwyciężone mię- A 22.

dzy Polską a jej sąsiadami?

Rada Wzajemnej Pomocy

Gospodarczej (RWPG)

Andrzej Krawczyk: Do dziś znajdujemy się w środku tej rzeczywisto- – międzynarodowa ści, w której tego typu kwestie wciąż zajmują uwagę społeczną, czasem organizacja gospodarcza w jawny, a czasem w ukryty, podświadomy sposób. Patrząc na przykład na złożona z państw bloku aspekt terytorialny, należy pamiętać, że rok 1945 nie stanowił ostatecznej wschodniego, której cezury rozstrzygającej przebieg granic Polski. Oprócz formalnego uznania liderem był ZSRR, granic przez NRD, RFN a później przez zjednoczone Niemcy, przypomnieć działająca w latach warto także o sporach z Czechosłowacją. Negocjacje o przebiegu wspól- 1949–1991.

nej granicy między Polską a Czechosłowacją trwały do 1958 roku21. Oba

państwa były już członkami w RWPG22 i Układzie Warszawskim, ale kwe- A 23.

stii granicy długo nie mogliśmy ustalić. Odnalezienie się polskiego spo- Grupa Wyszehradzka –

łeczeństwa w nowej rzeczywistości terytorialnej było długim procesem, nieformalne zrzeszenie który zakończył się ostatecznie akceptacją. Było to warunkiem wdrożenia państw Europy Środkowej, procesu pojednania z sąsiadami wschodnimi.

złożone z Polski, Czech,

Słowacji i Węgier, którego

Myślę, że patrząc na Europę Środkową, jej dążenie do wolności i współpracy celem jest pogłębienie po 1989 roku, możemy mówić o histori pozytywnej. W kierunku zbliżenia, współpracy międzypań-

współpracy, zrozumienia się, poznania, zrobiono nie jeden, ale kilka wła- stwowej. Istnieje ściwych kroków. Jednak my wciąż znajdujemy się na tej drodze, jeszcze od 1991 roku.

jesteśmy cały czas przed metą, należy wykonać następne kroki. Najbardziej

zinstytucjonalizowanym przykładem współpracy środkowoeuropejskiej po A 24.

1989 roku była działalność Grupy Wyszehradzkiej23. Jej początkowo pręż- Chodzi o księcia Adama ne działanie po dwóch–trzech latach osłabło i musieliśmy czekać do oko- Jerzego Czartoryskiego ło 1999 roku na jej rewitalizację. Biorąc pod uwagę sytuację na południu (1770–1861).

i wschodzie Europy, myślę, że warto wrócić do refleksji sformułowanych

przez księcia Czartoryskiego24 w czasach Wielkiej Emigracji25: myślał on A 25.

o połączeniu różnych przykładów współpracy regionalnych i rozszerze- Wielka Emigracja –

niu ich od Grecji po Finlandię. Dalekosiężną wizją mogłaby być ekspansja emigracyjny ruch ludności współpracy Grupy Wyszehradzkiej na kraje bałtyckie, Ukrainę i Białoruś.

polskiej z okresu I połowy

XIX wieku, będący skutkiem

Powyższa dyskusja odbyła się 16 maja 2014 roku w ramach konferencji

upadku powstania listopa-

pt. „Wspólnota ponad kordonem. Opozycja demokratyczna Europy Środkowo-

dowego w Polsce.

Wschodniej w czasach zimnej wojny” w Pałacu Prezydenckim.

Organizatorzy: Fundacja Centrum im. prof. Bronisława Geremka,

Europejskie Centrum Solidarności, Fundacja PZU.

21

Solidarność.

Nowoczesny

ruch

społeczny

solidarność. no

wocz

esn

y ruch społeczn

y

Solidarność.

Nowoczesny ruch

A 26.

społeczny

Euromajdan (rewolucja

ukraińska, ukraińska

wiosna, eurorewolucja) –

największe od uzyskania

niepodległości w 1991

roku protesty społeczne

Zbigniew Bujak (ur. 1954), polityk, działacz opozycji demokratycznej, na Ukrainie. Rozpoczęły poseł na Sejm I i II kadencji.

się od odmowy przez

prezydenta Ukrainy Wiktora

Stefan Garsztecki (ur. 1962), historyk i politolog, profesor Instytutu Janukowycza podpisania Studiów Europejskich na Technicznym Uniwersytecie w Chemnitz.

umowy stowarzyszenio-

wej z Unią Europejską.

Protesty wybuchały

Stefan Garsztecki: W dobie różnorodnych kryzysów w Europie na łamach na całej Ukrainie, prasy często pojawia się pytanie o solidarność. Wewnątrz Uni Europejskiej a w Kijowie na placu wzywa się do większej solidarności międzypaństwowej, aby pomóc krajom Niepodległości utworzono walczącym z recesją, trudno jednak dostrzec w tej kwestii ogólnospołecz- tzw. Euromajadan, gdzie ną aprobatę. Społeczeństwa Europy wydają się także mało podatne na manifestowano w sposób inne wymiary solidarności, jak choćby z nasilającym się napływem ucieki- ciągły. Umasowienie ruchu nierów z Afryki lub krajów objętych konfliktami zbrojnymi. Także podczas nastąpiło po brutalnych rewolucji na Ukrainie26, gdzie ludność przeciwstawiła się autorytarne- atakach specjalnych mu reżimowi w imię idei UE, nie spotkała się ona z entuzjastyczną falą oddziałów policji (Berkut) poparcia wśród Europejczyków. Czy lekcja polskiej Solidarności jest i dziś na protestujących.

aktualna? Czy warto eksportować ideę Solidarności do państw, w których W dniach 18–20 lutego dokonują się radykalne zmiany polityczne?

2013 roku doszło do

regularnych walk ulicznych,

Zbigniew Bujak: Dwa tygodnie temu byłem na ukraińskim Majdanie27. w których zginęło kilkaset Ukraińcy, którzy stoją tam na barykadach, niesłychanie mocno uzmysła- osób. Pod naciskiem wiają nam, ludziom Solidarności, opozycji demokratycznej, na czym polega opinii publicznej oraz wartość solidarnościowego doświadczenia. Gdy dowiedziano się tam, że państw zachodnich Wiktor Polak, jeden z współtwórców Solidarności, odwiedził ich protest, pytano Janukowycz wraz z odpo-mnie: „Jak wyglądał program Solidarności? Jak był tworzony? Czy póź- wiedzialnymi za masakrę niej, gdy pojawiały się kolejne solidarnościowe rządy, odwoływały się one wyższymi urzędnikami do tego programu, czy był on dla nich ważny?” Ilekroć pytano, tylekroć zbiegł do Rosji.

odpowiadałem, że każdy kolejny rząd w Polsce po 1989 roku powoływał się

na program Solidarności, który był de facto programem reformy państwa. A 27.

Reformy w założeniu miały się jednak dokonać w ówczesnych realiach ist- Zbigniew Bujak niejącego jeszcze bloku sowieckiego. Solidarność nie tworzyła programu obserwował sytuację dla władzy. Głoszony przez nas program był dla obywateli, którzy mieli go na Ukrainie w marcu realizować.

2013 roku.

25

solidarność. no

Drugie pytanie, które często słyszałem na Majdanie, dotyczyło organiza-

cji Solidarności. Była to przecież potężna organizacja licząca w pewnym

momencie aż dziesięć milionów członków, w tym wielu bardzo aktywnych

działaczy. Stworzyli ją robotnicy, którzy stanowili źródło jej siły politycznej.

Członkowie pochodzili z różnych środowisk pracowniczych, w dużej mierze

z wielkich zakładów pracy, które dla tamtego systemu były przecież niczym

świątynie. Ten milionowy ruch organizowała jednak polska inteligencja, któ-

ra zaoferowała ludziom pracy swoją pomoc. Uczyniła tak, ponieważ czuła

A 28. przynależność do tego samego zespołu. Robotnicy byli wówczas przygo-

w

Plac Tahrir – największy

towani do walki. Gotowość do walki jest jednak czymś zupełnie odmiennym

ocz

plac Kairu. W 2011 roku

od organizowania długoterminowych i szerszych działań. Pomoc chętnie

esn

doszło tam do najwięk-

przyjęto, a połączenie sił okazało się mądrą decyzją.

y ruch społeczn

szych antyrządowych

wystąpień społecznych.

Patrząc na zdjęcia z okresu powstania Solidarności można wyraźnie

W wyniku protestów

dostrzec, dlaczego sojusz między inteligencją a robotnikami był tak

zmuszono do ustąpienia

istotny. Otóż na wielu fotografiach widać słynną bramę stoczni im. Lenina,

z urzędu wieloletniego

która była symbolem tej formy protestu w całym kraju. Naszą walkę orga-

prezydenta Egiptu

nizowaliśmy w postaci strajków okupacyjnych. Z doświadczenia wiedzieli-

y

Hosniego Mubaraka.

śmy, że wyjście na ulicę może doprowadzić do przemocy ze strony milicji.

W 1980 roku chcieliśmy tego uniknąć za wszelką cenę. Podczas każdej

A 29. rewolucji – zarówno tej solidarnościowej, jak i tej na Majdanie w Kijowie Okrągły Stół –

lub placu Tahrir28 w Kairze – kiedy masa protestujących stoi naprzeciw

negocjacje prowadzone

sił porządkowych, nadchodzi pewien moment psychologiczny decydujący

od 6 lutego do 4 kwietnia

o dalszym przebiegu sytuacji. Już lekka przepychanka może doprowadzić

1989 roku przez

do eskalacji i przelewu krwi. Historia Solidarności pokazuje, jak poradzili-

działaczy PRL, opozycję

śmy sobie z tym zagrożeniem. Z dzisiejszej perspektywy możemy z ulgą

demokratyczną i Kościół

powiedzieć, że radykalni członkowie naszego protestu, którzy wówczas

katolicki. Doprowadziły

namawiali nas do gwałtowniejszych i zgodnych z naszą polską tradycją

do zmian ustrojowych,

zachowań wobec władzy, nie mieli racji. Wielu z nich okazało się zresztą

a w konsekwencji do

agentami władz, które w ten sposób zamierzały rzucić opozycję w walkę

pokojowej rewolucji

zbrojną, aby dzięki temu mieć legitymację do stłumienia protestów.

w Polsce.

Solidarność była silnie zakorzeniona w kulturze europejskiej, opierała się

A 30. bowiem na wynegocjowanych dokumentach. Najważniejsze było oczywi-

Andriej Sacharow

ście porozumienie gdańskie i postulat wolnych związków zawodowych.

(1921–1989) – rosyjski

Wywalczyliśmy sobie prawo, aby je samemu stworzyć. Organizacja wol-

działacz polityczny,

nych związków zawodowych nie jest zadaniem dla władzy. Uchwalony na

laureat Pokojowej Nagrody

pierwszym zjeździe program Solidarności odzwierciedla to dobitnie: to

Nobla (1975). Wzywał do

zadanie należy do obywateli. Następnie była umowa Okrągłego Stołu29.

ograniczenia arsenału

Dziś często pamiętamy już tylko główną część umowy, porozumienie poli-

jądrowego, poszanowania

tyczne. Jednak istniało jeszcze trzynaście innych, które dotyczyły reform

praw człowieka, krytykował

sądownictwa, oświaty, kultury, nauki. Przewidując, że w niedalekiej per-

ustrój sowiecki.

spektywie opozycja przejmie władzę, formułowaliśmy sobie w tej umowie

program, za który w przyszłości mieliśmy odpowiadać. To było podejście, A 31.

które trudno odnaleźć w jakiejkolwiek innej rewolucji i które stanowi naj- Jelena Bonner ważniejsze dziedzictwo Solidarności.

(1923–2011) – rosyjska

obrończyni praw człowieka,

Stefan Garsztecki: Rok 1980 był wyrazem dojrzałości polskiego społe- wdowa po Andrieju czeństwa obywatelskiego. Czy w Polsce panowały wyjątkowe warunki do Sacharowie.

powstania Solidarności?

A 32.

Zbigniew Bujak: Tak potężny ruch jak Solidarność nie powstaje nagle, Wiaczesław Czornowił

z dnia na dzień. Sierpień 1980 był punktem kulminacyjnym wynikającym (1937–1999) – ukraiński z wcześniejszych doświadczeń opozycji z władzą. Opozycja demokratycz- działacz polityczny.

na kształtowała się przez wiele lat. Wpływ na nią miały także wydarzenia W latach siedemdziesią-

w krajach sąsiednich. W bloku wschodnim w latach siedemdziesiątych tych wielokrotnie więziony sformowała się pewna międzynarodowa wspólnota duchowa, która przy- za swoje poglądy oraz za czyniła się do powstania świadomego społeczeństwa obywatelskiego. wydawanie nielegalnego Ludzie, jak na przykład Andriej Sacharow30 i Jelena Bonner31, Wiaczesław pisma „Ukrajinśkyj wisnik”.

Czornowił32, Václav Havel33, Jacek Kuroń34 oraz Adam Michnik35, za swą

odwagę płacili często wysoką cenę. Powstało poczucie, że istnieje wspól- A 33.

nota losu w tej części Europy.

Václav Havel (1936–2011)

– czeski pisarz, działacz

Rozwój polskiego oporu społecznego był przy tym szczególny. antykomunistyczny, Mówiono wówczas, że w tym obozie, „łagrze” państw socjalistycznych, ostatni prezydent Polska była „najweselszym barakiem”. Wielu dysydentów z tęsknotą Czechosłowacji i pierwszy patrzyło na Polskę, w której panowała stosunkowo większa swobo- prezydent Czech. Jego esej da. Widząc, że dysydenci w innych państwach w cięższych warunkach Siła bezsilnych to trafna przeciwstawiali się fałszowi władzy, polscy opozycjoniści intensyfi- próba opisu systemu kowali swoją aktywność. Skoro w Związku Radzieckim ukazywały się totalitarnego.

publikacje w samizdacie36, to dlaczego nie zrobić czegoś podobnego

u nas? I drukowano własnoręcznie nie tylko pojedyncze publikacje, A 34.

gazety lub odezwy – w Polsce powstały regularne wydawnictwa poza Jacek Kuroń

cenzurą. I to było jedno z pierwszych zadań, które młody wówczas – zob. przypis 19

ruch opozycyjny w Polsce sobie wyznaczył.

na s. 18.

Stefan Garsztecki: Znamienne jest, że opozycjoniści w bloku wschodnim A 35.

w większości byli zgodni, że walkę z systemem należy prowadzić pokojowo, Adam Michnik bez przemocy. W tamtym czasie nie było to oczywiste, jeżeli spojrzymy (ur. 1946) – polski na sytuację panującą w Europie. Paradoksalnie to na Zachodzie, gdzie publicysta, pisarz, historyk, istniał pluralizm i możliwości wyrazu sprzeciwu były legalne, dochodziło jeden z liderów polskiej do różnorodnych aktów przemocy: w Niemczech grupa Baader-Meinhof37, opozycji demokratycz-Czerwone Brygady38 we Włoszech, IRA39 w Irlandi lub ETA40 w Hiszpani . nej, redaktor „Gazety W latach osiemdziesiątych Jacek Kuroń w jednym ze swych tekstów Wyborczej”.

zastanawiał się, czy należy siłą obalić panujący system. Co działało przy-

chylnie na kształtowanie chęci do kompromisu, a nie do walki zbrojnej?

27

solidarność. no

A 36.

A 38.

A 42.

Samizdat (samodieja-

Czerwone Brygady –

Wojciech Jaruzelski

tielnoje izdatielstwo,

włoska organizacja terro-

(1923–2014) – polski

samodzielne wydawnictwo)

rystyczna powstała w 1970

działacz komunistyczny,

– nielegalna literatura

roku, dążąca do obalenia

dowódca wojskowy.

tzw. drugiego obiegu

systemu kapitalistycznego

W latach 1981–1989

wydawana w I połowie

we Włoszech. W 1978 roku

I sekretarz KC PZPR,

XX wieku w Związku

terroryści porwali i zabili

prezydent PRL w 1989 oraz

w

Radzieckim. Określenie

pięciokrotnego premiera

pierwszy prezydent RP

ocz

to jest często stosowane

Włoch Aldo Moro. Rozbita

(w latach 1989–1990).

esn

do nielegalnie wydawanej

w latach osiemdziesiątych.

y ruch społeczn

literatury w całym bloku

A 43.

wschodnim.

A 39.

Lech Wałęsa

IRA (Irlandzka Armia

(ur. 1943) – polski polityk

A 37.

Republikańska) – irlandzka

i działacz związkowy,

Rote Armee Fraktion

organizacja zbrojna,

pierwszy przywódca NSZZ

(Frakcja Armii Czerwonej),

walcząca początkowo

„Solidarność”, prezydent

y

zwana grupą Baader-

o niepodległość Irlandii,

RP w latach 1990–1995,

-Meinhof od nazwisk

a od 1921 roku o przyłą-

laureat Pokojowej Nagrody

współzałożycieli:

czanie Irlandii Północnej do

Nobla (1983).

Andreasa Baadera i Ulrike

Republiki Irlandii.

Meinhof – powstała

A 44.

w latach siedemdziesiątych

A 40.

GUŁAG (Główny Zarząd

XX wieku w RFN skrajnie

ETA – baskijska organizacja

Poprawczych Obozów

lewicowa organizacja

terrorystyczna walcząca

Pracy) – system

terrorystyczna,

o niepodległość kraju

kilku tysięcy obozów

dążąca do rozliczenia

Basków, utworzona w 1959

przymusowej pracy w ZSRR

z narodowosocjalistyczną

roku. W 2011 roku ogłosiła

zbliżonych do obozów

przeszłością Niemiec

zerwanie z walką zbrojną.

koncentracyjnych. Ludzi

oraz do obalenia systemu

umieszczonych w obozach

kapitalistycznego

A 41.

zmuszano do wyniszcza-

w RFN. Samorozwiązanie

Stan wojenny w Polsce

jącej, niewolniczej pracy

organizacji nastąpiło

wprowadzono 13 grudnia

w fatalnych warunkach

w 1988 roku.

1981 roku, a oficjalnie

bytowych. W drodze do

zniesiono 22 lipca

obozów oraz w samych

1983 roku.

obozach GUŁAG-u zmarło

lub zostało zabitych kilka-

dziesiąt milionów ludzi.

Zbigniew Bujak: Myślę, że i w tym wypadku można zwrócić uwagę na głę-

boko europejski wymiar Solidarności. Wiedzieliśmy przecież, jak dobrze

rozwijała się gospodarka i życie społeczne w różnych krajach zachodnich.

A stało się to możliwe, ponieważ społeczeństwa te oraz ich klasy poli-

tyczne skłonne były do uznania kompromisów. Decyzje polityczne podej-

mowane były w połączeniu sił różnych partii a opozycji nie traktowano jak

wroga. To był także i dla nas wzór. Wiedzieliśmy, że droga ku zmianom

otworzy się przed nami wskutek kompromisu, nawet z tak opresyjną wła-

dzą jak w Polsce. Na początku wydawało nam się, że władza jest zdolna

do porozumienia, co pokazała w sierpniu 1980 roku. Krótki czas później

widzieliśmy, że szykuje się do uderzenia, wprowadzono stan wojenny41.

Były momenty, w których wątpiliśmy w słuszność naszej drogi. Jednak

nie zrezygnowaliśmy z gotowości do kompromisu, który uznaliśmy za

konieczny, ponieważ perspektywa rozpadu Związku Radzieckiego wyda-

wała się bardzo odległa. Po latach zwlekania generał Jaruzelski42 podjął

decyzję, że będzie rozmawiał z opozycją. Późniejszy przebieg negocjacji

oraz upadek systemu opierał się na szacunku do przeciwnika. To otworzy-

ło nam drogę do wolności bez przelewu krwi.

Stefan Garsztecki: Solidarność jest historią sukcesu. Mimo to w 2009 roku,

dwadzieścia lat po Okrągłym Stole, zorganizowano różne konkurencyjnie

obchody w Gdańsku. Lech Wałęsa43 nie był obecny na żadnym z nich. Czy

Polacy nie są w stanie budować wspólnej pamięci o Solidarności?

Zbigniew Bujak: Wielu byłych działaczy, tych, którzy stali w latach osiem-

dziesiątych na pierwszym froncie, ponosząc często surowe konsekwencje,

odczuwają ze strony III Rzeczpospolitej obojętność, a czasami nawet wro-

gość. Wielu kiedyś zakładało, że nowe państwo, o które wspólnie walczyli,

będzie miało dla nich zadanie. Po upadku komunizmu pojawiło się poczu-

cie odrzucenia. Czasem słyszeli, że „jedni ludzie są na czas walki, a inni

na czas budowania”. To było przygnębiające doświadczenie. To poczucie

zepchnięcia na margines odbija się w głosowaniu na tych, którzy właśnie

kwestionują III RP i jej sukcesy mówiąc, że należy zrobić wszystko inaczej.

Stefan Garsztecki: Jakie czynniki zewnętrzne najbardziej inspirowały pol-

ską opozycję?

Zbigniew Bujak: Nie mieliśmy złudzeń co do okrucieństwa systemu

w Związku Sowieckim, którego przeciwnicy musieli znosić znacznie cięż-

szy los niż ci w państwach satelitarnych. O ile Europa Zachodnia nie do

końca chciała wierzyć w GUŁAG44, my nie mieliśmy wątpliwości co do jego

istnienia, wiedzieliśmy też, iż był on jedynie częścią większego aparatu

represyjnego. Świadomość, że oto Jelena Bonner powołuje organizację do

29

solidarność. no

obrony praw człowieka, a Sacharow rezygnuje z życia na wysokim pozio-

mie i angażuje się w działalność opozycyjną, była dla nas silnym zobo-

wiązaniem. Skoro i w tamtym systemie stawiano opór, to tym bardziej

należało to zrobić u nas, w Polsce.

Inspiracją była także organizacja i rola zakładów pracy w innych krajach.

Przyglądaliśmy się między innymi samorządom pracowniczym w przed-

siębiorstwach ówczesnej Jugosławi , które były wzorem alternatywnego

podejścia do gospodarki45. Jednak reforma naszego systemu wydawała

w

się trudna do osiągnięcia, wiedzieliśmy do czego nasza władza była zdol-

ocz

na. Należało najpierw obudzić społeczeństwo, aby myśleć dalej o zmia-

esn

nach w państwie. I pod tym względem Zachód zadziałał bardzo inspiru-

y ruch społeczn

jąco, kiedy nam dał w pewnym momencie Traktat Helsiński oraz Kartę

praw człowieka46. Kiedy tę ostatnią czytaliśmy – a niełatwo było wów-

czas ją zdobyć – lub słuchaliśmy jej treści przez Radio Wolna Europa47,

to wiedzieliśmy, że oto dano nam skuteczne narzędzie, który zadecyduje

o naszym sukcesie. Korzenie Solidarności tkwią głęboko w kulturze i tra-

dycji europejskiej.

y

Rozmowa odbyła się 7 kwietnia 2014 roku w Lipsku w ramach konferencji:

„25 lat wolnych wyborów w Polsce i pokojowej rewolucji w NRD”.

Organizatorzy: Instytut Polski – Filia w Lipsku, Europejskie Centrum

Solidarności, Centrum Badawcze Historii Krajów Europy Środkowo-Wschodniej

przy Uniwersytecie w Lipsku (GWZO), Forum Historii Współczesnej Lipsk,

Komitet Obywatelski Lipsk we współpracy z Ewangelicką parafią św. Mikołaja

w Lipsku i Centrum Kompetencyjnym Europy Środkowo-Wschodniej Lipsk.

A 45.

A 46.

A 47.

Chodzi o tzw. jugosłowiań-

Chodzi o Akt

Radio Wolna Europa

ski model gospodarczy,

Końcowy Konferencji

– rozgłośnia radiowa

oparty na samorządach

Bezpieczeństwa

utworzona w 1949 roku

pracowniczych i zapocząt-

i Współpracy w Europie

w celu promowania idei

kowany w 1950 roku.

– dokument podpisany

i wartości demokratycz-

przez 33 państwa

nych. W czasie zimnej

europejskie (wraz

wojny nadawała do krajów

z ZSRR), USA i Kanadę

bloku socjalistycznego.

podczas Konferencji

Dzięki RWE społeczeństwa

Bezpieczeństwa

zniewolonych krajów

i Współpracy w Europie,

otrzymywały prawdziwe

odbywającej się w Finlandii

informacje.

w 1975 roku. Państwa

dwóch bloków militarnych

przyjęły wspólne

zasady postępowa-

nia w stosunkach

międzynarodowych.

31

Pod znakiem

Solidarności.

Relacje między

ruchami

opozycyjnymi

Polski i NRD

pod znakiem solidarności

Pod znakiem

Solidarności.

Relacje między

ruchami opozycyj-

nymi Polski i NRD

Stephan Bickhardt (ur. 1959), pastor ewangelicki, były opozycjonista

w NRD, współzałożyciel ruchu obywatelskiego Demokracja Teraz.

Tytus Jaskułowski (ur. 1976), historyk, pracownik naukowy w Instytucie

Badań nad Totalitaryzmem im. Hanny Arendt na Uniwersytecie

Technicznym w Dreźnie.

Basil Kerski (ur. 1969), politolog, redaktor naczelny „DIALOGU. Magazynu

polsko-niemieckiego”, dyrektor Europejskiego Centrum Solidarności

w Gdańsku.

Burkhard Olschowsky (ur. 1969), historyk, w latach 2004–2005 pracow-

nik niemieckiego ministerstwa ds. infrastruktury, od 2005 roku pracow-

nik naukowy Federalnego Instytutu Kultury i Histori Niemców w Europie

Wschodniej, w latach 2011–2013 oddelegowany do Europejskiej Sieci

Pamięć i Solidarność.

Krzysztof Ruchniewicz (ur. 1967), historyk, dyrektor Centrum Studiów

Niemieckich i Europejskich im. W. Brandta Uniwersytetu Wrocławskiego

i kierownik katedry historii najnowszej Uniwersytetu Wrocławskiego.

Wolfgang Templin (ur. 1948), działacz opozycji demokratycznej w NRD

i publicysta, w latach 2010–2013 kierował biurem Fundacji Heinricha

Bölla w Warszawie.

35

pod znakiem solidarności

Basil Kerski: W latach siedemdziesiątych przeprowadzono w ramach

bloku sowieckiego eksperyment otwarcia granic. Ułatwiona możliwość

przekroczenia granic państwowych między NRD a Polską przyczyniła się

do powstania intensywnych kontaktów między obywatelami tak zwanych

państw bratnich, co było dotąd w bloku wschodnim utrudnione. Otwarcie

granic miało miejsce w latach, w których formowało się nowe pokolenie,

mające w przyszłości wzmocnić społeczeństwo obywatelskie. Powstały

nowe ruchy społeczne, które wzajemnie inspirowały się pośrednio i bez-

pośrednio ponad granicami. Wobec powstania Solidarności w Polsce wła-

dza NRD postanowiła w październiku 1980 ponownie zamknąć granicę

A 48. z Polską48. Liberalny eksperyment dobiegł końca, a kontakty między pol-

W latach 1972–1980 NRD

skimi i niemieckimi opozycjonistami zostały głęboko utrudnione. Pomimo

odwiedzało rocznie około

to istniały bezpośrednie formy współpracy między opozycjonistami NRD

6 milionów obywateli

i Polski.

PRL, a Polskę około

4 milionów obywateli NRD.

Aby zbliżyć się do historii tych stosunków, należy przypomnieć o obec-

Ruch bezwizowy pomiędzy

nych w dzisiejszych debatach publicznych dwóch tezach wpływających

krajami zlikwidowano

na percepcję opozycji w NRD. Według jednej tezy w NRD istniała pręż-

w październiku 1980 roku;

na kultura opozycyjna, która była jednak w większym stopniu zauważana

sytuacja ta trwała do

przez opinię publiczną zachodnich niż w bloku wschodnim. NRD-owska

1989 roku.

opozycja była w zachodnioniemieckich mediach obecna i miała wpływ na

debaty publiczne, na przykład na temat ochrony środowiska lub pacy-

fizmu. Można napotkać opinie, że zgrupowania z NRD nigdy nie zostały

wkomponowane w kontekst środkowoeuropejskich ruchów opozycyjnych.

Niemniej jednak wydarzenia w krajach sąsiednich miały wpływ na NRD.

Powstanie Solidarności sprawiło, że Polska stała się ważnym politycznym

czynnikiem, na który władza NRD oraz grupy opozycyjne reagowały.

Tytus Jaskułowski: W gruncie rzeczy obie tezy są prawidłowe. Być może

to stwierdzenie prowokacyjne, ale w taki właśnie sposób należy patrzeć na

wschodnioniemiecką opozycję. Dlatego, że z jednej strony była ona nie-

polityczna, pojedyncze grupy w NRD nie skupiały się na kwestiach syste-

mowych. Chciano w pierwszej linii uwrażliwić społeczeństwo na istniejący

w NRD problem z zanieczyszczeniem środowiska naturalnego, angażować

się na rzecz pokoju na świecie lub sprzeciwić się przymusowemu poboro-

wi do wojska. Wielka polityka, która była dla polskiej Solidarności zawsze

pierwszorzędna, nie należała do preferowanych tematów grup opozycyj-

nych w NRD. Z drugiej strony grupy te upolityczniono, ponieważ władza

zaliczała wszystkich, którzy opowiadali się za inną opinią niż partia, do

opozycji politycznej.

Podczas gdy Solidarność zawarła ścisły sojusz z Kościołem katolickim,

była dużym ruchem społecznym z określonymi celami politycznymi, przy-

wództwem i reprezentowała szereg mniejszych związków, grupy opozycyj-

ne w NRD cechowały się strukturami autonomicznymi. Grupy te wpływały A 49.

na siebie, toczono debaty, jednak nie próbowano ustalić wspólnego sta- Reinhard Schult (ur. 1951) nowiska lub wyłonić przywództwa, nie zamierzano wejść w skład jednej – niemiecki działacz na centralnej organizacji. W 1983 kilka grup w NRD próbowało spotkać się rzecz praw obywatelskich.

w celu przedstawienia własnych inicjatyw. Sformułowano kilka wspólnych Współzałożyciel ruchu apeli. Nic więcej. Główna misja była inna niż w wypadku ruchów opozy- obywatelskiego Nowe cyjnych w Polsce lub Czechosłowacji. Reinhard Schult49, współzałożyciel Forum.

ruchu obywatelskiego Nowe Forum50, podsumował cel opozycji wschod-

nioniemieckiej, dosyć trafnie mówiąc: „Chodziło o lekki powiew świeżego A 50.

powietrza w tej dusznej NRD”. Jednak zamiar doprowadzenia „powiewu Nowe Forum – opozycyjny świeżego powietrza” był w gruncie rzeczy całkiem politycznym celem.

ruch społeczny w NRD,

powstały 9/10 września

Dla grup opozycyjnych w NRD Polska była zawsze ważnym czynnikiem, 1989 roku w Berlinie.

jednak kontakty między opozycjonistami nie przebiegały zawsze prosto- Wzywał do demokra-linijnie. Patrząc szerzej na wzajemne relacje, należy pamiętać o dwóch tycznego dialogu oraz wymiarach. Zanim w latach siedemdziesiątych otworzono granicę z Polską, współpracy przy transfor-istniały już kontakty między Polakami a Wschodnimi Niemcami. W NRD macji ustrojowej społe-

żyło dużo polskich pracowników kontraktowych, którzy po wygaszeniu czeństwa niemieckiego.

umowy nie zawsze wracali do kraju. Ci Polacy wnieśli do społeczeństwa

NRD całkiem inną kulturę obywatelską.

A 51.

Ludwig Mehlhorn

Trzeba pamiętać o roku 1983, ponieważ od tego roku powstawała przeni- (1950–2011) – niemiecki kająca się kultura młodzieżowa. Polskiej młodzieży umożliwiono wyjazdy dysydent i obrońca praw do NRD, gdzie mogła przebywać na obozach letnich. W tego typu podró- człowieka. Brał czynny żach uczestniczyło w latach osiemdziesiątych sto tysięcy młodych osób. udział w organizacji Akcja Polacy wyróżniali się, ponieważ dostęp do zachodniej muzyki i mody był Znak Pokuty, nawiązał

w Polsce łatwiejszy niż w NRD. Poza tym wówczas polska młodzież nosiła kontakt z polskimi już w sobie idee Solidarności. To młode pokolenie, które po stanie wojen- opozycjonistami nym eksportowało polską kulturę do NRD i współkształtowało pokolenie z KOR-u, środowiskami niemieckich rówieśników, którzy w 1989 roku wyszli na ulicę.

katolickimi i pacyfistycz-

nymi. Tłumaczył polskie

Basil Kerski: Jako współzałożyciel grup opozycyjnych znał pan różne teksty drugoobiegowe.

inicjatywy i ruchy społeczne w NRD. Jak oceniłby pan ich polityczną siłę Organizował „Seminaria w latach osiemdziesiątych?

Polskie” w Berlinie,

współtworzył organizację

Stephan Bickhardt: Grupy w NRD skupiały się wokół tematów pacyfistycz- Inicjatywa Pokój nych, ochrony środowiska, edukacji, sprawiedliwości oraz wokół etycznych i Prawa Człowieka. Jeden podstaw Kościoła ewangelickiego. Z czasem grupy te uświadomiły sobie, z założycieli ruchu obywa-

że ich cele w tak bardzo kontrolowanym państwie, jakim było NRD, miały telskiego Demokracja charakter polityczny. Zrozumiano, że podążając za hasłami etycznymi, nie Teraz. Po zjednoczeniu sposób było czegokolwiek osiągnąć, nie deklarując celów politycznych.

Niemiec pomysłodawca

Fundacji Krzyżowa.

Znamienne są słowa Ludwiga Mehlhorna51 i Gerda Poppego52, którzy

powiedzieli, że należy porzucić debatę o systemie i spojrzeć w kierunku A 52.

Gerd Poppe – zob. s. 47.

37

pod znakiem solidarności

A 53. Polski. I tak uczyniliśmy, czytaliśmy Adama Michnika, Jacka Kuronia, ale

György Konrád

także Györgyego Konráda53 lub Václava Bendę54, studiując uważnie kon-

(ur. 1933) – węgierski

cepcje oporu. Chcieliśmy móc odpowiedzieć na istniejący system politycz-

pisarz i dysydent. Jego

ny pomysłami niezależnościowymi i samoorganizacyjnymi. Rosła liczba

dzieło Antypolityka

osób zafascynowanych pomysłem alternatywnej drogi życiowej, poza kon-

jest porównywane

trolą władzy. Przy czym należy przypomnieć, że pod słowem „niezależność”

do Siły bezsilnych

rozumiano w NRD raczej „więcej wolności”. Polacy i Czesi pokazali nam,

Vaclava Havla.

jak można zorganizować się w systemie represyjnym. I my uczyliśmy się

od naszych sąsiadów.

A 54.

Václav Benda

Basil Kerski: Pana kontakty z opozycją w Polsce, panie Templin, powstały

(1946–1999) – czeski

wskutek „wypadku”. Był pan w 1976 roku na stypendium w Warszawie.

polityk i działacz

W tym czasie nastąpiła cezura polskiej historii powojennej, był to bowiem

antykomunistyczny,

rok założenia KOR-u55, społeczeństwo polskie silnie zareagowało na stłu-

rzecznik Karty 77.

mienie protestów. Przyjechał pan do Polski jako marksistowski intelektu-

alista, a powrócił pan do NRD jako przeciwnik panującego systemu. Czy

A 55. można w taki sposób podsumować pana polską przygodę?

KOR (Komitet Obrony

Robotników) – polska

Wolfgang Templin: Czas spędzony w Polsce traktuję jak łut życiowego

organizacja opozycyjna

szczęścia. Byłem krytycznym marksistą i trockistą i miałem już pierwsze

działająca w latach

kontakty z Polakami, którzy wyrażali podobne poglądy. Podczas mojego

1976–1981, sprzeciwia-

pobytu w Warszawie otrzymałem dużo wsparcia w moim poszukiwaniu

jąca się polityce komuni-

odpowiedzi. Do NRD wróciłem jednak z większą liczbą pytań niż odpowie-

stycznych władz polskich.

dzi. Po zdobytych w Polsce doświadczeniach postanowiłem podążyć inną

drogą, znaleźć sobie niezależną niszę w tym opresyjnym systemie. Powrót

A 56. do NRD-owskiej normalności nie był już dla mnie możliwy. W NRD przyłą-

Inicjatywa na rzecz Pokoju

czyłem się do kręgu osób, które stawiały krytyczne pytania wobec systemu

i Praw Człowieka – ruch

i dyskutowały o możliwościach alternatywnego życia poza kontrolą władzy.

obywatelski w NRD powstały

Postanowiliśmy odrzucić dotychczasowe alternatywy, czyli pogodzenie się

w latach 1985–1986. Łączył

z panującymi realiami lub ucieczkę do Niemiec Zachodnich.

niezależne zaangażowanie

pacyfistyczne z jawnym

Sytuacja polityczna u naszych sąsiadów i przede wszystkim powstanie

żądaniem demokracji

Solidarności wpłynęło na powstające w NRD grupy opozycyjne. W 1986

oraz przestrzegania praw

roku założono Inicjatywę na rzecz Pokoju i Praw Człowieka56, która miała

człowieka. Wśród członków

szeroki profil i cechowała się wewnętrznym pluralizmem. Grupa ta nigdy

założycieli byli m.in.: Ulrike

nie zamykała się na świat zewnętrzny, starając się nawiązać kontakty

Poppe, Gerd Poppe, Bärbel

z potencjalnymi zwolennikami. Zbudowanie silnych struktur okazało się

Bohley, Werner Fischer,

jednak trudne, jak bowiem wiadomo, grupy w NRD działały raczej autono-

Reinhard Weißhuhn,

micznie. Grupy stawiały na własne sposoby oporu wobec władzy. Nie pro-

Wolfgang Templin,

wadziliśmy debat nad ustanowieniem wspólnego programu, zrzeszeniem

Lotte Templin, Ralf Hirsch,

się w jedną organizację. Dlatego też bliżej nam było do formatu KOR-u niż

Katja Havemann,

Solidarności. Nasze polityczne przesłanie miało za cel uświadomić spo-

Peter Rölle, Sabine Grimm,

łeczeństwo, że mimo iż nie byliśmy reprezentowani przez jedną organiza-

Peter Bohley Grimm.

cję, to suma naszych głosów stanowiła pewną przeciwwagę wobec władzy.

Mieliśmy duże szczęście, że powstaliśmy w czasach, kiedy komunizm już A 57.

się rozpadał i dlatego byliśmy w stanie zmobilizować część społeczeństwa. Willy Brandt (1913–1992) Zdążyliśmy jeszcze zadać impuls, który doprowadził w 1989 roku do sze- – niemiecki polityk, rokich protestów przeciw reżimowi NRD.

kanclerz RFN w latach

1969–1974, laureat

Burkhard Olschowsky: Należy pamiętać, że Solidarność nie tylko miała Pokojowej Nagrody Nobla.

od początku bardzo szerokie poparcie wśród polskiego społeczeństwa,

ale także zdołała zbudować solidarność między różnymi warstwami spo- A 58.

łecznymi. Tym się decydująco różniła od opozycji w NRD. Od 1976 roku Kobiety na rzecz Pokoju inteligencja sprzymierzyła się z klasą robotniczą i później zajęła pozycję – międzynarodowe doradczą w Solidarności. Pomysłowi polscy robotnicy dostali w ten sposób przedsięwzięcie pokojowe, wsparcie, które doprowadziło do konsolidacji ruchu. Solidarność wspiera- które powstało na bazie na była przez miliony Polaków. Takiego poczucia bezpieczeństwa opozycja ruchu na rzecz praw kobiet w NRD nigdy nie miała, borykała się raczej z nieustannymi wątpliwościami i pokoju na świecie. Pod co do swojej racji bytu i poczuciem marginalizacji, co przyczyniło się do koniec lat siedemdziesią-

ucieczki i emigracji wielu opozycjonistów na Zachód.

tych doszło do utworzenia

takiej organizacji w RFN

Basil Kerski: Odważnych społeczeństw Europy Środkowej, które w 1989 – „Frauen für Frieden”.

roku wyszły na ulicę, Zachód nie oceniał wyłącznie pozytywnie. Obawiano W 1982 roku Bärbel się, że rewolucja w bloku wschodnim może zachwiać stabilnością w całej Bohley założyła „Frauen Europie. Czy grupy opozycyjne w NRD podzielały tę obawę?

für Frieden” w NRD.

Przyłączyły się do niej

Stephan Bickhardt: Opór społeczeństwa obywatelskiego formował się m.in. Irene Kukutz, przez całe lata osiemdziesiąte, czemu Zachód przyglądał się z niepoko- Katja Havemann jem. Podczas wizyty w Warszawie w roku 1985 Willy Brandt57 odmówił oraz Ulrike Poppe.

spotkania z Lechem Wałęsą, co w kręgach opozycyjnych w NRD wywołało

oburzenie. Pamiętam, z jaką złością Ludwig Mehlhorn zareagował wów-

czas na tę informację. W tym czasie wschodnioberlińska grupa Kobiety

na rzecz Pokoju58 sformułowała apel pod tytułem „odprężenie oddolne”.

Było to hasło łączące wszystkie grupy opozycyjne w NRD. Nie chcieliśmy

zagrażać zachodnioniemieckiej polityce odprężenia – chcieliśmy nadać jej

szerszy wymiar, uwzględniający płaszczyznę społeczną. Dlatego starano

się pielęgnować kontakty zagraniczne, wielu opozycjonistów podróżowało

do Polski i Czechosłowacji, jeżeli miało taką możliwość.

Ruchy społeczne w Europie Środkowej nie tylko postrzegane były przez

zachodnią opinię publiczną jako zagrożenie dla stabilności Europy – per-

cepcji tych ruchów pokojowych dawna Europa Zachodnia niestety do dziś

nie do końca rozumie. Widoczne staje się to szczególnie podczas debat

na temat rewolucji na Ukrainie.

Basil Kerski: Patrząc na toczące się dwadzieścia pięć lat temu dysku-

sje wokół zjednoczenia Niemiec, można stwierdzić, że opozycja w Polsce

i NRD miała odmienne zdania co do słuszności tego przedsięwzięcia.

39

pod znakiem solidarności

A 59. Mam wrażenie, że debata o przyszłości Europy w Polsce pod koniec lat

Markus Meckel

osiemdziesiątych była bardziej dojrzała niż w NRD. W Polsce istniał kon-

– zob. s. 69 i 81.

sensus, że zjednoczone Niemcy, integracja wschodniej części z Republiką

Federalną, należą do strategicznych celów naszego państwa. Markus

A 60. Meckel59, wschodnioniemiecki opozycjonista oraz minister ds. zagranicz-

Ruch Wolność i Pokój

nych NRD, po pierwszych wolnych wyborach wyraził swój żal, że opinia

– polska pacyfistyczna

publiczna w NRD nie podjęła tej debaty – nie podjęli jej także ci, którzy

organizacja społeczno-

mieli wieloletnie kontakty z Polską. Gdyby stało się inaczej, to być może

-polityczna założona

późniejsze zjednoczenie Niemiec przebiegłoby na innych warunkach,

w 1985 roku, działająca

opartych na intelektualnej odwadze wschodnich Niemców. Czy ta kwestia

w opozycji do władz

doprowadzała do dysonansów między opozycją w NRD i Polsce? Gdzie

komunistycznych. Jej

możemy się dopatrzeć wzajemnych porozumień?

członkowie domagali

się przestrzegania praw

Burkhard Olschowsky: Istniało wiele zbieżności między opozycjonistami

człowieka, poszerzenia

po obu stronach Odry, szczególnie wśród grup pacyfistycznych, których

swobód obywatelskich,

misja – pokój na świecie – miała charakter uniwersalny. Wymienić można

prowadzili działania

w pierwszej kolejności Inicjatywę na rzecz Pokoju i Praw Człowieka oraz

proekologiczne

polski ruch Wolność i Pokój60, który jednak nie był tak widoczny jak kilku-

i pacyfistyczne.

milionowa Solidarność i dlatego nie jest szerzej znany. Cechą wspólną

obu grup było całkowite skupianie się na tematyce pacyfistycznej, dzia-

A 61. łały one często niekonwencjonalnie, organizując na przykład happeningi,

Ruch Wolność i Pokój

co wzbudzało zainteresowanie społeczeństwa. Grupy te były szczególnie

powstał w odpowiedzi na

popularne wśród studentów. A ponieważ opowiadały się przeciw przymu-

aresztowanie przez władze

sowemu poborowi do wojska, wielu członków tych grup zarówno w Polsce,

państwowe szczecińskiego

jak i NRD, trafiło do więzienia61.

działacza Niezależnego

Zrzeszenia Studentów

Kwestia zjednoczenia Niemiec dzieliła jednak polskich i niemieckich opo-

(NZS) Marka Adamkiewicza zycjonistów. Podczas gdy dzielono opinię, że należy zlikwidować istniejący za odmowę złożenia

podział Europy, to przy pytaniu o miejsce Niemiec na nowej mapie poli-

przysięgi wojskowej

tycznej stanowiska były odmienne. Grupy opozycyjne w NRD przesiąknię-

w 1984 roku.

te były pewną etyką protestancką: dwupaństwowość uznawano za karę

za wywołanie drugiej wojny światowej i należało zaakceptować podział

A 62. Niemiec. Polacy darzyli to podejście szacunkiem, jednak starali się iść krok Gottfried Forck

dalej, uznając, że zjednoczenie Niemiec będzie stanowiło zalążek zjed-

(1923–1996)

noczenia Europy. Ta kwestia zresztą dzieliła także opozycjonistów w NRD.

– niemiecki teolog Jako przykład posłużyć może dysputa między Gottfriedem Forckiem62

i biskup protestancki.

i Ludwigiem Mehlhornem. Jako pastor ewangelicki biskup Forck był zda-

nia, że nie można oddzielać niemieckiej winy od kwesti dwupaństwowej.

Mehlhorn z kolei był zdania, że nadszedł czas skończyć z podziałem.

Basil Kerski: Krótko po zjednoczeniu Niemiec Ludwig Mehlhorn w jednym

ze swoich esejów63 zbilansował historię stosunków między Polską a NRD.

Dowodził, że między oboma państwami istniało wzajemne niezrozumienie,

że przegapiono szansę na zbudowanie intensywnych kontaktów między-

społecznych. Czy nie jest to zbyt pesymistyczna ocena?

Krzysztof Ruchniewicz: W roku 1990 Adam Krzemiński64 napisał dla

„Polityki” raport o wizycie opozycjonistów z NRD w Polsce65. W skład

wschodnioniemieckiej delegacji wchodzili między innymi Jens Reich66,

Ludwig Mehlhorn, Stephan Hilsberg67 oraz Wolfgang Templin, polską

stronę reprezentowali Lech Wałęsa, Bronisław Geremek68, Bogdan Lis69,

Bogdan Borusewicz70 i Tadeusz Mazowiecki71. Krzemiński porównał to

spotkanie z odwiedzinami krewnych, którzy dotychczas mało o sobie wie-

dzieli, jednak darzyli się wzajemną sympatią. Mieli sobie także wiele do

zarzucenia. Polacy przypominali Niemcom, że przeciwstawili się reżimo-

wi zbyt późno. Niemcy zaś zarzucali Polakom, że traktowali NRD jedynie

jako kraj tranzytowy w drodze na Zachód. Rozmawiano także o plusach

i minusach tak zwanej trzeciej drogi między kapitalizmem a socjalizmem,

popularnej wśród wielu wschodnioniemieckich opozycjonistów.

Krzemiński zwrócił jednak uwagę na coś bardziej istotnego, mianowi-

cie brak systematycznych kontaktów między NRD a Polską. Istniały co

prawda kontakty prywatne oraz między opozycjonistami, ale nie stano-

A 63.

A 65.

A 68.

Ludwig Mehlhorn, Przyjaźń

Adam Krzemiński, Odlegli

Bronisław Geremek –

w PRL, poseł na Sejm I,

nakazana? Rozwój

krewni, „Polityka”, nr 2

zob. przypis 18 na s. 18.

II, III kadencji, od 2005

stosunków miedzy NRD

z 13 stycznia 1990, s. 11.

marszałek Senatu VI,

a PRL w latach 1949–1990,

A 69.

VII i VIII kadencji. Pełnił

w: Ludwig Mehlhorn,

A 66.

Bogdan Lis (ur. 1952) –

obowiązki Prezydenta RP

Europejski duch

Jens Georg Reich (ur. 1939)

polski polityk, działacz NSZZ

w dniu 8 czerwca

oporu. Eseje, wybór

– wschodnioniemiecki

„Solidarność”, senator

2010 roku.

i opracowanie: Stephan

obrońca praw człowieka,

I kadencji, poseł VI kadencji

Bickhardt, Annemarie

współtwórca ruchu obywa-

Sejmu. Po wprowadze-

A 71.

Franke, Basil Kerski,

telskiego Nowe Forum.

niu stanu wojennego

Tadeusz Mazowiecki

Kraków 2015, s. 217–223.

jeden z organizatorów

(1927–2013) – polski

A 67.

podziemnych struktur

polityk, publicysta,

A 64.

Stephan Hilsberg (ur.

Solidarności.

jeden z liderów opozycji

Adam Krzemiński (ur.

1956) – niemiecki polityk,

demokratycznej, pierwszy

1945) – polski dziennikarz,

jeden z założycieli SDP.

A 70.

premier III RP (w latach

zajmuje się proble-

Bogdan Borusewicz

1989–1991).

matyką europejską

(ur. 1949) – polski

oraz stosunkami

polityk, jeden z liderów

polsko-niemieckimi.

opozycji demokratycznej

41

pod znakiem solidarności

wiło to normy. To zadziwiający fakt, biorąc pod uwagę, że dla wschod-

nioniemieckich opozycjonistów Polska była zawsze ważnym punktem

odniesienia. Świadkowie tamtych lat podkreślają, że stale rozmawiano

o Polsce, jej historii, zaborach, podziwiano polski duch oporu i dążenie ku

wolności. Znamiennym jest, że demokratyczna opozycja w Polsce w ogóle

nie dostrzegała grup NRD-owskich. Dotyczy to także Polaków żyjących

A 72. na obczyźnie. Przytoczyć można czasopismo „Pogląd”72, które ukazywało

„Pogląd” – pismo

się w Berlinie Zachodnim. W ciągu dziesięciu lat zamieszczono jedynie

wydawane w latach

dwa artykuły na temat opozycji w NRD. Myślę, że rzeczywiście obie strony

1982–1990 przez

przegapiły dużą szansę na współpracę.

Towarzystwo

Solidarność w Berlinie

Historycy wiedzą, że nieustannie należy powracać do źródeł i rekonstru-

Zachodnim, największą

ować obraz przeszłości na nowo. Mamy skłonność do zajmowania się

organizację solidarno-

wielką polityką, pomijając przy tym często wymiar społeczny. Przy czym

ściową na terenie RFN.

istnieją dobrze udokumentowane źródła, które dowodzą, że już w latach

pięćdziesiątych, sześćdziesiątych i później istniała współpraca i sieć

kontaktów między grupami w NRD i Polsce. Tego typu przykłady należy

uwzględniać, kiedy piszemy o polityce tamtych czasów. Dla uzupełnienia

obrazu przeszłości warto także zajrzeć do innych dziedzin, na przykład

literatury, aby historia stosunków polsko-wschodnioniemieckich została

odzwierciedlona w pełnym wymiarze i uświadomiła nam post factum, że

kontakty między szeroko rozumianą opozycją obu państw istniały.

Rozmowa odbyła się 7 kwietnia 2014 roku w Lipsku w ramach konferencji:

„25 lat wolnych wyborów w Polsce i pokojowej rewolucji w NRD”.

Organizatorzy: Instytut Polski – Filia Lipsk, Europejskie Centrum Solidarności,

Centrum Badawcze Historii Krajów Europy Środkowo-Wschodniej

przy Uniwersytecie w Lipsku (GWZO), Forum Historii Współczesnej Lipsk,

Komitet Obywatelski Lipsk we współpracy z Ewangelicką parafią św. Mikołaja

w Lipsku i Centrum Kompetencyjnym Europy Środkowo-Wschodniej Lipsk.

43

Inspiracja

z zewnątrz.

Jaką rolę

odegrały

międzynarodowe

praktyki

oporu dla

opozycjonistów

w Polsce

i NRD?

pr

zedmo

wa

Inspiracja

z zewnątrz.Jaką

rolę odegrały

międzynarodowe

praktyki oporu

dla opozycjoni-

stów w Polsce

i NRD?

Tytus Jaskułowski (ur. 1976), historyk, pracownik naukowy w Instytucie

Badań nad Totalitaryzmami im. Hanny Arendt na Uniwersytecie Techni-

cznym w Dreźnie.

Gerd Poppe (ur. 1941), fizyk, polityk, były działacz opozycyjny w NRD,

współzałożyciel Inicjatywy Pokój i Prawa Człowieka, polityk parti Związek

90/Zieloni, pierwszy pełnomocnik niemieckiego rządu do spraw polityki

humanitarnej i praw człowieka, były poseł do Bundestagu.

Regina Schild (ur. 1953), kierownik wydziału Urzędu Pełnomocnika

Federalnego do spraw Materiałów Państwowej Służby Bezpieczeństwa

NRD w Lipsku, w 1990 roku współzałożycielka lipskiego komitetu na

rzecz rozwiązania Ministerstwa Bezpieczeństwa Narodowego NRD.

Hans-Christian Trepte (ur. 1950), anglista, slawista, tłumacz literatury

polskiej, wykładowca na Uniwersytecie w Lipsku.

Kazimierz Wóycicki (ur. 1949), dziennikarz, publicysta, politolog, wykła-

dowca na Uniwersytecie Warszawskim.

47

inspir

A 73. Tytus Jaskułowski: W drugiej połowie roku 1989 pojawiła się w „Gazecie

W Polsce uczyłem się

Wyborczej” seria artykułów na temat NRD, z których szczególne wra-

solidarności. Rozmowa

żenie wywarł wywiad z Wolfgangiem Templinem pod tytułem: W Polsce

Wojciecha Kamińskiego

nauczyłem się solidarności73. Solidarność niewątpliwie miała wpływ na

z Wolfgangiem

opozycję demokratyczną w NRD, ale wpłynęła także na władze u nasze-

ac

Templinem, „Gazeta

go wschodniego sąsiada. W jaki sposób władza w NRD zareagowała na

ja z z

Wyborcza”, nr 90 z 12

zmiany w Polsce?

września 1989.

Regina Schild: W archiwach służby bezpieczeństwa jeszcze i dziś moż-

ewnątr

A 74. na odkryć ciekawe przykłady wpływu ruchu solidarnościowego na NRD,

Chodziło o wydział

wywołujące często spontaniczne reakcje w rodzaju pisania szminką na

z

w niemieckim

szybach sklepów i urzędów słowa „Solidarność”. Służba bezpieczeństwa

kontrwywiadzie

też była pod wpływem wydarzeń w Polsce i zintensyfikowała zbieranie

do spraw Polski.

informacji na temat Polski. W czerwcu 1981 roku w głównym jej wydziale

powołano grupę roboczą nr 4, którą w roku 1983 nawet znacznie rozsze-

A 75. rzono74. Grupy te miały za cel obserwowanie Solidarności w Polsce. Tajni

Ośrodek Informacji

współpracownicy śledzili wydarzenia w Polsce i składali raporty. Szukano

i Kultury Polskiej

osób zaliczanych do „wrogich sił reakcyjnych”, zagrażających procesowi

w Berlinie Wschodnim – „stabilizacji” w Polsce. Na liście znalazły się osoby z partii, kadr państwo-zadaniem tej instytucji

wych, związkowych oraz osoby prywatne. Głównym celem było oczywiście

była popularyzacja

prewencyjnie powstrzymać wszelkie próby organizacji opozycji w NRD

polskiej kultury.

oraz uciąć kontakty i przepływ informacji między niemieckimi i polskimi

dysydentami.

A 76.

Główny wydział Stasi

Obserwowano polskich obywateli na terenie NRD – nie tylko pracowników

HA XVIII odpowiadał

konsulatu generalnego w Lipsku czy Ośrodek Informacji i Kultury Polskiej75,

za gospodarkę.

ale także innych Polaków pracujących i żyjących w NRD. Tym zadaniem

Do jego zadań należała

zajmował się odział nr 1876. Z dokumentów wynika, że żyjący w NRD Polacy

infiltracja robotników

nie stanowili zagrożenia dla wewnętrznego bezpieczeństwa kraju. Nie

kontraktowych.

dochodziło do agitacji politycznych, Polacy byli dobrze dostosowani do

życia w NRD.

Grupa kontrolna administracji okręgowej w Lipsku miała bardzo dobre

rozeznanie w sytuacji w Polsce i regularnie sporządzała raporty na temat

wpływu Solidarności na obywateli NRD. Znamienny w tych raportach jest

fakt, że pełne są one negatywnych stereotypów o Polakach. Pisano na

przykład, iż strajk w roku 1988 spowodowany został brakiem chęci do

pracy i lenistwem załogi. Albo że Kościół katolicki wykorzystuje protest

społeczeństwa do osiągnięcia własnych celów politycznych. Mówiono

o rewolucji, której za wszelką cenę nie chciano dopuścić do NRD. Podczas

lektury tych dokumentów można jednak także wyczuć strach urzędni-

ków aparatu bezpieczeństwa. Obawiali się, że dalsza eskalacja wydarzeń

w Polsce może i w ich kraju doprowadzić do mobilizacji społeczeństwa, A 77.

bali się powtórki 17 czerwca 1953 roku77.

Powstanie robotnicze

w NRD w 1953 roku – od

Tytus Jaskułowski: Jako opozycjonista, który już dziesięciolecia przed 16 do 18 czerwca w NRD

powstaniem Solidarności nawiązał kontakt z NRD, między innymi z Akcją trwały zamieszki i demon-Znaku Pokuty78, jakie przypisałby pan znaczenie prywatnym kontaktom stracje związane z ostrym między Polakami a Niemcami?

kryzysem politycznym

i gospodarczym w NRD,

Kazimierz Wóycicki: Istniały liczne indywidualne kontakty między obejmujące około 700

Polakami i Niemcami, i należy podkreślić, że wielu obywateli NRD, którzy miast, mniejszych miej-sympatyzowali z polskim ruchem oporu, ponosiło duże osobiste ryzyko. scowości i wsi; w starciach Solidarność powstała jako odruch protestu, jednak zmieniła się szybko zginęło ponad 300 osób.

w ruch ideowy. Decydującym krokiem okazało się odrzucenie komuni-

stycznej idylli, propagowanej nieustannie przez władzę. Zdemaskowanie A 78.

kłamstwa było warunkiem do rozpoczęcia życia w prawdzie. Dopiero Akcja Znaku Pokuty uświadomienie sobie tego warunku umożliwiło intelektualną rewolucję.

– Służba dla Pokoju –

niemiecka organizacja

Doświadczenie bezpośredniego kontaktu ze wschodnioniemieckimi opo- założona w 1958 roku, zycjonistami było dla nas, Polaków, bardzo cenne, okazało się bowiem, że której celem było nasz obraz typowego Niemca był produktem propagandy PRL. Publicznie pojednanie pomiędzy stwarzano poczucie zagrożenia ze strony Niemców, aby w ten sposób Niemcami a krajami stale podtrzymywana trauma drugiej wojny światowej przyczyniła się na będącymi ofiarami korzyść legitymizacji dominacji ZSRR nad Polską. Co prawda propagan- niemieckiego faszyzmu.

da dotyczyć miała Niemców zachodnich, ponieważ w NRD znajdowali się Szczególne miejsce przecież sami antyfaszyści. Niemniej większość z nas nie dostrzegała zajmowała Polska.

różnicy między Niemcem z RFN lub NRD. Jednak już po pierwszych spo- Członkowie organizacji jako tkaniach ze wschodnioniemieckimi dysydentami stereotypy okazały się wolontariusze pomagali złudne – ci ludzie myśleli tak jak my, mieli podobny stosunek do władzy m.in. przy pielęgnacji komunistycznej. Nie byli to tacy Niemcy, jakich sobie wyobrażaliśmy. Te nekropolii, porządkowa-spotkania wraz z negacją wrogich stereotypów utorowały drogę do póź- niu miejsc męczeństwa niejszego dialogu polsko-niemieckiego.

i pracowali w domach

opieki społecznej.

Tytus Jaskułowski: Jako polityk opozycyjny i obrońca praw człowieka

zbudował pan także już wcześniej kontakty z Polską, które zostały prze- A 79.

rwane wskutek zamknięcia granic w latach osiemdziesiątych. Jak oce- Bezwizowy ruch pomiędzy niłby pan wpływ zdobytych w Polsce doświadczeń na własną działalność NRD a PRL trwał od 1972

opozycyjną?

do 1980 roku.

Gerd Poppe: Kiedy w latach siedemdziesiątych umożliwiono bezwizowe

podróże do Polski79, wiele osób odwiedziło naszych sąsiadów. Miałem

wówczas trzydzieści lat i pojechałem do Krakowa. Była to dla mnie pierw-

sza wycieczka za granicę. Odwiedziłem wiele klubów jazzowych i poznałem

49

inspir

A 80. mnóstwo osób, z którymi prowadziłem całkiem zwyczajne rozmowy. Nie

„Der Spiegel” –

byli oni jeszcze opozycjonistami. Kiedy się nimi stali, dla obywateli NRD

największy niemiecki

prawie niemożliwe było już przekroczenie granicy Polski, którą w 1980

tygodnik, ukazujący się

roku zamknięto, co miało trwać aż dziewięć lat. Utrzymywanie nawiąza-

od 1947 roku.

nych kontaktów zostało niezwykle utrudnione, musieliśmy szukać innych

ac

sposobów komunikacji. Kiedy chcieliśmy wysłać list do Polski, dokony-

ja z z

A 81. waliśmy tego okrężną drogą, wręczając list na przykład korespondentowi

Jan Minkiewicz

zachodnioniemieckiego tygodnika „Der Spiegel”80, który wysyłał go dla

(1946–2014) – polski

nas z terenu Berlina Zachodniego do naszych przyjaciół w Londynie lub

ewnątr

dziennikarz, tłumacz,

Warszawie. Mieliśmy dobry kontakt z Janem Minkiewiczem81, który kie-

publicysta, stworzył

rował biurem Solidarności w Amsterdamie82 i odwiedzał nas od czasu do

z

Biuro Solidarności

czasu w Berlinie Wschodnim. Ogólnie rzecz biorąc, kontakty z Polakami

w Amsterdamie,

nie stanowiły jednak masowego fenomenu, były to raczej indywidualne

współpracował z Radiem

przyjaźnie. Wielu Polaków, którzy przyjeżdżali do nas, nie zatrzymywa-

Wolna Europa.

ło się na długo w Berlinie Wschodnim, tylko udawało się jak najszybciej

dalej na Zachód. Nasza stolica nigdy nie była dla nich jakimś szczegól-

A 82. nym celem. Ubolewaliśmy nad tym, ponieważ liczyliśmy na wsparcie dla

Biuro Solidarności

naszych małych lokalnych ruchów dysydenckich. Informacje o wydarze-

w Amsterdamie –

niach w Polsce zdobywaliśmy więc często sami, czytając na przykład

placówka reprezen-

angielskojęzyczną wersję biuletynu Solidarności.

tująca Solidarność,

będąca filią Biura

Była nas jedynie garstka opozycjonistów w NRD, nie mieliśmy szerokiego

Koordynacyjnego

poparcia wśród robotników i – co na tle protestów w Europie Środkowej

NSZZ „Solidarność”

nas najbardziej wyróżniało – także wśród studentów. Myślę, że pamięć

za Granicą, mieszczą-

o roku 1953 była silnie zakorzeniona w świadomości wschodnioniemiec-

cego się w Brukseli.

kiego społeczeństwa, co hamowało mobilizację ludności przeciw władzy.

Na czele amsterdam-

Działacze opozycyjni entuzjastycznie patrzyli na wydarzenia w Polsce.

skiego biura stał Jan

Szczególnie inspirował nas Jacek Kuroń, który żądał zbudowania kontrkul-

Minkiewicz.

tury wobec państwowej propagandy i jej publicznego ukazania. Przesłanie

było jednoznaczne: to od nas będzie zależało, czy dojdzie do zmian w sys-

A 83. temie. Jednak ten konieczny krok pokazania się, publicznego ujawnienia

Karta 77 – czecho-

tej kontrkultury, był dla nas zbyt trudny. W latach sześćdziesiątych i sie-

słowacka inicjatywa

demdziesiątych opozycjoniści w NRD spotykali się w małym gronie i pro-

opozycyjna, działająca

wadzili dyskusje. Mniejsze akcje, jak na przykład rozrzucanie ulotek, oka-

w latach 1977–1992

zały się mało skuteczne i nie pociągnęły za sobą masy ludzi. Pod koniec lat

na rzecz przestrzegania

siedemdziesiątych dostrzegliśmy głos społeczeństwa, który coraz silniej

praw człowieka.

domagał się właśnie tej wspomnianej kontrkultury. Patrzeliśmy w kierunku

Polski i Czechosłowacji, powstanie inicjatywy Karta 7783 i KOR-u było dla

nas wzorem do założenia Inicjatywy na Rzecz Pokoju i Praw Człowieka.

Tytus Jaskułowski: Jak oceniłby pan z perspektywy slawisty wpływ polskiej

literatury, słowa pisanego, na społeczeństwo w NRD?

Hans-Christian Trepte: W pierwszym rzędzie szczególnie jedno słowo

odegrało główną rolę i rozpowszechniło się szybko poza granice Polski

– Solidarność. Myślę, że słowo solidarność, którego komuniści nader chęt-

nie używali, otrzymało przez polski ruch protestu całkiem nowy wymiar.

Konotacja tego słowa nie nawiązywała już do kontekstu komunistyczno-

-międzynarodowego, gospodarczego i utopijno-społecznego, tylko do

solidarności ludzi, którzy razem podnieśli się przeciw samowoli władzy.

Solidarność stała się namacalna, była emocjonalnym przeżyciem milio-

nów Polaków.

Słowo literackie, pisane, drukowane, przemycane, zakazane – przed siłą

słowa komuniści, szczególnie w NRD, czuli paniczny strach. Wyrażało

się to na przykład w tym, że istniało rozróżnienie na literaturę oficjalną

i „zatrutą”, którą można było czytać w bibliotekach, wyłącznie mając spe-

cjalne zezwolenie. Większość literatury polskiej uznawano za niebezpiecz-

ną, ponieważ obawiano się, że polski wirus wolności może zarazić także

społeczeństwo NRD. Władza za wszelką cenę chciała temu przeciwdzia-

łać. Aresztowano na przykład osoby, które posiadały tajne przemówienie

Chruszczowa z 1956 roku, przemycone do NRD z Polski.

Niemniej jednak polskie słowo drukowane było wszechobecne.

Przetłumaczone na niemiecki książki można było kupić spod lady.

Dostępne były oczywiście publikacje, które można było oficjalnie czytać,

na przykład popularnego u nas Stanisława Lema84. W tamtych czasach A 84.

dysponowaliśmy umiejętnością czytania między wierszami i rozumieli- Stanisław Lem

śmy często ukryty kontekst polityczny. Niektóre słowa, aluzje i gry słów (1921–2006) – polski odbieraliśmy bardzo świadomie i prowadziliśmy żywe dyskusje. Stanisław pisarz, filozof, reprezen-Jerzy Lec85 należał do ulubionych autorów polskich zarówno w Niemczech tował w literaturze nurt Zachodnich, jak i Wschodnich. Opublikowane w NRD specjalne wydanie fantastyczny.

z aforyzmami cieszyło się niesamowitą popularnością, a aluzje polityczne

odzwierciedlały naszą sytuację polityczną.

A 85.

Stanisław Jerzy Lec

Rzecz jasna, najciekawsze były książki objęte cenzurą, które trzeba było do (1909–1966) – polski NRD przemycać. Pamiętam, że kiedy wracałem z podróży z Polski, to prosi- poeta, satyryk, aforysta.

łem polskich pasażerów, aby przed przejściem granicznym schowali moje

polskie książki i gazety, bowiem celnicy u Polaków takich przedmiotów nie

szukali. W zamian zawsze oferowałem przemycenie czegoś, co w rękach

obywatela NRD było bezpieczniejsze, niż w rękach Polaka. Także literaturę

z innych krajów, niedostępną w NRD, przemycaliśmy właśnie z Polski, na

przykład Milana Kunderę. Literatura nie była tylko ucieczką przed szarą

rzeczywistością, dodawała nam odwagi przeciwstawiania się dyktaturze,

co wolno nam czytać a czego nie. I pod tym względem Polska była dla nas

silnym punktem odniesienia, z całą jej kulturą drugiego obiegu.

51

inspir

Tytus Jaskułowski: Czy oprócz Solidarności istniały inne grupy, które ode-

grały jakąś rolę dla opozycjonistów w NRD?

Gerd Poppe: Opozycja w NRD na początku lat osiemdziesiątych mia-

ła przede wszystkim charakter pacyfistyczny, co było reakcją na global-

ac

ny wzrost zagrożenia nuklearnego. Mieliśmy kontakt z ruchem European

ja z z

A 86. Nuclear Disarmament86, który angażował się na rzecz rozbrojenia w obu

European Nuclear

blokach politycznych. Później powstał także ruch ekologiczny. Były to główne

Disarmament –

nurty wpływu międzynarodowego na naszą opozycję. W bloku wschodnim

ewnątr

ruch pokojowy.

szczególnie Polska i Czechosłowacja odgrywały ważną rolę. Dowiedzieliśmy

W czasie konferencji ESD

się, że w Polsce istniały latające uniwersytety, co chcieliśmy także stworzyć

z

dominowała tematyka

u nas. Organizowaliśmy wykłady, seminaria i wystawy w mieszkaniach pry-

niezależnych stosunków

watnych. Później, w latach osiemdziesiątych, kościoły tworzyły przestrzeń

Wschód–Zachód.

wolności. W pewnym momencie zastanawialiśmy się, jak możemy zinten-

syfikować naszą działalność i kontakty z zagranicą. Doszło do współpracy

z polskim ruchem Wolność i Pokój, który miał podobne cele jak my.

Oprócz tych wzorów ważna była literatura. W pamięci mam wspania-

ły esej Ludwiga Mehlhorna o Zniewolonym umyśle Czesława Miłosza.

Decydujący dla mobilizacji społeczeństwa w latach 1985–1989 był

samizdat. Wcześniej istniało na przykład siedem egzemplarzy zakaza-

nej publikacji, którą przepisano na maszynie do pisania. Pod koniec lat

osiemdziesiątych na każdą ocenzurowaną książkę przypadało takich kopii

siedemset. Inicjatywa na Rzecz Pokoju i Praw Człowieka wydawała cza-

sopismo „Grenzfal ”, w którym zamieszczano oświadczenia solidarności

z Solidarnością, artykuły Jana Lityńskiego o Adamie Michniku oraz raporty

ze spotkań polskich opozycjonistów z ich czechosłowackimi przyjaciół-

mi. W 1986 roku podpisaliśmy z członkami ruchu Karta 77 i Solidarności

wspólną deklarację z okazji trzydziestolecia Rewolucji Węgierskiej. Dwa

lata później zrobiliśmy to samo w dwudziestą rocznicę brutalnego stłu-

mienia Praskiej Wiosny. Sygnatariusze pochodzili z różnych krajów, m.in.

z ZSRR. Także i my doświadczyliśmy solidarności. Kiedy pięciu naszych

członków zostało aresztowanych, nasi przyjaciele za granicą głośno

zaprotestowali. Dwustu sześćdziesięciu dysydentów, w tym osiemdzie-

sięciu z Polski, napisało wspólny apel przeciw tej represji. Dodawało nam

to odwagi, mimo że nigdy nie udało nam się stworzyć większej struktury

oporu w NRD.

Tytus Jaskułowski: Doświadczenie solidarności było europejskim feno-

menem, przekraczającym ówczesne podziały narodowe i polityczne. Czy

lekcja z tamtych lat jest już jedynie wspomnieniem, częścią histori , czy

może wciąż jest aktualna i potrzebna?

Kazimierz Wóycicki: Lata przełomu politycznego w Europie Środkowej

cechowały się wzajemną solidarnością. Razem walczyliśmy z dyktaturą,

razem ją pokonaliśmy i razem udaliśmy się na drogę powrotną do Europy

i struktur zachodnich. Było to wspaniałe doświadczenie. Dziś jednak

dostrzegam z ubolewaniem, że oduczyliśmy się solidarności. My, którzy

wywalczyliśmy sobie wolność i korzystamy z niej na co dzień, wydajemy się

obojętni wobec tych, którzy chcą właśnie ją sobie wywalczyć. Taki nastrój

można dostrzec w reakcjach na rewolucję Euromajdanu. Lekcja solidar-

ności nie może jednak pozostać wspomnieniem weteranów. Wspominanie

środkowoeuropejskiego ducha wolności ma sens tylko wtedy, gdy dostrze-

żemy także jego znaczenie dla przyszłości.

Znamienne jest, że dwadzieścia pięć lat po odzyskaniu wolności zwłasz-

cza w Niemczech spotyka się sporą wyrozumiałość dla agresywnej poli-

tyki Rosji. Bardziej mnie jednak dziwi, że w Europie Środkowej straciliśmy

wrażliwość i umiejętność rozróżniania prawdy i propagandy. A była to prze-

cież jedna z najważniejszych umiejętności, pierwszy krok ruchów opozy-

cyjnych, aby przeciwstawić się sterowanym wiadomościom i fałszowi, aby

„żyć w prawdzie”. To jest nasze dziedzictwo. Gdzie jest nasza solidarność

z narodem ukraińskim, który tak dąży w naszą stronę? Nie sposób dysku-

tować o przeszłości, jeżeli nie uwzględnimy także aktualnych kontekstów.

Niemcy i Polacy porozumieli się mimo trudnej przeszłości. Udało nam się

rozpocząć szczery dialog i po zjednoczeniu Niemiec dokonać pojednania.

Przeszliśmy długą drogę od wrogości poprzez partnerstwo aż do przyjaźni.

To dziedzictwo jest dziś zagrożone, bowiem konflikt za naszą wschodnią

granicą podważa naszą przyjaźń. Dzieje się tak, ponieważ nasze rozumo-

wanie pokoju i wolności w całej Europie zdaje się różnić. Dlatego ważne

jest, aby przypominać o europejskim roku 1989 i równocześnie wskrzesić

pojęcie solidarności z narodami uciskanymi. Nie możemy się na tę kwestię

zamykać, bowiem polsko-niemiecki dialog będzie niemożliwy, jeżeli nie

uwzględnimy w nim pytania o przyszłość Ukrainy oraz wewnątrzeuropej-

ską solidarność wobec zagrożenia ze strony Rosji.

Rozmowa odbyła się 7 kwietnia 2014 roku w Lipsku w ramach konferencji:

„25 lat wolnych wyborów w Polsce i pokojowej rewolucji w NRD”.

Organizatorzy: Instytut Polski – Filia w Lipsku, Europejskie Centrum Solidarności,

Centrum Badawcze Historii Krajów Europy Środkowo-Wschodniej przy Uniwersy-

tecie w Lipsku (GWZO), Forum Histori Współczesnej Lipsk, Komitet Obywatelski

Lipsk we współpracy z Ewangelicką parafią św. Mikołaja w Lipsku i Centrum Kom-

petencyjnym Europy Środkowo-Wschodniej Lipsk.

53

Dysydenci.

Razem czy

osobno?

pr

zedmo

wa

Dysydenci. Razem

czy osobno?

Wiaczesław Bachmin (ur. 1947), ekspert w dziedzinie filantropii i społe-

czeństwa obywatelskiego w Rosji. Od 2004 roku konsultant Fundacji im.

C. S. Motta. W latach 1969–1970 oraz 1980–1984 był więźniem poli-

tycznym. W latach 1991–1995 w Ministerstwie Spraw Zagranicznych

pełnił funkcję szefa Dyrektoriatu do spraw Współpracy Humanitarnej

i Kulturalnej, między 1995 a 2003 rokiem był dyrektorem wykonawczym

Instytutu Wolnego Społeczeństwa (fundacja Sorosa) w Rosji. Jest prze-

wodniczącym Centrum Sacharowa.

Ján Čarnogurský (ur. 1944), polityk, przed rokiem 1989 dysydent. Doktor

prawa Uniwersytetu w Bratysławie. Pierwszy wicepremier Republiki

Słowacji, w latach 1991–1992 pełnił również funkcję premiera. W latach

1998–2002 Minister Sprawiedliwości Republiki Słowacji.

Gábor Demszky (ur. 1952), węgierski polityk, prawnik i socjolog.

W 1983 roku został skazany na karę 6 miesięcy pozbawienia wolno-

ści za drukowanie samizdatu. W 1990 roku należał do współzałożycieli

Związku Wolnych Demokratów, w tym samym roku został burmistrzem

Budapesztu w latach 1990–2010. W latach 2000–2001 był przewodni-

czącym Związku Wolnych Demokratów.

Roland Jahn (ur. 1953), dziennikarz, były opozycjonista i dysydent.

W 2011 roku wybrany przez Bundestag na stanowisko Pełnomocnika

Federalnego do spraw Materiałów Państwowej Służby Bezpieczeństwa

NRD. W okresie stanu wojennego aresztowany przez reżim NRD za mani-

festowanie solidarności z Polską.

Janusz Onyszkiewicz (ur. 1937), polityk, matematyk, alpinista. Dwu-

krotny minister obrony narodowej, poseł na Sejm X, I, II i III kaden-

cji, od 2004 do 2009 poseł do Parlamentu Europejskiego (do 2007

wiceprzewodniczący PE). W 1980 roku był jednym z założycieli NSZZ

„Solidarność” Regionu Mazowsze.

57

dy

Janusz Onyszkiewicz: Słowo „dysydent” budzi, szczególnie gdy spoglą-

damy na historię komunizmu w Europie Środkowej i Wschodniej, jedno-

znaczne skojarzenia. Powiązania między dysydentami z krajów dawnego

bloku wschodniego, synergia ich działań, bazująca na różnych doświad-

sydenci. r

czeniach politycznych w ich ojczyznach, stanowią z dzisiejszej perspek-

tywy osobny rozdział najnowszej histori , dziejów opozycji, na podstawie

którego dziś opowiadamy o sukcesie drogi do odzyskania wolności w tej

części Europy.

az

em czy osobno?

Myślę, że słowo dysydent, choć całkowicie zrozumiałe, nie do końca

odzwierciedla jednak prawdziwą sytuację w Polsce za czasów komunizmu.

Trzymając się ściśle źródłosłowu, dysydentem należy nazwać kogoś, kto

ma inne poglądy, niż zdecydowana większość społeczeństwa. Polska opo-

zycja natomiast uważała, że to właśnie Solidarność reprezentuje poglądy

większościowe, w związku z czym to raczej generał Jaruzelski uznawany

był za dysydenta w naszym kraju, niż na przykład Jacek Kuroń. Ten stan

rzeczy w Polsce różnił się od sytuacji w innych krajach komunistycznych;

opozycja miała świadomość, że ich przyjaciele za granicą znajdują się

w o wiele trudniejszym położeniu.

W latach osiemdziesiątych panowało w Polsce przekonanie, że przestrzeń

swobody, którą chciano wywalczyć, w dużej mierze zależeć będzie od roz-

woju sytuacji w ZSRR. Zastanawiano się, czy ZSRR przyjmie drogę ewo-

lucji i zaakceptuje zmiany, także te zachodzące u nas w Polsce. Polscy

opozycjoniści byli bardzo ostrożni w demonstrowaniu istniejących prze-

cież kontaktów z rosyjskimi dysydentami, które mogły skutkować dla nich

silnymi represjami. Czy mimo to rosyjscy dysydenci korzystali z polskich

doświadczeń i z doświadczeń opozycjonistów z innych państw?

Wiaczesław Bachmin: Wydarzenia, które wstrząsały blokiem wschodnim,

zawsze wywoływały echo także w ZSRR. Dla rosyjskich dysydentów próby

A 87. zwalczania autorytarnych reżimów na Węgrzech, w Czechosłowacji czy

Aleksander Sołżenicyn

Polsce, działały inspirująco i stanowiły punkt wyjścia do własnych krytycz-

(1918–2008) – rosyjski

nych przemyśleń i działań w naszym państwie. Tak działo się w latach

pisarz. W 1970 roku

siedemdziesiątych, kiedy pod wpływem wydarzeń w Czechosłowacji wiele

otrzymał Nagrodę Nobla

osób przyłączyło się do ruchu obrony praw człowieka.

w dziedzinie literatury. Jest

autorem trzytomowego

Sytuacja w ZSRR wyglądała jednak inaczej niż w innych państwach bloku

dzieła Archipelag Gułag,

wschodniego. Zgadzam się z twierdzeniem, iż opozycja w Polsce miała

opisującego realia tota-

poparcie społeczeństwa, co ułatwiało walkę z reżimem. W Rosji dysydenci

litarnego ustroju komu-

nie mogli liczyć na tak przychylną postawę. Władza skutecznie mobilizo-

nistycznego ZSRR oraz

wała większość społeczeństwa do potępiania dysydentów, których nie-

gehennę ludzi uwięzionych

ustannie oczerniano. Stale powtarzano, że są to wrogowie ZSRR, tak jak

w rosyjskich łagrach.

w wypadku Sacharowa i Sołżenicyna87.

Ruch dysydencki w ZSRR nie był uznawany przez władzę jako ruch poli-

tyczny, co było najistotniejszą różnicą wobec opozycjonistów w innych

krajach. Rosyjscy dysydenci nie wierzyli w rychłe zmiany polityczne, dążyli

raczej do moralnej odnowy społeczeństwa. Nie zgadzali się z dwulicowo-

ścią polityki partii i nieustannymi kłamstwami prasy. Wiedząc, że nie zmie-

nią systemu, chcieli wywalczyć dla siebie jakiś stopień wolności w kraju

niewolnym. Pragnęli wyrazić solidarność w stosunku do tych, którzy już

ucierpieli.

Kontakty nasze z dysydentami w Europie Środkowej nie były bezpośrednie,

wszystko działo się pośrednio, nie znaliśmy nikogo osobiście, jedynie ich

nazwiska. W telewizji ich przecież nie pokazywano. Rozgłośnie radiowe

odegrały szczególną rolę, to one nas łączyły, dzięki nim powstało środowi-

sko dysydenckie. Poprzez działalność Voice of America88, Deutsche Welle89 A 88.

oraz rozgłośni Swoboda90 powstała pewna przestrzeń świeżego powie- Voice of America (Głos trza informacyjnego w tym zaduchu beznadziei i kłamstwa, który istniał Ameryki) – amerykańska w naszym kraju. Rolę tych środków masowego przekazu trudno byłoby rozgłośnia radiowa przecenić. I właśnie przez radio dowiadywaliśmy się o tym, jakie boha- nadająca programy dla terskie czyny miały miejsce w Polsce, Czechosłowacji. Dowiadywaliśmy zagranicy. Audycje dla się o najważniejszych dokumentach, które zostały podpisane – Samizdat Polaków prezentowano później wszystko drukował, na przykład Kartę 77 oraz inne dokumenty od 1942 do 2004 roku.

czechosłowackie. Wszystko później było tłumaczone i rozpowszechniane. W czasie zimnej wojny zagłuszana przez państwa

Natura ruchów dysydenckich odróżniała się więc w wypadku ZSRR. bloku wschodniego.

W Europie Środkowej wiodącą ideą było wyzwolenie się spod okupacji

radzieckiej. Wojska radzieckie stacjonowały na terytoriach tych krajów, A 89.

chodziło zatem o suwerenność, wszyscy byli połączeni w tej walce. Trudno Deutsche Welle –

nazwać tego rodzaju ruchy mianem „dysydenckich”. W ZSRR nie mieliśmy niemiecka stacja radiowa się od kogo uwolnić, musieliśmy wyzwolić najpierw samych siebie.

i telewizyjna powstała

w 1953 roku. Sekcja Polska

Janusz Onyszkiewicz: Stosunki polsko-czechosłowackie w dwudziesto- rozpoczęła nadawanie leciu międzywojennym jak i po drugiej wojnie światowej naznaczone były w 1962 roku.

konfliktami o przebieg wspólnej granicy. Były także trudne, ponieważ oba

państwa w odmienny sposób były nastawione wobec ZSRR. Wydaje się, że A 90.

dopiero rok 1968 stał się przełomem, kiedy pod naciskiem Moskwy woj- Radio Wolna Europa.

ska Układu Warszawskiego najechały na Czechosłowację. Społeczeństwo Zob. przypis 47 na s. 31.

bezpośrednio dostrzegło zagrożenie swojej suwerenności przez ZSRR,

co zapoczątkowało szereg kontaktów między opozycjonistami z Polski

i Czechosłowacji. Jak wyglądała współpraca na tym szczeblu?

59

dy

A 91. Ján Čarnogurský: Doświadczenie roku 1968 było rzeczywiście decydu-

Alexander Dubček

jące dla społeczeństwa Czechosłowacji. Polityka Dubčeka91 dawała nam

(1921–1992) –

nadzieję na zmianę oraz poczucie, że nasze państwo samo decyduje

czechosłowacki

o swoim losie. W sierpniu 1968 roku nastąpiła głęboka cezura, która jed-

sydenci. r

polityk, I sekretarz KC

nak zapoczątkowała długą drogę walki z narzuconym reżimem. Powstała

Komunistycznej Partii

opozycja, która później przejawiała się jako Karta 77, oraz Kościół pod-

Czechosłowacji w latach

ziemny na Słowacji. Rozpoczęła się nie tylko współpraca między Czechami

1968–1969. Jego

i Słowakami, ale także z Polakami i Węgrami.

az

reformy państwowe

em czy osobno?

zostały nazwane

Kontakty z polskimi opozycjonistami odbywały się różnymi drogami.

praską wiosną.

Często dochodziło do osobistych spotkań, na przykład latem, kiedy gru-

py ze słowackiego Kościoła podziemnego uczęszczały na pielgrzymki

A 92. do Częstochowy, co dawało im chwilową przestrzeń swobody, pozwala-

Maciej Kozłowski (ur.

ło na rozmowy i wymianę poglądów. Z drugiej strony ważnym elemen-

1943) – polski historyk,

tem były publikacje, szczególnie te z Zachodu, które trafiały na Słowację

dyplomata, działacz

poprzez Polskę i Węgry. W 1968 roku w Czechosłowacji cieszyliśmy się

opozycji demokratycznej

większą swobodą niż nasi sąsiedzi. Był to czas, w którym grupa Macieja

w PRL. Współpracował

Kozłowskiego92, współpracownika paryskiej „Kultury”, dostarczała publika-

z paryską „Kulturą”.

cje i sprzęt drukarski do Czechosłowacji, skąd przerzucano go następnie

W maju 1969 roku został

przez Tatry na stronę polską. W 1969 grupa została zatrzymana, a ich

złapany przez czechosło-

członków skazano na kary więzienia w słynnym „procesie taterników”93.

wacką służbę bezpieczeń-

stwa podczas nielegalnego

Niemniej jednak współpraca międzynarodowa opozycjonistów trwała dalej,

przerzutu do Polski emigra-

wciąż dochodziło do spotkań na granicy, powstawały wspólne manifesty

cyjnych wydawnictw.

dysydentów środkowoeuropejskich. Należy także podkreślić rolę postępu

W procesie tzw. taterników

technicznego. Na początku lat osiemdziesiątych na ulicach pojawiły się

(wydawnictwa przemycano

pierwsze budki telefoniczne z możliwością połączeń międzynarodowych.

przez zieloną granicę

Dysydenci otrzymali w ten sposób narzędzie, za pośrednictwem którego

w Tatrach) został skazany

mogli przekazać ważne informacje mediom zachodnim. Rozgłośnie takie

na cztery i pół roku

jak Radio Wolna Europa lub Voice of America mogły w szybkim tempie

pozbawienia wolności.

nadać otrzymane wiadomości. W ten sposób dysydenci w całym bloku

wschodnim, jeżeli tylko mieli dostęp do tych mediów, mogli dowiedzieć się

A 93. o wydarzeniach w Czechosłowacji. To niezmiernie zintensyfikowało współ-

Proces taterników – proces

pracę międzyopozycyjną.

osób przemycających przez

granicą polsko-czecho-

Kontakty z dysydentami z ZSRR były natomiast znacznie trudniejsze. Można

słowacką w rejonie Tatr

stwierdzić, że wewnątrz bloku wschodniego przebiegała granica, która była

z jednej strony dokumenty

bardziej szczelna niż między państwami satelitarnymi. Dochodziło, co praw-

dotyczące wydarzeń

da, do pewnych akcji współpracy z przyjaciółmi w ZSRR, jednak zdarzało

marca 1968 i bieżącej

się to raczej sporadycznie. Można przypomnieć, że w latach siedemdzie-

sytuacji w Polsce, z drugiej

siątych i osiemdziesiątych, kiedy schwytano sprawców przerzutu Biblii

– egzemplarze „Kultury”

w języku rosyjskim, doszło do kilku procesów sądowych. Egzemplarze Pisma

oraz książki wydawane

Świętego przemycano wówczas na Ukrainę Zakarpacką ze strony słowackiej.

Janusz Onyszkiewicz: Wspólną cechą Polaków i Węgrów było to, że o swo- przez Instytut Literacki.

ją niepodległość zawsze walczyli zbrojnie. Fenomen Solidarności pole- Inicjatorem akcji był Maciej gał zaś na tym, że odstąpiono od tej formy walki. Wyrażano aprobatę, że Kozłowski. W wyniku można zrezygnować z pełnej niepodległości, jeżeli tylko uda się wstępnie procesu z 1970 roku wywalczyć pewien zakres swobód. Odstąpiono od przemocy. Czy podejście Kozłowskiego skazano Polaków zostało na Węgrzech, gdzie jeszcze w 1956 roku podjęto walkę na cztery i pół roku o niepodległość, dostrzeżone i przejęte, czy Węgrzy jednak obrali własną więzienia, Jakuba strategię, różniącą się od ruchu opozycyjnego w Polsce?

Karpińskiego na cztery

lata więzienia, Krzysztofa

Gábor Demszky: Z własnego doświadczenia mogę powiedzieć, że spotka- Szymborskiego i Marię nie z członkami Solidarności wpłynęło na moją działalność opozycyjną. Tworkowską na trzy i pół

W 1981 roku podczas I Krajowego Zjazdu Delegatów Solidarności prze- roku więzienia, Małgorzatę bywałem przez miesiąc w Polsce. Starałem się wówczas dowiedzieć, na Szpakowską na trzy lata jakich zasadach można stworzyć niezależny ruch społeczny. Próbowałem więzienia.

się uczyć od Solidarności, zapoznałem się z technikami drukowania, które

później stosowano także na Węgrzech.

A 94.

Georg Orwell (1903–1950)

Myślę, że oprócz Okrągłego Stołu zdecydowanie najważniejszym „towarem – angielski pisarz. Jego eksportowym” Polski na kraje bloku wschodniego była idea Solidarności. najbardziej znanymi Sytuacja w państwach komunistycznych nie zawsze była spójna, wła- dziełami są: Rok 1984

dza w Polsce musiała rozwiązać inne problemy niż władza na Węgrzech. i Folwark zwierzęcy, W 1976 roku, po powołaniu KOR-u, Adam Michnik wygłosił w Paryżu odczyt krytykujące systemy pod tytułem Nowy ewolucjonizm, który rozpoczynał stwierdzeniem, że totalitarne.

systemu nie da się zreformować i proponował stworzenie niezależnej

organizacji. Dla węgierskich dysydentów było to całkiem nowe spojrzenie, A 95.

ponieważ sytuacja wyglądała u nas całkiem inaczej. W 1968 roku przepro- Teresa Torańska wadzono dość udane reformy, gospodarka została zliberalizowana, sys- (1944–2013) – polska tem bardziej zdecentralizowany i społeczeństwo było stosunkowo zado- dziennikarka, pisarka.

wolone. Dla kręgów sprzeciwiających się autorytarnemu systemowi walka Autorka książki Oni z reżimem była trudniejsza, ponieważ większość społeczeństwa popierała – szeregu wywiadów władzę. Tezy Adama Michnika nam, dysydentom, uświadomiły, że ewolucja z polskimi dygnitarzami w pierwszej kolejności powinna być skierowana ku społeczeństwu, a nie komunistycznymi.

ku władzy. Był to mocny argument, który przyczynił się do ożywienia ruchu

dysydenckiego.

W 1977 roku trzydzieści pięć osób podpisało deklarację solidarności

przeciwko karze więzienia dla sygnatariuszy Karty 77. Dwa lata później

znalazło się tam już trzysta podpisów. I to był ten twardy korpus opozy-

cji na Węgrzech. Jak wyglądała nasza działalność codzienna? W 1981

zaczęliśmy drukować i tłumaczyć literaturę – Sacharowa, Sołżenicyna,

Kunderę i Orwella94, jak i wiele polskich tytułów. Powołałem drukarnię, roz-

powszechnialiśmy nie tylko artykuły Michnika, ale także rozmowy Teresy

Torańskiej95 i setki dokumentów Solidarności. Mieliśmy lotny uniwersytet,

61

dy

który cieszył się popularnością, wydawaliśmy prasę podziemną i zakłada-

liśmy wiele drobnych instytucji, które stanowiły oazy wolności w naszym

kraju. Przez dziesięć lat pracowałem głównie jako podziemny wydawca.

Moim zadaniem była pomoc w tłumaczeniu manuskryptów, praca redak-

sydenci. r

torska i pomoc w dystrybucji publikacji. Zajmowałem się tą praktyczną

częścią ruchu dysydenckiego.

Po upadku komunizmu osoby związane z ruchem okazały się niezbędne

az

do wprowadzenia węgierskiego społeczeństwa w nowe czasy. Po 1989

em czy osobno?

roku postdysydenckie elity polityczne doszły do władzy i przeprowadziły

instytucjonalne reformy demokratyczne, mające za cel zbliżenie kraju do

struktur europejskich. Na początku lat dziewięćdziesiątych zdecydowana

większość Węgrów pragnęła demokracji zachodniej zamiast komunizmu

wschodniego i polityka opierała się na odrzuceniu autorytarnej tradycji

politycznej. Jednak, podobnie jak w Polsce, duża część społeczeństwa

straciła na transformacji i nastąpiła nowa fala polaryzacji. Gniew wybor-

ców skierowany został przeciw dawnym dysydentom, którzy porzucili anty-

komunistyczne platformy i weszli w pragmatyczną koalicję z byłymi komu-

nistami. Po drugiej stronie spektrum politycznego powstała nowa prawica,

która zaczęła kwestionować legitymację procesu przemian, mówiono

A 96. o zdradzie pierwotnych idei, o tajemnych układach elit96. Prawica zaczęła Chodzi o narodową,

prowadzić politykę pamięci, chciała odnowić społeczeństwo i przy okazji

konserwatywną węgierską

odejść od liberalnego modelu zachodnioeuropejskiego. Było to preludium

partię Fidesz (Węgierska

do półautorytarnej demokracji, która dziś panuje na Węgrzech.

Unia Demokratyczna),

której liderem jest obecny

Janusz Onyszkiewicz: Polska opozycja w dużej mierze była zaintereso-

premier Węgier

wana rozwojem politycznym u swoich wschodnich i południowych sąsia-

Victor Orbán.

dów, jednak panowało także głębokie poczucie, że zmiana naszej własnej

sytuacji związana jest w decydujący sposób z ewolucją NRD i kwestią

zjednoczenia Niemiec. Bez rozwiązania tego politycznego stanu rzeczy

uzyskanie większego stopnia niezależności i w końcu uzyskanie pełnej nie-

podległości przez Polskę wydawało się niemożliwe. Choć kontakty z opo-

zycją w NRD – poza środowiskami kościelnymi – były stosunkowo nikłe,

to jednak bardzo uważnie obserwowano przebieg wydarzeń u naszych

zachodnich sąsiadów w 1989 roku, wiedząc, że rewolucja w NRD pociągnie

za sobą polityczne konsekwencje także dla Polski. Czy w NRD panowało

podobne przekonanie, że walka Solidarności – szczególnie na początku jej

istnienia – pociągnie daleko idące zmiany także dla Wschodnich Niemiec?

Roland Jahn: Działalność polskiej opozycji była dla nas wzorem oraz

ważnym czynnikiem dla pokojowej rewolucji w NRD. Duch Solidarności

był wówczas obecny wśród ludności, która odważyła się wyjść na ulicę.

Widzieliśmy, jak daleko Polacy zaszli na swojej drodze do wolności i to nam dodawało otuchy, zaczęliśmy widzieć szansę także dla nas.

Ale nie tylko w 1989 roku Polska odgrywała dla nas ważną rolę, już wcze-

śniej polskie społeczeństwo działało na nas inspirująco. Jako młody czło-

wiek, który dopiero co zdał maturę, na początku lat siedemdziesiątych,

skorzystałem z możliwości wyjazdu do Polski97. W tamtych latach moż- A 97.

na było stosunkowo łatwo przekroczyć granicę, wystarczało mieć dowód Ruch bezwizowy między osobisty. Jeździłem autostopem przez Polskę, spotykałem wielu ludzi Polską a NRD obowiązywał

i odniosłem wrażenie, że Polacy nie byli w takim stopniu dostosowani do w latach 1972–1980.

systemu, jak społeczeństwo w NRD. W Polsce zaobserwowałem większe

zainteresowanie sztuką, literaturą i muzyką, sam bywałem na koncertach A 98.

jazzowych i w ten sposób nawiązywałem kontakty. Podczas gdy z jednej Jazz Jamboree – jeden strony Polska wydawała się być bardziej liberalna, z drugiej sam byłem z najstarszych festiwali świadkiem dużej akcji policyjnej podczas festiwalu Jazz Jamboree98 jazzowych w Europie, w Warszawie. Zrozumiałem, że w razie konieczności władza w Polsce odbywający się nieprze-także użyje przemocy wobec młodzieży i wszelakich przejawów szeroko rwanie od 1958 roku rozumianego sprzeciwu wobec systemu.

w Polsce.

O wydarzeniach w Polsce można było dowiedzieć się w NRD dzięki łatwe-

mu dostępowi do zachodnioniemieckich mediów. Odbieraliśmy kana-

ły telewizyjne i stacje radiowe, choć było to nielegalne. Od zachodnich

korespondentów usłyszeliśmy o wydarzeniach w Radomiu, powstaniu

KOR-u oraz strajku w Gdańsku. A były to wspaniałe obrazy, które wywołały

na nas, dysydentach, ogromne wrażenie. Kiedy Lech Wałęsa przemawiał

w Stoczni im. Lenina do pracowników, dostrzegliśmy, że można coś w tym

systemie komunistycznym zmienić, że ludzie mają odwagę i gotowi są

solidarnie przeciwstawić się władzy państwowej – oni nie czekali na wol-

ność, która sama przyjdzie, lecz postanowili ją sobie sami wywalczyć. To

wszystko dodawało nam odwagi i budziło nadzieję, że istnieje szansa na

zmianę skostniałego społeczeństwa socjalistycznego w NRD.

Władza NRD starała się przedstawić wydarzenia w Polsce jako zagro-

żenie. Panowało przekonanie – wspierane przez państwową propagan-

dę – że Polacy rozpoczęli strajki ze względu na zwyczajną niechęć do

pracy. Szerzyła się ksenofobia, Polaków przedstawiano w złym świe-

tle. Oskarżano ich o wykupywanie towarów na terenie NRD i większość

wschodnich Niemców nie witała Polaków z otwartymi ramionami, kiedy

odwiedzali nasz kraj. Ci, dla których Solidarność stanowiła jednak wzór do

naśladowania, starali się tej propagandzie przeciwdziałać, jak na przykład

kręgi Kościoła ewangelickiego. Osobiście również nie chciałem pozostać

całkiem bezczynny. Do roweru przyczepiłem sobie biało-czerwoną fla-

63

dy

gę, okazując w ten sposób publicznie swoją solidarność ze strajkującymi

w Polsce. Spotkałem się wówczas zarówno z akceptacją wielu osób, jak

i z potępieniem. Kiedy wprowadzono w Polsce stan wojenny, dopisałem do

flagi stylem solidarycy „Solidarność z polskim narodem”. Nie trwało długo,

sydenci. r

by dostrzegła mnie władza i zostałem aresztowany. Za tę małą chorągiew-

kę skazano mnie na dwadzieścia dwa miesiące więzienia.

Szybko stało się jasne, że władza NRD nie będzie tolerować jakichkolwiek

az

przejawów wsparcia dla Solidarności. Władza stanowczo postanowiła, że

em czy osobno?

„wirus” z Polski w żaden sposób nie może się wkraść do naszego pań-

stwa. Dopiero później, po pokojowej rewolucji, kiedy wgląd w tajne akta

Ministerstwa Bezpieczeństwa Państwowego stał się możliwy, dowiedzia-

łem się, że deklaracji wsparcia Solidarności na terenie NRD było o wie-

le więcej, niż mogło się wówczas wydawać. W wielu miastach pojawiały

się hasła namalowane na budynkach, na murach pisano „Solidarność

z Solidarnością”, „Wolność dla Wałęsy!” lub słynne hasło „Uczcie się pol-

skiego!”. Biorąc pod uwagę liczbę podobnych aktów, skala represji musiała

być ogromna. To nie były jednak wyłącznie przejawy solidarności z Polską,

ale także pośredni obraz sprzeciwu wobec systemu NRD. Chcieliśmy w ten

sposób wywalczyć kawałek wolności dla samych siebie.

Janusz Onyszkiewicz: Adam Michnik porównał niegdyś reformy Gorba-

czowa z kontrreformacją Kościoła rzymskokatolickiego. W tej analogii

Solidarność jawiła się jako wprowadzona reformacja, która wstrząsnęła

dotychczasowymi dogmatami. Głasnost i pierestrojka były odpowiedzią na

rozmaite problemy panującego systemu. Czy można zaryzykować tezę, że

polityka Gorbaczowa wyprzedziła powstanie silnego ruchu opozycyjnego

w ZSRR?

Wiaczesław Bachmin: Obawiam się, że do powstania rosyjskiej Soli-

darności i tak by nie doszło, niezależnie od reform Gorbaczowa. Choć

Europa Środkowa nie była w pełni suwerenna, to panowały tam całkiem

inne warunki niż w ZSRR. Nie sposób wyobrazić sobie w ZSRR tak szero-

kich i intensywnych kontaktów między dysydentami, jakie panowały na

przykład w Polsce. Dzieląc ówczesną Europę na wschód i zachód, często

spotykamy się z określeniem „obóz socjalistyczny”. Musimy jednak pamię-

tać, że mimo iż Europa Środkowa należała do tego samego bloku co ZSRR,

to jednak mieliśmy do czynienia tak naprawdę z różnymi obozami: jeden

przypominał więzienie o mniej zaostrzonym rygorze, a drugi jawił się jako

łagier, w którym brutalnie karano. Szanse na rozwój organizacji tak wiel-

kiej jak Solidarność w Polsce były u nas niemożliwe także z tego właśnie

powodu. Jeżeli zostało się przyłapanym na jakichkolwiek uczynkach prze-

ciw władzy, to istniały dwie możliwości: surowa, wieloletnia kara w łagrze

na dalekim wschodzie i północy ZSRR lub emigracja na Zachód. Tak czy

inaczej wiadomo było, że dana osoba już nie wróci i utrzymanie kontaktu

będzie niemożliwe. W takich warunkach trudno jest zorganizować trwałą

organizację, sieć kontaktów i planować wspólne działania.

Odwilż Gorbaczowa nastąpiła w momencie, kiedy zbiegło się wiele różnych

czynników i władza zrozumiała, że kraj stoi na krawędzi przepaści. Nie

przeceniałbym znaczenia dysydentów dla inicjacji reform. Ich rola raczej

ograniczała się do tego, że wskazywali na istniejące problemy systemu.

Bardziej decydującym czynnikiem była niewydajna gospodarka i, oczywi-

ście, wyścig zbrojeń z Zachodem. Jednak nasilający się sprzeciw społecz-

ny w Europie Środkowej oraz działalność dysydentów w ZSRR przygotowały

grunt do dalszych działań. Dysydentów w ZSRR nie było wielu, ale było

sporo ludzi, którzy ich wspierali w sposób moralny. Uważano powszechnie,

że oni mają rację moralną i takich popierających były już dziesiątki tysięcy

osób, co zresztą potwierdzają archiwa KGB.

Janusz Onyszkiewicz: Sytuacja psychologiczna panująca w latach osiem-

dziesiątych wydawała się nie sprzyjać wierze w możliwość pokojowych

zmian systemu komunistycznego. Popularnością cieszyły się publikowane

tezy głoszące, że totalitaryzmy mogą zostać pokonane w wyniku jakiejś

niebywałej, dramatycznej zawieruchy światowej, być może wojny, jak

w wypadku Niemiec nazistowskich. Obalenie systemu totalitarnego drogą

pokojową określano jako absolutnie niemożliwe, o czym pisał na przykład

Jean-François Revel99 System komunistyczny wydawał się niezniszczal- A 99.

nym monolitem, choć, jak wiemy z dzisiejszej perspektywy, wskutek wielu Jean-François Revel czynników znajdował się w rozsypce. Na Zachodzie panował strach przed (1924–2006) – francuski zmianami politycznego status quo w Europie. Wzywano opozycjonistów, dziennikarz, pisarz, filozof, aby „tą łódką nie kołysać zbyt mocno”, bo wszystko może się wywrócić. zwolennik klasycznego Nasze doświadczenia pokazały jednak, że dzięki opieraniu się na wspól- liberalizmu i wolnego nych wartościach i solidarności pokojowa rewolucja stała się sukcesem. rynku, krytyk komunizmu.

Na tym wielkim obszarze między wolnym światem a ZSRR udało się unik-

nąć zbrojnych konfliktów, przelewu krwi. Jest to wspaniałe dziedzictwo

Europy Środkowej, które po 1989 roku mogliśmy wnieść do zjednoczonej

Europy jako nasz wkład w świat demokratyczny.

Powyższa dyskusja odbyła się 16 maja 2014 roku w ramach konferencji

pt. „Wspólnota ponad kordonem. Opozycja demokratyczna Europy Środkowo-

Wschodniej w czasach zimnej wojny” w Pałacu Prezydenckim.

Organizatorzy: Fundacja Centrum im. prof. Bronisława Geremka, Europejskie

Centrum Solidarności, Fundacja PZU.

65

Europejskie

rewolucje

1989 roku

pr

zedmo

wa

Europejskie

rewolucje

1989 roku

Dieter Bingen (ur. 1952), historyk i politolog, dyrektor Niemieckiego

Instytutu Kultury Polskiej w Darmstadt (Deutsches Polen-Institut, DPI).

György Dalos (ur. 1943), pisarz i historyk, w 1977 roku współzałożyciel

węgierskiego demokratycznego ruchu oporu.

Markus Meckel (ur. 1952), teolog i polityk. Był zaangażowany w działal-

ność opozycyjną i na rzecz praw obywatelskich w Niemieckiej Republice

Demokratycznej. W 1989 roku zainicjował wraz z Martinem Gutzeitem

założenie w NRD Socjaldemokratycznej Partii Niemiec (SDP). W 1990

roku pełnił funkcję ministra spraw zagranicznych NRD. Od 1990 do

2009 poseł Bundestagu. Od 2013 jest przewodniczącym Niemieckiego

Związku Opieki nad Grobami Wojennymi. Zajmuje się europejską polityką

zagraniczną i działa na rzecz wspierania demokracji.

Burkhard Olschowsky (ur. 1969), historyk, w latach 2004–2005 pracow-

nik niemieckiego ministerstwa ds. infrastruktury, od 2005 roku pracow-

nik naukowy Federalnego Instytutu Kultury i Histori Niemców w Europie

Wschodniej, w latach 2011–2013 oddelegowany do Europejskiej Sieci

Pamięć i Solidarność.

Joachim Trenkner (ur. 1935), dziennikarz i publicysta, m.in. redaktor

amerykańskiego Newsweeka oraz SFB, od 1997 berliński korespondent

„Tygodnika Powszechnego”.

A 100.

Burkhard Olschowsky: W 1989 roku zbiegają się czynniki polityczne, eko- Michaił Gorbaczow nomiczne oraz ideowe, które położyły kres państwowemu socjalizmowi (ur. 1931) – radziecki w Europie Środkowej. Zmiany nie nastąpiły jednak gwałtownie – był to dłu- polityk, ostatni I sekretarz gi proces, zapoczątkowany przez odwagę społeczeństw w bloku wschod- KPZR, prezydent ZSRR, nim. Decydującym czynnikiem dla zmian w tej części Europy okazało się laureat Pokojowej Nagrody jednak stopniowe otwarcie ZSRR. W 1985 roku Michaił Gorbaczow100 objął Nobla.

69

europe

stanowisko sekretarza generalnego KC KPZR. Zarówno na Wschodzie jak

i na Zachodzie obserwatorzy polityczni zadawali sobie pytanie, kim jest

ten mężczyzna, który wypowiada się w tak całkiem odmienny sposób niż

jego poprzednicy? Jak postrzegał pan wówczas Gorbaczowa i konsekwen-

cje prowadzonej przez niego polityki dla NRD?

jskie rew

Markus Meckel: W latach osiemdziesiątych byłem pastorem w małej wsi

w Meklemburgi . Nasza wieś dobrowolnie prenumerowała gazetę partyjną

A 101. „Neues Deutschland”101, która miała wśród periodyków wschodnioniemiec-

oluc

„Neues Deutschland”

kich tę dobrą cechę, że tylko w niej drukowano przemówienia Gorbaczowa

– dziennik utworzony

w całości. Inne gazety publikowały jedynie skrócone wersje. Szybko się

je 1989 rok

w 1946 roku, organ

zorientowaliśmy, że Gorbaczow był politykiem o własnych poglądach, co

komunistycznej partii

było pierwszą oznaką nadchodzących zmian. Rozpoczął swoją służbę

NRD, Niemieckiej

z zamiarem zreformowania komunizmu, co miało okazać się genialną

Socjalistycznej Partii

pomyłką. Na początku musiał być jednak głęboko przekonany o słuszności

u

Jedności.

swojej misji. Gdyby wówczas wiedział, że nie sposób być tylko „w połowie

w ciąży” i że jakakolwiek liberalizacja tego się systemu doprowadzi do jego

A 102. ostatecznego upadku, nie odważyłby się podążać tą drogą.

Leonid Breżniew

(1906/1907–1982)

Z upływem czasu można było dostrzec, że Gorbaczow starał się znaleźć

– radziecki polityk,

rozwiązania wobec panującego kryzysu. Musiał jednak pogodzić się z nie-

I sekretarz KC KPZR

jedną porażką, co właściwie w naszych oczach dodało mu wiarygodności.

w latach 1964–1982.

Starał się zmobilizować aparat państwowy i społeczeństwo. Dla nas ważny

Doktryna Breżniewa

był szczególnie jeden sygnał, mianowicie jego rezygnacja ze stosowania

(zwana doktryną „ogra-

przemocy wobec państw satelitarnych. Oczywiście nie wysłał nam żad-

niczonej suwerenności”)

nego telegramu, w którym byłoby napisane, że doktryna Breżniewa102

– polityka prowadzona od

przestała już obowiązywać. Dostrzegliśmy to jednak pośrednio, gdy stało

1968 do 1989 roku przez

się jasne, że ZSRR nie ingeruje już w Polsce i na Węgrzech, kiedy napięcia

ZSRR wobec państw bloku

społeczne w tych krajach osiągały niebezpieczny poziom.

wschodniego, polegająca

na ograniczeniu suweren-

Gorbaczow dobrze odczytał ówczesne globalne wyzwania i zrozumiał, że

ności państw członkow-

bez współpracy z Zachodem ZSRR nie będzie miało przyszłości. To, że taki

skich na rzecz interesów

człowiek jak Gorbaczow przejął władzę w tak trudnym okresie, uznaję za

wspólnoty socjalistycznej,

szczęście historyczne. Kontrahent Ronalda Reagana103 nie był klasycz-

czyli de facto

nym sowieckim sekretarzem, lecz osobą otwartą na dialog. To on złagodził

na rzecz ZSRR.

obraz wrogiego ZSRR, co odbiło się w umowach o redukcji zbrojeń. W obli-

czu twardej polityki USA nie byłoby to możliwe bez skłonnego do kompro-

A 103. misów partnera. Dopiero ta konstelacja stworzyła warunki polityczne dla

Ronald Reagan

Europy Środkowej do zainicjowania pokojowych przemian.

(1911–2004) – aktor,

amerykański polityk,

Joachim Trenkner: Z dzisiejszego punktu widzenia zgodziłbym się z tą

czterdziesty prezydent USA

oceną Gorbaczowa. Przyjmując jednak silniej perspektywę Zachodu, spoj-

(w latach 1981–1989).

rzałbym nieco trzeźwiej na rozwój polityczny w latach osiemdziesiątych.

Spotkałem Michaiła Gorbaczowa dwa razy podczas konferencji prasowych A 104.

i muszę przyznać, że nigdy nie mogłem zrozumieć, dlaczego ten polityk Demonstracja niemalże od początku objęcia funkcji głównego sekretarza stylizowany był z 9 października 1989

w Niemczech na ikonę. Jego wewnętrzne dylematy dobrze odzwierciedlają roku zgromadziła około jego dwie słynne wypowiedzi. Pierwsza, szczególnie znana w NRD, czyli 70 tysięcy osób i była

„Kto się spóźnia, tego ukarze życie”, nigdy nie została w taki uproszczo- największą od powstania ny sposób wypowiedziana. Nie wiadomo, kto skrócił długie i skompliko- robotniczego z 1953 roku.

wane zdanie Gorbaczowa do tak chwytliwego hasła. Jego druga znana Miała kluczowe znaczenie wypowiedź, jakoby socjalizm potrzebował demokracji niczym powietrza dla pokojowej rewolucji do oddychania, okazała się fatalna dla socjalizmu. Ten bowiem udusił się w NRD.

demokracją. Największą zasługą Gorbaczowa było pozostawienie czołgów

w koszarach, zwłaszcza podczas wielkich demonstracji w Lipsku jesienią A 105.

1989 roku104.

George Pratt Schulz

(ur. 1920) – amerykański

Nie dzielę poglądu, jakoby Gorbaczow wpłynął na zmianę kursu polity- polityk i dyplomata, ki Ronalda Reagana. Amerykanie własnoręcznie tego dokonali. Zmianę sekretarz stanu w admini-lini zainicjował może nie tyle sam prezydent USA, ile jego doradcy wraz stracji Ronalda Reagana.

z sekretarzem stanu George’em Schulzem105, którzy zrozumieli, że

wzmożenie zbrojenia NATO zmusi ekonomicznie słaby ZSRR do negocja- A 106.

cji. W tym kontekście należy podkreślić, że nie sam Gorbaczow przyczynił Układ o Przyjaźni, się do zjednoczenia Niemiec, ale przede wszystkim Amerykanie, którzy Współpracy i Pomocy na dodatek byli temu przedsięwzięciu bardziej przychylnie nastawieni niż Wzajemnej, zwany Francuzi i Brytyjczycy.

potocznie Układem

Warszawskim – sojusz poli-

Dieter Bingen: Rozmawiając o polityce Gorbaczowa i konsekwencjach, tyczno-militarny państw które doprowadziły do otwarcia bloku wschodniego, należy pamiętać bloku wschodniego, o czynniku polskim. Polska była dla Gorbaczowa terenem doświadczalnym. którego liderem był ZSRR, Gorbaczow wiedział, że ZSRR w swojej dotychczasowej formie nie mógł powstały w odpowiedzi na dalej funkcjonować. Polska jako kraj z największym ruchem opozycyjnym militaryzację RFN i jej akces miała wypróbować wprowadzenie zmian politycznych. Generał Jaruzelski, do NATO.

którego w Układzie Warszawskim106 postrzegano jako wichrzyciela, miał

za zadanie zabezpieczyć panującej elicie władzę w nadchodzących nowych A 107.

warunkach politycznych. Pokładano w nim duże nadzieje, kiedy dochodziło Wybory parlamentarne do rozmów przy Okrągłym Stole.

w 1989 roku – pierwsze

częściowo wolne wybory

Jednak wszyscy weszli inaczej w ten eksperyment, niż później z niego w Polsce po drugiej wojnie wyszli. Wynik rozmów Okrągłego Stołu był zarówno dla przedstawicieli światowej. Stanowiły opozycji jak i ekipy rządzącej inny, niż się tego obie strony spodziewały. przełomowy moment PZPR myślała, że w zamian za jej zgodę na rozluźnienie systemu otrzyma w procesie przemian poli-jakieś wynagrodzenie. Była to największa iluzja starych elit w całym bloku tycznych. Wybory wygrała wschodnim. PZPR była przekonana, że podczas demokratycznych wybo- strona solidarnościowa, rów uzyska większość głosów i otrzyma legitymację społeczną. Jednak przyspieszając transfor-wybory 4 czerwca107 dowiodły czegoś całkiem innego. I pytano się, jak z tą mację ustrojową kraju.

71

europe

A 108. klęską się obejść, jak zareaguje Związek Sowiecki. Doktryna Breżniewa

Doktryna Sinatry

została co prawda zamieniona na doktrynę Sinatry108, nie należało się

– terminem tym

więc spodziewać ingerencji zewnętrznej. Czy to założenie obowiązywało

w sposób żartobliwy

jednak wówczas, gdy eksperyment „odnowy socjalistycznej, socjalistycznej

nazywano liberali-

demokracji” poniósł klęskę, a przewodnia rola socjalizmu przestała ist-

jskie rew

zację zachodzącą

nieć? Te obawy pozostawały aktualne aż do ostatecznego upadku komu-

w państwach bloku

nizmu w Europie.

wschodniego,

zapoczątkowaną

Burkhard Olschowsky: Czy z osobą Michaiła Gorbaczowa wiązano na

oluc

pierestrojką Michaiła

Węgrzech podobne oczekiwania jak w NRD?

Gorbaczowa. Każde

je 1989 rok

z państw członkow-

György Dalos: Z naszej perspektywy Gorbaczow na początku wydawał się

skich miało wybrać

bardzo podejrzany, co jest związane z doświadczeniami węgierskimi. Już

„własną drogę”, jak

w 1956 roku przywództwo w ZSRR przejął człowiek, który głosił podobne

w utworze Franka

rzeczy co Gorbaczow. 30 października 1956 roku Nikita Chruszczow109

u

Sinatry My Way.

oznajmił, iż stosunki między ZSRR a państwami socjalistycznymi opiera-

ją się na równorzędności i tolerancji a unikalność pojedynczych państw

A 109. będzie szanowana. Cztery dni później przez Węgry przetaczały się czołgi.

Nikita Chruszczow

Nasza opozycja pamiętała rok 1956, 1968 i 1980 i wiedziała, że wszelkie

(1894–1971) – radziecki

dotychczasowe próby zmian zostały stłumione przemocą. Nie liczono na

polityk, I sekretarz

przejęcie władzy, kierowano się raczej chęcią uzyskania pewnych ustępstw.

KC KPZR w latach

1953–1964.

Dziś wiemy, że biuro polityczne ZSRR de facto pożegnało się z doktryną

Breżniewa w czerwcu 1986. Gorbaczow oznajmił, że nie zamierza grać roli

A 110. przewodniej w bratnich państwach. Było to oczywiście dobrze strzeżoną

Mur berliński – symbol

tajemnicą i aż do upadku muru berlińskiego110 nie mieliśmy pewności, czy

zimnej wojny i podziału

było to zgodne z prawdą. Przecież nie mieliśmy tego na piśmie. Węgry

Niemiec. System

były najbardziej otwartym państwem w bloku wschodnim, jawnie pisano

umocnień obronnych

o problemach w Związku Sowieckim, o tym, że kraj nie funkcjonował i był

o długości 156

tuż przed bankructwem. Jednak pozostawało otwarte pytanie, czy rozwią-

kilometrów. Oddzielał

zanie tych problemów odbędzie się bez przemocy czy odwrotnie.

Berlin Zachodni

od Berlina Wschodniego.

Burkhard Olschowsky: W 1989 roku zbiegają się różne wydarzenia.

Istniał od 1961

4 czerwca odbywają się pierwsze pół wolne wybory w Polsce, równocześnie

do 1989 roku.

w Chinach dochodzi do stłumienia protestów111. 9 listopada dochodzi do

upadku muru berlińskiego, podczas gdy kanclerz Helmut Kohl112 odby-

A 111. wa wizytę w Polsce113. Przed jakimi wyzwaniami stały wówczas stosunki

Protesty na placu

polsko-niemieckie?

Tian’anmen w 1989

w Pekinie – studenckie

Dieter Bingen: Dni listopadowe stanowią punkt kulminacyjny w rozwo-

protesty trwające

ju stosunków dwóch rdzennych państw Europy Środkowej. Zmiany, które

od 15 kwietnia do

w Polsce zapowiadały się już od lat, zbiegają się z wydarzeniami w NRD.

4 czerwca 1989 roku

Listopad 1989 roku charakteryzował się nieprzewidywalnością, a tempo

zmian powodowało, że nikt nie wiedział jak się zakończy wielki ekspery- przeciwko polityce władz ment rozluźnienia systemu komunistycznego. Dla stosunków polsko- państwowych. Żądano

-niemieckich, które stały wobec całkowicie nowego początku, ważne było reform politycznych oraz przede wszystkim pytanie o przyszłość Niemiec – czy dojdzie do zjedno- demokratyzacji życia czenia, czy nie.

publicznego. Władze

sięgnęły po rozwiązanie

Od lat siedemdziesiątych dyskutowano w polskich kręgach opozycyj- siłowe. Według Chińskiego nych o zjednoczeniu Niemiec. Polacy byli zgodni, że wolna Polska zależeć Czerwonego Krzyża zginęło będzie od tej kwestii. Przezwyciężenie podziału Niemiec uznano za waru- około 2600 osób.

nek, aby mogła zaistnieć suwerenna, demokratyczna i wyznająca wartości

Zachodu Polska, która powinna być w sojuszu z innymi demokratycznymi A 112.

państwami. To miało gwarantować stabilność na arenie międzynarodowej. Helmut Kohl

Paradoksalnie to Polacy w roku 1989 byli bardziej skłonni do poparcia (ur. 1930) – niemiecki zjednoczenia Niemiec niż sami Niemcy. Oczywiście i Polacy mieli pew- polityk, w latach ne obawy, jednak uznali to za nieunikniony krok, czego wielu obywateli 1982–1998 kanclerz RFN

zarówno w NRD, jak i w Republice Federalnej, tak nie postrzegało – także (od 1990 roku zjednoczo-opozycja w NRD.

nych Niemiec).

W październiku 1989 na Uniwersytecie Warszawskim odbyła się dyskusja A 113.

na temat przyszłości Europy, w której uczestniczyli Polacy i Niemcy114. Chodzi o datę 12 listopada Padło pytanie, co po upadku muru Niemcy zamierzają zrobić. Polscy stu- 1989 roku.

denci byli jednomyślni, że po demokratycznym powstaniu w NRD zjed-

noczenie kraju będzie nieuniknione. Obecni niemieccy dziennikarze byli A 114.

innego zdania, a zjednoczenie kraju oceniali albo jako niemożliwe, albo 13 października 1989

przesuwali je na daleki plan. Taki panował wówczas Zeitgeist.

roku na Uniwersytecie

Warszawskim odbyła

Markus Meckel: Patrząc z dzisiejszej perspektywy, musimy uważać, aby się debata „Stosunki nie postrzegać ówczesnych wydarzeń jako procesu, który musiał się skoń- polsko-niemieckie, jakie czyć tak, a nie inaczej. Dynamika w 1989 roku była nieobliczalna, podej- powinny być?”. W dyskusji mowano wiele przedwczesnych decyzji. Dla stosunków polsko-niemiec- udział wzięli m.in. Klaus kich szczególnie ważna była wizyta kanclerza Kohla 9 listopada 1989 roku Bachmann, Dieter Bingen, w Warszawie, ważna dlatego, że miał on spotkać się z pierwszym nieko- Edith Heller, Janusz Reiter, munistycznym szefem rządu w Europie Środkowej. Tego, że podczas jego Wojciech Lamentowicz, wizyty dojdzie do upadku muru berlińskiego, nie sposób było przewidzieć. Kazimierz Wóycicki.

Delegacja niemiecka chciała przerwać wizytę na dzień lub dwa, obiecując

powrót do rozmów. Niemcy nie mogli sobie wyobrazić, że kanclerz w tak A 115.

ważnej chwili historycznej nie będzie w kraju, Polacy zaś obawiali się, że Podczas wizyty w grudniu kanclerz nie wróci do Polski. Ostatecznie Kohl wyleciał z Warszawy i po 1970 w Warszawie Willy krótkim czasie wrócił do Polski.

Brandt oddał hołd ofiarom

getta, klękając pod

Z tej wizyty szczególnie utkwił nam w pamięci jeden gest, który często pomnikiem Bohaterów porównywany jest do uklęknięcia Wil y’ego Brandta przed pomnikiem Getta.

Bohaterów Getta w Warszawie115, mianowicie moment, w którym Tadeusz

73

europe

A 116. Mazowiecki i Helmut Kohl się obejmują podczas mszy w Krzyżowe116. Dziś

Krzyżowa – miasto na

często uznaje się to zdjęcie za symbol polsko-niemieckiego pojednania

Dolnym Śląsku, symbol

oraz nowy początek stosunków politycznych po 1989 roku. Czy gest ten

dla Niemców walczących

jest jednak rzeczywiście godny podnoszenia go do takiej rangi, czy został

z hitlerowskimi

on wyrwany całkowicie z kontekstu? Należy przypomnieć, że podczas

jskie rew

Niemcami. W czasie

wizyty kanclerza w Polsce od początku miało miejsce mnóstwo wpadek.

drugiej wojny światowej

Kanclerz pierwotnie planował uczestniczyć w mszy na Górze Świętej Anny –

działała tam jedna z grup

miejscu mającym zdecydowanie negatywne znaczenie dla stosunków pol-

ruchu oporu w III Rzeszy

sko-niemieckich. Całe szczęście zrezygnowano z tego pomysłu i wybrano

oluc

– Krąg z Krzyżowej.

Krzyżową, miejsce symbolizujące niemiecki ruch oporu przeciw nazizmo-

Jej członkowie zostali

wi. I objęcie Kohla i Mazowieckiego podczas mszy w Krzyżowej nie było

je 1989 rok

zamordowani przez

planowanym aktem pojednania, nie było też spontanicznym gestem. To

nazistów po nieudanym

przecież część mszy, na końcu której ludzie się obejmują, przekazując

zamachu na Hitlera.

sobie znak pokoju. Jako przywódcy obu rządów Kohl i Mazowiecki siedzieli

W 1989 roku Tadeusz

przecież obok siebie. Dlatego nie porównywałbym tego gestu do uklęknię-

u

Mazowiecki i Helmut Kohl

cia Brandta w Warszawie, który poza tym prowadził politykę zagraniczną

zdecydowali o budowie

mającą na celu zbliżenie się do państw Europy Środkowej i Wschodniej, co

Międzynarodowego

nie było wówczas w ogóle popularne w Niemczech Zachodnich.

Domu Spotkań

w Krzyżowej.

Dla obustronnych stosunków najważniejszym pierwszym krokiem było

jednak uznanie granicy na Odrze i Nysie. Dla Kohla była to trudna i niewy-

A 117. godna kwestia. Pod koniec 1989 roku ankiety nie rokowały mu kolejne-

Traktat dwa plus cztery –

go sukcesu wyborczego. Nie chciał stracić ani jednego głosu, a kwestia

seria spotkań w 1990 roku

uznania granic negowana była przez sporą część elektoratu – zwłaszcza

przedstawicieli państw

związków wypędzonych – jego partii. Kohl wiedział, że prędzej czy później

NRD i RFN z przedstawi-

i tak dojdzie do uznania granic, gwarantował to także polskiej stronie, jed-

cielami ZSRR, Wielkiej

nak nigdy publicznie tego nie potwierdził. Szanse na wygranie wyborów

Brytanii, USA i Francji,

widział w doprowadzeniu do szybkiego zjednoczenia Niemiec. Podczas

które dotyczyły uregulo-

Konferencji dwa plus cztery117 jasno uregulowano, że tuż po zjednoczeniu

wania międzynarodowych

Niemiec ma zostać zawarta umowa w sprawie granic z Polską. Uznanie

warunków zjednoczenia

granic miało być częścią Układu NRD–RFN, jednak sporządzono osta-

Niemiec.

tecznie dwie osobne umowy. Dlaczego? Ponieważ Helmut Kohl chciał

poczekać z ratyfikacją umowy w sprawie granic do wyborów. W ten spo-

A 118. sób dał związkom wypędzonych jednoznaczny sygnał, że do tego czasu

Siegbert Schefke (ur. 1959)

mogą jeszcze zgłaszać swoje poprawki, roszczenia itd. Był to jawny afront

– niemiecki dziennikarz

wobec Polski oraz demokratycznego rządu Tadeusza Mazowieckiego.

związany z opozycją demo-

Należy przypomnieć o tych mniej przyjemnych wydarzeniach, które są

kratyczną w NRD. Wraz

także częścią roku 1989–1990 i początku stosunków polsko-niemieckich.

z Aramem Radomskim

nagrał z wieży kościelnej

Burkhard Olschowsky: Dzień 9 października jest niemieckim dniem

manifestację z 9 listopada

pamięci i odgrywa szczególną rolę w histori Lipska. Jest zasługą dwóch

1989 roku w Lipsku.

dziennikarzy, że cały świat mógł oglądać nagrania pokazujące tłumy pro-

testujących na ulicach Lipska. Siegbert Schefke118 i Aram Radomski119 Nagranie wielotysięcznej nagrywali te sceny z dachu kościoła120.

manifestacji trafiło do

RFN i w pełni ukazało skalę

Joachim Trenkner: Aram Radomski i Siegbert Schefke należeli do odważ- protestu przeciwko komu-nych opozycjonistów, którzy otrzymali z bezpiecznego portu, jakim był nistycznym rządom.

Berlin Zachodni, porządną kamerę wideo. Pracowałem wówczas dla

zachodnioniemieckiej telewizji publicznej SFB w redakcji magazynu poli- A 119.

tycznego „Kontraste”121. Już od 1987 roku intensywnie zajmowaliśmy się Aram Radomski relacjami problemów w NRD, na przykład fatalnym stanem zanieczysz- (ur. 1963) – niemiecki czenia środowiska naturalnego oraz upadkiem wielu miast w Saksoni . fotograf związany Redakcja składała się z wielu dziennikarzy pochodzących z NRD: jako z opozycją demokratyczną dziecko spędziłem pierwsze lata we wschodnich Niemczech, redaktor w NRD. Wraz z Siegbertem naczelny programu Jürgen Engert122 pochodził z Drezna, a nasz współ- Schefkem nagrał manifesta-pracownik Roland Jahn123 dołączył do redakcji „Kontraste” po tym, jak cję z 9 listopada 1989 roku w 1983 roku został wydalony z NRD. Mieliśmy szansę na tworzenie rze- w Lipsku. Por. przypis 118.

telnego dziennikarstwa i relacjonowanie sytuacji z NRD, co tam przecież

nie było możliwe.

A 120.

W NRD nie było prawie żadnego sprzętu, więc kupiliśmy kamery i kase- Chodzi o świątynię kościoła ty wideo i przemyciliśmy je przez granicę. Mogłem to wziąć na swoją reformowanego w Lipsku.

odpowiedzialność, bo i tak uznawano mnie w NRD za agenta CIA, odkąd

mieszkałem przez kilka lat w USA. Nagrane przez Arama Radomskiego A 121.

i Siegberta Schefkego demonstracje przemycił na Zachód korespondent „Kontraste” – magazyn tygodnika „Der Spiegel” – Ulrich Schwarz124. Był to oczywiście stosun- polityczny prowadzony kowo niewielki wyczyn, który jednak miał ogromną moc: moc obrazu. od 1968 roku w telewizji ARD.

Nagrania obejrzał cały świat i są one do dziś częścią pamięci zbiorowej

wielu Niemców.

A 122.

Jürgen Engert (ur. 1936)

Burkhard Olschowsky: Jaką rolę odegrał Okrągły Stół w Polsce dla opo- – niemiecki dziennikarz.

zycji węgierskiej?

W latach osiemdziesią-

tych prowadził magazyn

György Dalos: Stosunki polsko-węgierskie mają długą tradycję. Przykłady polityczny „Kontraste”

solidarności między oboma narodami ciągną się przez XIX i XX wiek. w telewizji ARD.

Węgierska opozycja zawsze jednym okiem patrzyła w kierunku Polski.

Okrągły Stół oczywiście emanował swoim znaczeniem i symboliką poza A 123.

granice Polski. Poniekąd było to także spowodowane faktem, że wła- Roland Jahn – zob. s. 57.

dza w Polsce okazała się mieć lepsze poczucie estetyki, niż w krajach

sąsiednich. Okrągły Stół z jego pięćdziesięcioma sześcioma krzesłami A 124.

został zamówiony w zakładzie, który wcześniej stworzył między innymi Ulrich Schwarz (ur. 1936) –

tron papieski. I był to porządny, solidny i naprawdę okrągły stół. W innych były korespondent NRD

państwach z okazji podobnych rozmów po prostu zestawiono kilka stołów dla pisma „Der Spiegel”.

biurowych – taki prawdziwy socrealizm.

75

europe

Ale już przed tym wydarzeniem docierały do nas obrazy z Polski, które

zapowiadały nadchodzące przełomowe zmiany. Kiedy w telewizji oglądali-

śmy, jak Lech Wałęsa debatował z przywódcą oficjalnego związku zawodo-

A 125. wego Alfredem Miodowiczem125, odebraliśmy to jako jednoznaczny sygnał.

Alfred Miodowicz

Stało się widoczne, że władza szukała dialogu i w związku z tym musiała

jskie rew

(ur. 1929) – polski

być już zdesperowana. Sytuacja polityczna i ekonomiczna w Polsce była

polityk i działacz

przecież w fatalnym stanie. Szukano wyjścia, trochę po omacku, władza

związkowy. W latach

chciała sprawdzić, na ile będzie w stanie współpracować z opozycją. Było

1984–1991 przewodni-

jasne, że elity szukały możliwości utrzymania się przy władzy. Okrągły

oluc

czący Ogólnopolskiego

Stół stanowił szczyt tej właśnie próby. Jak wiemy, nie zdołał powstrzymać

Porozumienia Związków

radykalnej zmiany demokratycznej i ekonomicznej. Sytuacja na Węgrzech

je 1989 rok

Zawodowych (OPZZ).

była podobna, a obrazy docierające do nas z Polski tylko potwierdziły

nasze własne aspiracje.

u

Rozmowa odbyła się 8 kwietnia 2014 roku w Lipsku w ramach konferencji: „25 lat

wolnych wyborów w Polsce i pokojowej rewolucji w NRD”.

Organizatorzy: Instytut Polski – Filia w Lipsku, Europejskie Centrum

Solidarności, Centrum Badawcze Histori Krajów Europy Środkowo-Wschodniej

przy Uniwersytecie w Lipsku (GWZO), Forum Historii Współczesnej Lipsk, Komitet

Obywatelski Lipsk we współpracy z Ewangelicką parafią św. Mikołaja w Lipsku

i Centrum Kompetencyjnym Europy Środkowo-Wschodniej Lipsk.

77

25 lat po

rewolucjach

środkowo-

europejskich:

Co się stało

z solidarno-

ścią Europej-

czyków?

pr

zedmo

wa

25 lat po rewo-

lucjach środkowo-

europejskich:

Co się stało

z solidarnością

Europejczyków?

Basil Kerski (ur. 1969), politolog, redaktor naczelny „DIALOGU. Magazynu

polsko-niemieckiego”, dyrektor Europejskiego Centrum Solidarności

w Gdańsku.

Jan Lityński (ur. 1946), doradca prezydenta RP Bronisława Komo-

rowskiego, w latach siedemdziesiątych był współzałożycielem Komitetu

Obrony Robotników, redaktor podziemnych czasopism. W latach 1981–

1983 internowany. W 1989 roku uczestniczył w obradach Okrągłego

Stołu. W latach 1989–2001 był posłem na Sejm.

Markus Meckel (ur. 1952), teolog i polityk. Był zaangażowany w działal-

ność opozycyjną i na rzecz praw obywatelskich w Niemieckiej Republice

Demokratycznej. W 1989 roku zainicjował wraz z Martinem Gutzeitem

założenie w NRD Socjaldemokratycznej Partii Niemiec (SDP). W 1990

roku pełnił funkcję ministra spraw zagranicznych NRD. Od 1990 do

2009 poseł Bundestagu. Od 2013 jest przewodniczącym Niemieckiego

Związku Opieki nad Grobami Wojennymi. Zajmuje się europejską polityką

zagraniczną i działa na rzecz wspierania demokracji.

Janusz Reiter (ur. 1952), dyplomata, publicysta, były ambasador

w Niemczech (1990–1995) i Stanach Zjednoczonych (2005–2007).

W 1996 roku założył Centrum Stosunków Międzynarodowych, nieza-

leżny think tank poświęcony polityce zagranicznej i bezpieczeństwa,

w którym pełni funkcję przewodniczącego Rady Fundacji.

81

25 lat po re

Oksana Zabużko (ur. 1960), ukraińska pisarka, poetka i eseistka, doktor

filozofii. W swojej twórczości skupia się na zagadnieniach dotyczących

ukraińskiej tożsamości. Opublikowała między innymi Badania terenowe

nad ukraińskim seksem (1996), Siostro, siostro (2007) i Muzeum porzu-

conych sekretów (2013), za którą uhonorowano ją Literacką Nagrodą

Europy Środkowej Angelus. Mieszka w Kijowie.

Janusz Reiter: Kiedy mówimy o Europie Środkowo-Wschodniej, wszystkim

woluc

się wydaje, że wiadomo, o jaki obszar chodzi. Pewności jednak co do tego

nie ma, gdyż pojęcie to pojawia się w bardzo różnych kontekstach i różnie

jach europe

może być interpretowane. Często pod tym pojęciem rozumie się nowe

kraje Unii Europejskiej oraz te, które do niej nie należą, jak kraje prze-

strzeni postradzieckiej, głównie Ukraina i Białoruś. Z drugiej strony bardzo

często jest to także pojęcie historyczne. Europa Środkowo-Wschodnia jest

czymś innym z perspektywy niemieckiej niż ukraińskiej. Czym jest w dzi-

jskich

siejszej rzeczywistości politycznej i jaki z tego pojęcia możemy zrobić uży-

tek, mówiąc o ważnych dla nas dzisiaj sprawach?

Markus Meckel: Na ten temat można przeprowadzić poważne semina-

rium historyczne… Z historycznego punktu widzenia Niemcy należałoby

zaliczyć do Europy Środkowo-Zachodniej, sama zaś Europa Środkowa nie

ma ściśle określonych granic i zawsze była pod tym względem „ruchoma”.

To, co można dziś zrozumieć pod pojęciem Europy Środkowo-Wschodniej,

otrzymało swoją definicję dwadzieścia pięć lat temu wskutek rewolucji

środkowoeuropejskiej. Jej symbolem na całym świecie – o co Polacy mogą

A 126. mieć żal – jest upadek muru berlińskiego126, który porównałbym do upad-

Mur berliński, symbol

ku Bastyli podczas Rewolucji Francuskiej, kiedy stało się jasne, że krok

zimnej wojny, upadł

wstecz nie jest już możliwy. To wydarzenie jest wspólnym, nie wyłącznie

9 listopada 1989 roku.

niemieckim, osiągnięciem obywateli tego właśnie obszaru.

A 127. Dla dzisiejszej Europy region ten ma istotne znaczenie, ponieważ odgrywa Do Unii Europejskiej w 1990

zasadniczą rolę w budowie tożsamości europejskiej. Upadek komunizmu

roku włączono ziemie byłej

i koniec zimnej wojny – wydarzenia, które zmieniły oblicze kontynentu –

NRD, w 1995 roku Austrię,

właśnie tu miały swój początek. Po 1989 roku Europa otrzymała nowe

Finlandię i Szwecję, w 2004

zadanie: rozszerzenie Unii Europejskiej127. Pamiętano wówczas o poprze-

roku Cypr, Czechy, Estonię,

dzającym ten proces przesłaniu: Karcie praw podstawowych UE z 2000

Litwę, Łotwę, Maltę, Polskę,

roku, która ostatecznie zyskała moc wiążącą w ramach traktatu lizboń-

Słowację, Słowenię i Węgry,

skiego. Treść tego przesłania zawiera wartości, w imię których społeczeń-

w 2007 roku Bułgarię

stwa Europy Środkowo-Wschodniej dwadzieścia pięć lat temu podniosły

i Rumunię, w 2013 roku

głowę. Dziś mamy obowiązek dalszego angażowania się na rzecz tych

Chorwację.

wartości, bowiem stanowią one próbę solidarności dla naszej wspólnoty.

Oksana Zabużko: Na Ukrainie kwestia dotycząca granicy Europy

Środkowo-Wschodniej jest bardzo istotna, jednak nigdy się na ten temat

nie dyskutuje, gdyż dla nas to rzecz oczywista, że Europa Wschodnia

kończy się na Połtawie128. Jeszcze w czasach reformacji Połtawa była A 128.

najbardziej wysuniętym na wschód miastem, podlegającym prawu mag- Połtawa – miasto

deburskiemu. Ukraińcy, niezależnie od tego, co sądzi się o nas w Europie, w środkowowschodniej postrzegają siebie jako Europejczyków.

części Ukrainy

nad rzeką Worskłą.

Jeżeli jako Ukrainka miałabym zdefiniować, czym tak na prawdę jest

Europa Środkowo-Wschodnia, to – szczególnie biorąc pod uwagę obecny A 129.

rozwój wydarzeń, kiedy w moim kraju panuje wojna – posłużyłabym się Timothy Snyder określeniem Timothy’ego Snydera129 i nazwała tę część Europy mianem (ur. 1969) – amerykański

„skrwawionych ziem”. Ziemie te w XX wieku doświadczyły dwóch systemów historyk, profesor.

totalitarnych, hitleryzmu i stalinizmu, i bezpośredniego zagrożenia swoich Specjalizuje się w badaniu tożsamości i egzystencji.

nacjonalizmów oraz

najnowszej historii Europy

My, obywatele Ukrainy, musimy obecnie stawić czoło nowemu systemo- Środkowo-Wschodniej.

wi totalitarnemu, a jest to totalitaryzm postorwel owski, wspierany przez

media i rozgrywany głównie drogą telewizyjną. Jesteśmy świadkami, jak A 130.

przy użyciu nowych technologi konstruowana jest przez Rosję fałszywa Milan Kundera i niebezpieczna retoryka, a także nieprawdziwa rzeczywistość: nieprawdzi- (ur. 1929) – czeski we wydarzenia, żołnierze, ruchy separatystyczne, referenda. Jedyną rze- i francuski pisarz, krytyk czą prawdziwą w tej sztucznej rzeczywistości jest krew spływająca ulicami sowieckiej interwencji kolejnych ukraińskich miast.

w 1968 roku. Jego

najbardziej znanym

Janusz Reiter: Coraz częściej słyszymy, że w Europie kończy się epo- dziełem jest Nieznośna ka pozimnowojenna. Wkraczamy w nową erę, w której dawne kategorie lekkość bytu.

i sympatie nie mają już takiej siły, jaką miały przez ostatnie ćwierć wieku.

Pojawiają się nowe linie podziału i lojalności. Czy istnieje coś takiego jak A 131.

solidarność środkowowschodnich Europejczyków, czy jest to pojęcie tyl- Zachód porwany albo ko historyczne, sentymentalne, które może w życiu poszczególnych ludzi tragedia Europy Środkowej, będzie odgrywało ważną rolę, ale już nie w polityce europejskiej?

„Zeszyty Literackie” 1984,

nr 5.

Basil Kerski: Należę do tego pokolenia, na które w połowie lat osiemdzie-

siątych silny wpływ wywarł esej Milana Kundery130 o Europie Środkowej131.

Jego esej trafił do naszych serc, ponieważ czuliśmy pewną wspólnotę, któ-

ra była wynikiem różnych doświadczeń Środkowoeuropejczyków: wpływ

czeskiego kina, polskiej literatury, eksperyment otwarcia granic w latach

siedemdziesiątych wewnątrz krajów bloku wschodniego. Wtedy poczuli-

śmy, że tworzymy wspólnotę losu.

83

25 lat po re

Esej Kundery to w jakiś sposób uwidocznił, ale stworzył równocześnie mit.

Z dzisiejszej perspektywy zdystansowałbym się do jego próby zdefiniowa-

nia Europy Środkowej jako historycznie i kulturowo jednolitego regionu.

Jednak esej Kundery odzwierciedlał ducha lat osiemdziesiątych. Europa

Środkowa jest polityczną i kulturową Atlantydą, która w pewnych momen-

tach pojawia się i ma swoją siłę. Swoją moc niewątpliwie okazała w roku

1989. Rewolucje odniosły sukces, doszło do zjednoczenia Niemiec, co

woluc

ustabilizowało porządek demokratyczny w Europie Środkowej. Lata 1989

i 1990 były wynikiem wspólnych działań środkowoeuropejskich demokra-

jach europe

tów. Bez ruchu demokratycznego w Polsce nie doszłoby do destabiliza-

cji w NRD czy na Węgrzech, z kolei bez zjednoczenia Niemiec, szybkiego

wycofania wojsk ZSRR – nie byłoby stabilizacji młodej polskiej demokra-

cji. Proces transformacji w tych państwach, pewna idea obrania kierun-

ku na przyszłość faktycznie urzeczywistniły Europę Środkową jako prze-

jskich

strzeń polityczną. Podobnie było podczas rozszerzenia UE na wschód.

Pamiętajmy, że negocjacje państwa te prowadziły osobno, ale jednak

udało im się zaszczepić w Uni świadomość, że tylko wspólnotowe wejście

będzie miało sens, że indywidualna droga do UE nie przyniesie takiego

efektu stabilizacji i pogłębionej transformacji Europy Środkowej.

Patrząc dziś na ten obszar, jego współczesną politykę i kulturę, nie widać

jednak ówczesnej Europy Środkowej. Obserwując z dużą uwagą debaty

publiczne na temat Ukrainy, tego, co dzieje się w Rosji, jestem mocno

rozczarowany. Dziwi mnie polityka Węgier po aneksji Krymu przez Rosję,

kiedy rząd węgierski oznajmił, że oficjalnie nie wspiera żadnej strony kon-

fliktu, zupełnie tak, jakby nie doszło do złamania prawa międzynarodo-

wego. Taka postawa jest oddalona od wartości reprezentowanych przez

Unię Europejską. Można także zaobserwować dużą powściągliwość nie

tylko władz, ale i opini publicznej na Słowacji czy w Czechach. I nie jest

przy tym istotne, czy od wszystkich oczekujemy podobnych reakcji lub

wrażliwości wobec aktualnych wydarzeń za wschodnią granicą UE. Widać

jednak, że oddalamy się od pewnych zasad, które wcześniej wydawały się

nam wspólne.

Moje pokolenie nie współtworzyło drugiego obiegu, jestem w większym

stopniu przedstawicielem pokolenia ’89. Ukształtował mnie jednak spo-

sób myślenia o polityce, który dominował na obczyźnie i w publicystyce

środkowoeuropejskiej lat osiemdziesiątych i który wciąż jest aktualny.

W samizdacie oraz na emigracji w latach osiemdziesiątych powsta-

ła nowa kultura polityczna Europy Środkowej, której elementami było

myślenie samokrytyczne, postrzeganie Europy w charakterze całościo-

wym, nie zaś jako pojedynczych obszarów, i wreszcie inteligentne połą-

czenie własnych interesów narodowych z interesami demokratycznej

Europy. Charakterystyczne było także krytyczne nastawienie do wszelkich

modeli zbiorowej tożsamości, które powstały w XX wieku, szczególnie do

etnicznych. Patrząc dziś na dyskurs polityczny, kulturowy, odnoszę wra-

żenie, że część tego dziedzictwa gdzieś zagubiliśmy, że nastąpiła zmiana

paradygmatów, oddaliliśmy się od idei solidarności na rzecz perspektywy

narodowej, co jest też częściowo winą mojego pokolenia.

Ten fenomen wykracza także poza Europę Środkowo-Wschodnią, a sta-

ło się to widoczne od chwili rozpoczęcia kryzysu na Ukrainie. Przy tym

rozwój debaty publicznej w Niemczech jest szczególnie ciekawy, ponie-

waż wciąż jest kwestią otwartą, w którym kierunku on się podąży. Mam

wrażenie, że inną debatę w Niemczech prowadzą ci, którym los Ukrainy

jest bliski, którzy czują, że los Ukrainy i Rosji wpłynie na los całej Europy,

a inną ci oddaleni od myśli środkowoeuropejskiej. W Niemczech istnieje

widoczna przepaść między elitami politycznymi, które dobrze orientują się

w problematyce konfliktu za wschodnią granicą unijną, a opinią publiczną

wyrażającą się w sposób spontaniczny. Nagle mówi się o sferach interesu,

krytyce Zachodu. Zupełnie jakby wartości, które wydawały się fundamen-

tem Europy po 1989 roku, dziś straciły na znaczeniu.

Jan Lityński: W 1989 roku, kiedy komunizm w naszej części Europy upadał,

odbyło się wiele spotkań między opozycjonistami krajów bloku wschod-

niego: spotkania z Niemcami, którzy obalali wtedy mur berliński, z dysy-

dentami, którzy silnie wierzyli w to, że NRD pozostanie odrębnym krajem

i będzie wprowadzała prawdziwy ład sprawiedliwości społecznej i wolno-

ści. Spotykaliśmy się z Czechami, Rosjanami, Litwinami, Polakami z Litwy

i wydawało się, że wchodząc do Europy, wnosimy do niej coś bardzo waż-

nego, czyli poczucie sprawiedliwości i pamięć totalitaryzmu. U siebie

natomiast wprowadziliśmy wolność polityczną i gospodarczą, ale szybko

okazało się, że narody dawnego bloku wschodniego są łudząco podob-

ne do innych – skłonne do popełniania podobnych błędów, niezdolne do

przeciwstawienia się różnicom społecznym, korupcji i rozłamowi elemen-

tarnej solidarności. Dlatego jestem sceptyczny, gdy myślę, czy istnieje coś

takiego jak specyfika środkowoeuropejska, i że jesteśmy – jak twierdził

Kundera – „inni”.

Model europejski, będący przez ostatnie dwadzieścia pięć lat tak ważny

dla państw Europy Środkowo-Wschodniej, znalazł się obecnie w trudnym

momencie. Jonasz Kofta132 stworzył kiedyś musical Okup, w którym mamy A 132.

taką strofę: „Historia się przestała dziać / w ponaświetlanych mózgow- Jonasz Kofta (1942–1988) nicach. / Czas teraźniejszy poszedł spać, / a królem czasów jest – mię- – polski poeta, dramaturg, dzyczas”. Mam wrażenie, że dziś również żyjemy w takim „międzyczasie”, satyryk, malarz, piosenkarz.

85

25 lat po re

bo pewne idee przestały obowiązywać. O ile idea Europy związana była

z wolnością polityczną, osobistą, gospodarczą i umiejętnością współpracy,

także solidarnością wobec słabszych, o tyle teraz można odnieść wrażenie,

że to się w pewnym momencie załamało. Sprawa Ukrainy uświadomiła

nam wyraźnie, że potrzebujemy tej solidarności, odbudowy idei Europy

będącej nosicielką ważnych wartości.

woluc

Nie idealizując solidarności Europy Środkowej, należy dodać, że tendencje

myślowe skierowane wbrew idei Europy, skupione na perspektywie naro-

jach europe

dowej, etnicznej, które dziś znów można wyraźnie dostrzec, istniały także

przed 1989 rokiem. Przypominam sobie spotkania z przedstawicielami

Polaków na Litwie, którzy w 1989 roku pragnęli wywalczenia dla siebie

szerokiej autonomi , by następnie przyłączyć się do Polski. Władze litew-

A 133. skie z kolei żądały od nas, aby Sejm potępił generała Żeligowskiego133.

jskich

Lucjan Żeligowski

Należy także przypomnieć, że i w ruchu Solidarności istniały nurty pro-

(1865–1947) – generał

pagujące myśli „prawdziwych Polaków”, artykułowane w hasłach typu „jak

broni Wojska Polskiego.

staniemy się silni, to pójdziemy do Lwowa i go przyłączymy”. Tego rodzaju

W październiku 1920

tendencje są obecne również dzisiaj na polskiej arenie politycznej.

roku przeprowadził

operację wojskową,

Janusz Reiter: Kryzys europejskiej solidarności przypomina trochę czasy,

zajmując Wilno i jego

kiedy w bloku wschodnim wszyscy wszystkich obwiniali za swoje kłopoty

okolice, proklamując

gospodarcze, za puste półki. Dziś panuje podobny nastrój między półno-

powstanie Litwy

cą a południem Unii – z jednej strony Niemcy, przeświadczeni, że finan-

Środkowej, która

sują wszystkie południowe kraje europejskie; z drugiej południe, tkwiące

następnie została

w przekonaniu, że jest przez Niemców bezwzględnie wyzyskiwane i trak-

przyłączona do Polski.

towane w sposób nieuczciwy.

Wydawałoby się, że tam, gdzie chodzi o pieniądze i to w przestrzeni, w któ-

rej rządzi gospodarka rynkowa, wyjaśnienie tej sytuacji oraz porozumienie

jest rzeczą łatwą. Tymczasem w UE, gdzie panują zdrowe zasady gospo-

darcze i nikt niczego nie próbuje fałszować, istnieje jednak szerokie pole

dla tego rodzaju konfliktów. Kryzys ukraiński nadał temu wszystkiemu

dodatkowy wymiar polityczny. Wydawało się, że najlepszym sposobem na

rozwiązanie problemów UE będzie jej zamknięcie się na zewnątrz – im

szczelniej, tym lepiej. Niektórzy nawet uważają, że im mniejsza jest Unia,

tym szybciej poradzi sobie z kryzysem. Od lat mówi się z dumą, że wojna

pomiędzy Europejczykami jest niemożliwa, ale równocześnie wypiera się

ze świadomości, że Europa to więcej niż Unia Europejska. O ile wojna mię-

dzy członkami Uni jest niewyobrażalna, o tyle wojna tuż za jej granicami

jest jednak możliwa. UE nie była przygotowana na to, co obserwujemy

na Ukrainie. Niektóre kraje unijne mają do Ukrainy pretensje, że zamiast

utrzymywać dalej niejasną sytuację, w której obie strony mogłyby udawać,

że wszystko zmierza w dobrym kierunku, kraj postanowił domagać się

wyraźnych unijnych decyzji w sprawie Krymu, co sprowokowało reakcję

Rosji – a to w konsekwencji budzi pytanie o sens europejskiej solidarności.

Czy z ukraińskiego punktu widzenia Europa zawiodła?

Oksana Zabużko: Obserwując prowadzone z pewną rezerwą w UE dyskusje

na temat Ukrainy, widzę, że wielu nie chce zauważyć tych strasznych scen

i horroru, który ma miejsce za wschodnią granicą unijną. Słowo granica

jest przy tym bardzo istotne, ponieważ oddziela dwa światy: ten, w któ-

rym ludność czuje się chroniona, i nas, którzy nie mogą już dłużej uda-

wać, że są bezpieczni. Kiedy 18 marca 2014 roku podczas przemówienia

na Kremlu Władimir Putin134 stwierdził, że przyłączenie Krymu nastąpiło A 134.

w sposób demokratyczny i jest uzasadnione, to posługiwał się językiem, Władimir Putin (ur. 1952) który znamy z polityki europejskiej lat trzydziestych. Niestety, tekst prze- – rosyjski polityk, funk-mówienia nie został opublikowany w żadnej niemieckiej ani austriackiej cjonariusz KGB w latach gazecie. Wiem jednak, że wydrukowała je „Gazeta Wyborcza”. Z ukraiń- 1975–1990, drugi skiego punktu widzenia było to słuszne. To jest bowiem ten rodzaj polityki (w latach 1999–2008) zagranicznej, którą prowadziło polskie podziemie za czasów komunizmu, i czwarty (od 2012 roku) starając się ujawniać jego zagrożenia. Taka odwaga jest odzwierciedle- prezydent Federacji niem dziedzictwa Solidarności.

Rosyjskiej.

Wyzwolenie się z totalitaryzmu w latach 1989–1991 to nie epizod histori ,

który już się zakończył. Nie możemy czuć się bezpieczni. Nie jesteśmy

bezpieczni, żadne państwo postkomunistyczne nie jest. Komunizm był tyl-

ko ideologiczną fasadą autorytaryzmu sowieckiego. A kto się za nią krył?

Służby specjalne, KGB i jej następca, FSB, które rządzi nowym imperium,

zatrudnia odpowiednie osoby i wykorzystuje je do własnych celów, wpro-

wadza nowe dyskursy i nawiązuje do dawnych, stosuje sprawdzone tech-

niki realizacji agresywnych celów, tak samo jak czynili to agresorzy w XX

wieku, o których dziś bardziej niż w ostatnich dwudziestu pięciu latach

warto sobie przypomnieć.

Janusz Reiter: Obecnie w Europie ujawniają się bardzo silne antyzachod-

nie resentymenty. Jest to przedziwne zjawisko: wszyscy ci, którzy gar-

dzą UE, widząc w niej słabość i dekadencję, mają skłonność do tego, by

solidaryzować się z Rosją Władimira Putina – z pewnymi wyjątkami tam,

gdzie pamięć historyczna wyraźnie to utrudnia. Polska z pewnością jest

ostatnim krajem, w którym tego typu zjawisko może się łatwo ujawnić.

W Europie istnieje jednocześnie obraz Rosji występującej śmiało w roli

protektora nie tylko antyzachodnich tendencji, ale też w roli kogoś, kto

oferuje własny, wschodni model życia. Powstaje znów podział na Wschód

i Zachód, jednak nie w wersji z czasów zimnej wojny, tylko w takiej, która

daje znacznie więcej pola do popisu dla nacjonalizmów. W tym wszyst-

87

25 lat po re

kim Europa Środkowa wydaje się dzisiaj właściwie nikomu niepotrzebna.

Czy w czasach takiej konfrontacji Europa Środkowa ma już tylko wartość

sentymentalną?

Basil Kerski: Jednym z niebezpiecznych przejawów propagandy i polity-

ki Władimira Putina jest ich odwołanie się do aspektów etnicznych. To

niestety trafia na podatny grunt u wielu Europejczyków. Dziwię się bar-

dzo, że w tak naturalny sposób akceptuje się na przykład pomysł podziału

woluc

Ukrainy według granic etnicznych, bez wykonania żadnej głębszej analizy

rzeczywistości kulturowej, przede wszystkim jej etnicznie różnorodnego

jach europe

społeczeństwo. Popularna w ostatnich dekadach w Europie idea wielokul-

turowości nagle, bez większego oporu, zanika. Wobec pytania o przyszłość

Ukrainy nikt nie powołuje się na argumenty związane z wielokulturowością

tego państwa, na to, że w tym może tkwić jej siła i że Zachód – opowia-

dający się przecież za multikulturalizmem – popiera taką strukturę spo-

jskich

łeczną Ukrainy.

Kwestie etniczne, kulturowe i cywilizacyjne powracają do współczesnego

języka debat politycznych. Oksana Zabużko wspomniała przemówienie

Władimira Putina. Nie zawiera ono raczej żadnej propozycji konkretnego

modelu cywilizacyjnego. Myślę, że Putin, doskonale znając słabe stro-

ny Rosji, jej słaby rozwój cywilizacyjny i ekonomiczny, wie, że taki model

miałby umiarkowaną siłę przekazu. Najbardziej niebezpiecznym elemen-

tem tego przemówienia jest jednak zawarta w nim zasadnicza krytyka

Zachodu. Prezydent Rosji zabrał głos w momencie, kiedy UE poradziła

sobie z kryzysem finansowym, a mechanizmy unijne okazały się skutecz-

ne – jeżeli spojrzymy przykładowo na Irlandię i Portugalię, to kraje te znaj-

dują się w całkowicie innej sytuacji niż jeszcze trzy lata temu. Solidarność

wewnątrzunijna się sprawdziła. Natomiast dziś panuje pewien pesymizm

wobec modelu zachodniego, charakteryzującego się między innymi otwar-

tymi granicami i przenikaniem kultur. Już niewielu wierzy w jakąkolwiek

symbiozę różnych kultur albo religi . Dodatkowo model zachodni, oferujący

nieustanny wzrost gospodarczy, nie kojarzy się już z redystrybucją bogac-

twa i szerokim awansem społeczeństw.

W dużej mierze przyczynia się do tego stanu kryzys wiarygodności poli-

tyki państw Zachodu, spowodowany naszymi doświadczeniami wojny

w Iraku i Afganistanie. Należy jednak pamiętać, że to właśnie opinia

publiczna odegrała pierwszoplanową rolę w ujawnieniu tego kryzysu.

Zachodni mechanizm krytyki, pełniący funkcję kontrolną, wciąż bardzo

sprawnie działa. Dlatego nie obawiam się – mimo wzrastającego braku

wiary w idee Zachodu – rzekomej alternatywy, którą miałby proponować

nam Władimir Putin, nieoferujący żadnego konkretnego modelu cywili-

zacyjnego dla Europy.

Janusz Reiter: Refleksja nad Zachodem jako reakcja na słowa i polity-

kę Władimira Putina jest jedną stroną medalu. Co innego, kiedy jedno

z przywódczych państw zachodnich prowadzi debatę, otwierającą sze-

rokie pole do namysłu. W Niemczech podejmuje się coraz śmielsze próby

delegitymizacji rozszerzenia NATO i UE. Dlaczego w debacie publicznej

powracają nagle legendy o tym, że Zachód oszukał Rosję, ponieważ nie

dotrzymał danego jej słowa, i teorie, które w gruncie rzeczy odpowie-

dzialność za zachowanie Rosji przenoszą na kraje, które przystąpiły do

NATO czy Uni Europejskiej? Przypominam, że pierwsze rozszerzenie NATO

i Uni odbyło się w roku 1990, kiedy do tych struktur przyłączono dawne

NRD. Wówczas nikt w Polsce nie wpadł na pomysł, by oskarżać Niemcy

o sprowokowanie jakiejś agresywnej reakcji Rosji, a tego typu argumen-

ty w Niemczech padają obecnie z ust tak zwanych poważnych polityków.

O czym to świadczy?

Markus Meckel: Kiedy dziś mówimy o wydarzeniach z lat 1989–1990, to

przedstawiamy ówczesne negocjacje w nieco innym świetle. Jako mini- A 135.

ster spraw zagranicznych NRD pamiętam Konferencję dwa plus cztery George Herbert Walker

– nie padły wtedy żadne konkretne obietnice dotyczące obecności NATO Bush (ur. 1924) –

na Wschodzie. Oczywiście, Gorbaczow i Bush135 wymieniali się opiniami amerykański polityk, na ten temat, ale odbyło się to w ramach rozmów dwustronnych, które czterdziesty pierwszy z punktu prawa międzynarodowego nie były wiążące.

prezydent USA (w latach

1989–1993).

Dla nas, Niemców wschodnich, było sprawą zasadniczą, aby zjednoczone

Niemcy stały się automatycznie członkiem NATO i UE. W dokumentach A 136.

dotyczących zjednoczenia Niemiec zadbaliśmy jednak o to, aby zapisać, Partnerstwo dla Pokoju że pragniemy wspólnie z Polską rozwijać demokrację i że Polska powinna zostało zaproponowane mieć szanse na przyłączenie się do struktur zachodnich. W 1993 roku przez amerykańskiego obyło się spotkanie ministrów obrony NATO w Travemünde i Amerykanie sekretarza stanu Lesa przedstawili wówczas nową koncepcję – Partnerstwo dla Pokoju136, które Aspina.

miało być alternatywą wobec rozszerzenia NATO. Szybko jednak okazało

się, że szczególnie Polska i Czechy zaprotestowały przeciwko tej inicjaty- A 137.

wie. Ówczesny minister obrony Niemiec, Volker Rühe137, przyznał im wtedy Volker Rühe (ur. 1942) –

rację.

niemiecki polityk związany

z Unią Chrześcijańsko-

Zrozumiano wówczas, że nie można wdrażać jakichś alternatywnych form -Demokratyczną (CDU), członkostwa, oferując mniejszym państwom jedynie pewnego rodza- w latach 1992–1998

ju partnerstwo. Zachód nauczył się, że członkostwo nie jest aktem łaski, sprawował urząd ministra tylko samodzielną decyzją danych państw. Warto o tym pamiętać i dziś, obrony narodowej.

89

25 lat po re

bowiem kwestia rozszerzenia NATO nie pozostaje jedynie w gestii państw

członkowskich. Jeżeli jakieś państwo chce przystąpić do Sojuszu i speł-

nia wszystkie wymagane kryteria, ma do tego prawo. Wynika to właśnie

z doświadczenia lat 1989–1990 i powinniśmy pamiętać o tym w przyszło-

ści. To samo dotyczy członkostwa w UE. Artykuł 49 traktatu lizbońskiego

wyraźnie mówi, że każdy kraj w Europie ma prawo stać się członkiem UE.

Są to wartości, które wywalczyliśmy sobie drogą doświadczeń i negocjacji,

i powinniśmy tych wartości bronić.

woluc

Janusz Reiter: Ukraina złożyła deklarację, że konsekwentnie będzie

jach europe

zmierzała w stronę zachodnich struktur. Reakcja Zachodu unaocznia, że

Zachód nie podchodzi jednomyślnie do wizji przyszłości wschodniego

sąsiada. Państwa Europy Środkowo-Wschodniej, które już wyraziły swoją

wolę polityczną i przystąpiły do struktur NATO i unijnych, także są w tej

kwesti podzielone. Czy wojna na Ukrainie nie powinna być wspólnym

jskich

wyzwaniem dla całego regionu?

Basil Kerski: Niestety, ta wojna nie integruje całego regionu, nie mamy

wspólnego stanowiska wobec agresywnej polityki Moskwy. Europa

Środkowa stanowi przestrzeń wspólnych traumatycznych doświadczeń

XX wieku. Polityka Władimira Putina zawiera elementy tych doświadczeń.

Logiczną konsekwencją byłaby więc głębsza integracja tej wspólnoty

pamięci. Tak się jednak nie dzieje, co jest wielką zagadką.

Aby wzmocnić Europę należy się jednak uwolnić od myślenia regionalne-

go. Być może nadszedł czas, byśmy zrezygnowali z podejścia, że spój-

ność, solidarność jednego regionu, także tego obszaru cechującego się

wspólnym doświadczeniem historycznym, powinna stanowić podstawę do

A 138. wspólnego stanowiska wobec wyzwań politycznych. Możemy utożsamiać

Václav Klaus (ur. 1941)

się jako Środkowoeuropejczycy, czerpać z dziedzictwa roku 1989 i włączyć

– czeski polityk, drugi

je w politykę zagraniczną, ale jednocześnie powinniśmy myśleć o cało-

prezydent Republiki

kształcie i różnorodności UE i budować całkiem nowe sojusze.

Czeskiej (w latach

2003–2013).

Jan Lityński: Wobec wydarzeń na Ukrainie przywódcy państw oraz społe-

czeństwa UE reagują różnie. Możemy na przykład zaobserwować, że odpo-

A 139. wiedź węgierska podąża raczej w kierunku dezintegracyjnym. Myślę, że

Helmut Schmidt

gdyby w Czechach prezydentem był nadal Václav Klaus138, to jego podej-

(1918–2015) – niemiecki

ście byłoby podobne. Bardzo wiele zależy od nas, aby określić wspólny

polityk związany

cel i pogłębiać integrację. Rodzi się tylko pytanie, na ile bezpośrednie

z Socjaldemokratyczną

interesy narodowe pozostaną nadrzędne. W połowie lat osiemdziesiątych

Partią Niemiec (SPD).

podziemna Solidarność regionu Mazowsze sformułowała ryzykowną tezę,

Pełnił urząd kanclerski

krytykując byłego kanclerza Niemiec Helmuta Schmidta139, że jego poli-

w latach 1974–1982.

tyka była wyrazem niemieckiego nacjonalizmu. Wywołało to dość ostrą

reakcję niemieckiej socjaldemokracji, jednakże w stwierdzeniu tym była

pewna racja – przecież przywódcy SPD uważali wówczas, że z ówczesnymi

polskimi władzami można porozumieć się ponad społeczeństwem, ponad

Solidarnością.

Dzisiaj stoimy przed kolejnym sprawdzianem. Musimy odpowiedzieć

na pytanie, czy jako narody, jako społeczeństwa demokratyczne jeste-

śmy solidarni z innymi. Powtórzę za słowami Oksany Zabużko i Michaiła

Chodorkowskiego140, że „walcząc o Ukrainę, walczymy o samych siebie”. A 140.

Jeżeli to zrozumiemy, wyjdziemy z wspomnianego przeze mnie „między- Michaił Chodorkowski czasu” i obejmiemy nowy, właściwy kierunek. Niestety, istnieje możliwość, (ur. 1963) – rosyjski że wszystko przegramy.

biznesmen, jeden

z najbogatszych Rosjan.

Oksana Zabużko: Popieram tezę, że Władimir Putin nie ma w ofercie Przeciwstawiał się polityce nowego modelu cywilizacyjnego, który stanowiłby atrakcyjną alterna- prowadzonej przez tywę do modelu zachodniego. Prowadzona przez niego nowa, postmo- Władimira Putina, dlatego dernistyczna dyktatura pokazała natomiast, że jest bardzo sprawna też został skazany na w podżeganiu do nienawiści, wykorzystując do tego różnorodne socjo- karę więzienia za rzekome techniki. Celem tej strategi jest podzielenie społeczeństwa ukraińskie- nieprawidłowości w prywa-go oraz państw zachodnich. Niemal wszystkie prawicowe partie w UE już tyzacji swoich firm.

dziś popierają Putina i tym stanowiskiem wpływają na opinie publiczną

Zachodu. Władimir Putin doskonale wie, jak rozbudzić dawne traumy, jak

obudzić duchy przeszłości – narodowe urazy, niewypowiedziane i nie-

rozwiązane konflikty z XX wieku. Jest to strategia demoralizacji, która

w założeniu ma mieć długoterminowe skutki i podzielić europejskie elity

polityczne i intelektualne.

Mimo że przez ostatnie dziesięć lat Rosja podejmowała próby destabiliza-

cji Ukrainy, to jej polityka nie zdała egzaminu – poprzedniej zimy wyraźnie

było to widać na Majdanie. W wojnie, która dziś została narzucona mojej

ojczyźnie, Rosja musi stawić czoło nowo narodzonej Ukrainie, w której

nie mają znaczenia podziały etniczne i językowe. Bez względu na to, czy

jesteśmy w Donbasie, w Kijowie czy w Odessie, całe społeczeństwo obywa-

telskie krzyczy „Putin do domu!”, śpiewa hymn narodowy, niesie flagi naro-

dowe – wszystko bez względu na to, czy ludzie mówią po rosyjsku, czy po

ukraińsku i z jakiego środowiska się wywodzą. Po raz pierwszy na Ukrainie

narodził się naród polityczny i to zawdzięczamy Władimirowi Putinowi.

Nasza cywilizacja stoi obecnie przed najistotniejszymi zmianami od trzech

dekad. To, co obecnie dzieje się na Ukrainie, może rozprzestrzenić się

dalej. Przeprowadzona przez Putina wojna błyskawiczna na Krymie zakoń-

czyła etap bezpieczeństwa globalnego, niezależnie od tego, jak bardzo

było on rozwijane od czasu drugiej wojny światowej. Wygląda na to, że

91

25 lat po re

A 141. Memorandum Budapesztańskie z 1994 roku141, które miało uchronić

Memorandum

naszą suwerenność, jedność i nienaruszalność granic, w które to Ukraina

Budapeszteńskie

tak bardzo wierzyła, nagle okazało się mniej warte niż papier, na którym

o Gwarancjach

zostało wydrukowane. Nadszedł może czas dla UE, czy też jej środkowej

Bezpieczeństwa – porozu-

części, na powagę i zjednoczenie wokół świadomości tego zagrożenia.

mienie międzynarodowe

pomiędzy USA, Rosją

i Wielką Brytanią o nieza-

woluc

leżności, suwerenności

Powyższa dyskusja odbyła się 16 maja 2014 roku w ramach konferencji

i integralności państwa

pt. „Wspólnota ponad kordonem. Opozycja demokratyczna Europy Środkowo-

jach europe

ukraińskiego. Ukraina

Wschodniej w czasach zimnej wojny” w Pałacu Prezydenckim.

zrzekała się strategicznej

broni atomowej na rzecz

Organizatorzy: Fundacja Centrum im. prof. Bronisława Geremka, Europejskie

Federacji Rosyjskiej.

Centrum Solidarności, Fundacja PZU.

jskich

O serii

Raport

O serii Raport

Celem serii RAPORT jest interpretacja współczesnych problemów

społeczeństwa obywatelskiego, a także diagnoza przeobrażeń kultury

politycznej i współpracy międzynarodowej w Polsce i Europie. Pragniemy

przemyśleć zmiany, które zachodzą właśnie na naszych oczach,

i poddać interpretacji procesy przemian ostatnich dziesięcioleci, które

wpłynęły na ukształtowanie się demokracji w regionie. Seria prezentuje

efekty debat publicznych i projektów badawczych zainicjowanych

i realizowanych przez Europejskie Centrum Solidarności we współpracy

z instytucjami partnerskimi. Naszą intencją jest, by wydawane na

wolnych licencjach Raporty służyły szerokiemu kręgowi czytelniczek

i czytelników oraz inspirowały do kształtowania nowej solidarnej kultury

w społeczeństwach Europy.

W serii Raport ukazały się dotychczas:

Jak daleko sięga demokracja w Europie? Polska, Niemcy

i wschodni sąsiedzi Unii Europejskiej

Wohin reicht die Demokratie in Europa? Deutschland,

Polen und die östlichen Nachbarn der EU

Obywatele ACTA, red. Ł. Jurczyszyn, J. Kołtan,

P. Kuczyński,M. Rakusa-Suszczewski

Europa – czas przemian wspólnotowości,

red. K. Dziekan, A. Fedas, B. Kerski

Solidarnie przeciw biedzie. Socjologiczno-pedagogiczny przyczynek

do nowych rozwiązań starego problemu, M. Boryczko, K. Frysztacki,

A. Kotlarska-Michalska, M. Mendel

95

pr

Projekt graficzny serii Raport:

bangbangdesign.pl

z

Zdjęcie na okładce:

edmo

Wojciech Milewski | Zbiory ECS

wa

Skład i łamanie:

bangbangdesign.pl

Redakcja i korekta:

Małgorzata Ogonowska

Recenzenci naukowi:

Wojciech Polak, prof. dr. hab.

Piotr Grochmalski, dr hab., prof. UMK

Opracowanie i redakcja merytoryczna:

Basil Kerski, Przemysław Ruchlewski

Koordynacja wydania:

Artur Rogoś

Druk:

TOTEM s.c.

Copyright:

Publikacja dostępna na licencji CC BY-NC-SA 4.0

ISBN: 978-83-62853-66-3

Europejskie Centrum Solidarności

plac Solidarności 1

80-863 Gdańsk

tel. 58 772 40 00

e-mail: ecs@ecs.gda.pl

www.ecs.gda.pl